Кіріспе
Ортағасырлық индуистік храм стилі – Хойсала сәулет өнерінің құрылыс стилі. Хинду храмдарының сәулеті Хойсала империясының билігі кезінде, 11-14 ғасырлар аралығында, қазіргі Карнатака штаты ретінде белгілі аймақта дамыды. Хойсаланың ықпалы 13 ғасырда, Оңтүстік Декан жазық алқап аймағын басып алған кезде, ең жоғары деңгейге жетті. Осы дәуірде салынған үлкен және кішкентай храмдар, соның ішінде Белурдегі Ченнакешава храмы, Халебидудегі Хойсалешвара храмы және Соманатапурадағы Кешава храмы Хойсала сәулет стилінің үлгілері болып табылады. Бұл үш храм 2023 жылы ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді. Хойсала шеберлігінің басқа да мысалдары – Белавади, Амрутхапура, Хосахолалу, Мосале, Арасикере, Басаралу, Киккери және Нуггехалли храмдары. Хойсала сәулет стилін зерттеу Индо-арийлік ықпалының мардымсыз екенін көрсетті, ал Оңтүстік Үндістан стилінің әсері айқын байқалады. Хойсала тәуелсіздігіне дейін, 12 ғасырдың ортасында салынған храмдар Батыс Чалукияның маңызды ықпалын көрсетеді, ал кейінгі храмдар Батыс Чалукия сәулетінің кейбір ерекшеліктерін сақтайды, бірақ Хойсала шеберлеріне тән жаңашылдықпен безендірілген және әшекейленген. Қазіргі Карнатака штатында үш жүзге жуық храм сақталғаны белгілі, ал көптеген храмдар жазбаларда еске алынған, бірақ олардың небары жетпісі ғана құжатталған. Олардың ең көп шоғырланған жері – Мальнад (таулы) аудандар, Хойсала патшаларының туған жері. Ықпалды ғалым Адам Харди Хойсала сәулетін Карната Дравида дәстүрінің бір бөлігі ретінде жіктеді, бұл Декандағы Дравида сәулетінің оңтүстіктегі тамил стилінен ерекшеленетін бағыты. Дәстүрдің басқа да атаулары – Весара және Чалукия сәулеті, оның ішінде ерте Бадами Чалукия сәулеті және Хойсаладан бірден бұрынғы Батыс Чалукия сәулеті бар. Бүкіл дәстүр шамамен жеті ғасырды қамтиды, ол 7 ғасырда Бадами Чалукия әулетінің қолдауымен басталды, 9 және 10 ғасырларда Манякхета Раштракуттары және 11 және 12 ғасырларда Басавакалянның Батыс Чалукиялары (немесе Кейінгі Чалукиялар) кезінде одан әрі дамыды. Оның соңғы даму кезеңі және тәуелсіз стильге айналуы 12 және 13 ғасырларда Хойсалалар билігінде болды. Храмдар орналасқан жерлердегі ортағасырлық жазбалар храмды күтіп ұстауға арналған сыйлықтар, бағышталу рәсімдері және кейде тіпті сәулеттік ерекшеліктер туралы ақпарат береді.
Hoysala architecture is the building style in Hindu temple architecture developed under the rule of the Hoysala Empire between the 11th and 14th centuries, in the region known today as Karnataka, a state of India. Hoysala influence was at its peak in the 13th century, when it dominated the Southern Deccan Plateau region. Large and small temples built during this era remain as examples of the Hoysala architectural style, including the Chennakesava Temple at Belur, the Hoysaleswara Temple at Halebidu, and the Kesava Temple at Somanathapura. These three temples were accorded UNESCO world heritage site status in 2023. Other examples of Hoysala craftsmanship are the temples at Belavadi, Amruthapura, Hosaholalu, Mosale, Arasikere, Basaralu, Kikkeri and Nuggehalli. Study of the Hoysala architectural style has revealed a negligible Indo Aryan influence while the impact of Southern Indian style is more distinct. Temples built prior to Hoysala independence in the mid 12th century reflect significant Western Chalukya influences, while later temples retain some features salient to Western Chalukya architecture but have additional inventive decoration and ornamentation, features unique to Hoysala artisans. Some three hundred temples are known to survive in present day Karnataka state and many more are mentioned in inscriptions, though only about seventy have been documented. The greatest concentration of these are in the Malnad (hill) districts, the native home of the Hoysala kings. Hoysala architecture is classified by the influential scholar Adam Hardy as part of the Karnata Dravida tradition, a trend within Dravidian architecture in the Deccan that is distinct from the Tamil style of further south. Other terms for the tradition are Vesara, and Chalukya architecture, divided into early Badami Chalukya architecture and the Western Chalukya architecture which immediately preceded the Hoysalas. The whole tradition covers a period of about seven centuries began in the 7th century under the patronage of the Chalukya dynasty of Badami, developed further under the Rashtrakutas of Manyakheta during the 9th and 10th centuries and the Western Chalukyas (or Later Chalukyas) of Basavakalyan in the 11th and 12th centuries. Its final development stage and transformation into an independent style was during the rule of the Hoysalas in the 12th and 13th centuries. Medieval inscriptions displayed prominently at temple locations give information about donations made toward the maintenance of the temple, details of consecration and on occasion, even architectural details.
Ғибадатхананың құдайлары
Индуизм – екі мың жылдан астам уақыт бойы дамыған, діни және дүниелік нанымдар, рәсімдер, күнделікті амалдар мен дәстүрлердің үйлесімі. Ол табиғат пен философияны біріктіретін күрделі символизмді қамтиды. Индуистік храмдар бастапқыда тек қана құдайдың орналасқан жері болған қарапайым киіз үйлер ретінде пайда болды, бірақ Хойсала дәуірінде күнделікті өмірден арылуға тырысатын, жақсы жоспарланған құрылыстарға айналды. Хойсала храмдары индуизмнің нақты бір дәстүрімен шектелмеді және түрлі индуистік бағыттардың ізбасарларын қабылдады. Хойсалалар әдетте храмдарын Шива немесе Вишнуға (ең танымал индуистік құдайлардың екеуіне) арнады, бірақ кейде джайнизм дініне арналған храмдар да салды. Шиваны құлшынғандарды шайвалар, ал Вишнуды құлшынғандарды вайшнавтар дейді. Патша Вишнувардхана мен оның ұрпақтары вайшнав дінін ұстанғанмен, деректер Хойсалалардың діни келісімді сақтап, Шиваға арналған храмдарды Вишнуға арналғандармен бірдей мөлшерде салғанын көрсетеді. Көптеген храмдарда мүсіндерде бейнеленген кең тақырыптармен секулярлық ерекшеліктері бар. Мұны Вишнуға арналған Белурдегі Ченнакешава храмында және Шиваға арналған Халебидудегі Хойсалешвара храмында көруге болады. Соматапурадағы Кешава храмы ерекшелігі – оның безендірілуі тек вайшнавтық. Вайшнав храмдары әдетте Кешаваға (немесе Ченнакешаваға, яғни «Сұлу Вишнуға») арналса, аздаған саны Лакшминараян мен Лакшминарасимхаға (Нараян мен Нарасимха екеуі де Вишнудың аватаралары немесе физикалық бейнелері) арналған, ал Вишнудың жұбайы Лакшми оның аяғында отырады. Вишнуға арналған храмдар әрқашан құдайдың атымен аталады. Ең көрнекті мүсіндік безендірулер – бұл егжей-тегжейлі рельефтері бар көлденең қатарға орналасқан қалыптар және храмның сыртқы қабырғаларындағы құдайлар, құдайылар мен олардың қызметшілерінің күрделі бейнелері. Доддагадавалли Лакшми Деви («Байлық құдайы») храмы ерекше, өйткені ол Вишнуға да, Шиваға да арналмаған. 11 ғасырдың басында Чолалардың қазіргі Оңтүстік Карнатакадағы джайнистік Батыс Ганга әулетін жеңісі және 12 ғасырда вайшнав индуизмі мен Вирашаивизмнің ізбасарларының санының артуы джайнизмге деген қызығушылықтың төмендеуіне әкелді. Алайда, Хойсала аумағындағы джайнизмнің екі маңызды орны – Шраванабелагола мен Камбадахалли. Хойсалалар джайнизм халқының қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін джайнизм храмдарын салған, олардың кейбіреуі Халебидуде джайнизм тиртанкараларының бейнелерімен сақталған. Олар Пушкарни немесе Кальяни деп аталатын сатылы құдықтарды салған, мысалы, Хуликередегі әсем резервуар. Бұл резервуарда индуистік құдайлардың он екі кішкентай храмы бар. Хойсала храмдарының мүсіндерінде Шива мен Вишну түрлі формалары мен аватараларында (тұлғаға айналулары) бейнеленген екі негізгі құдай кездеседі. Шива әдетте үш тісті найза мен кішкентай барабан ұстаған төрт қолмен бейнеленеді, бұл оның құдайлық бейнесімен байланысты тәуелсіз ғибадат етілген заттарды символдайтын басқа да белгілердің арасында. Осылай бейнеленген кез келген еркек бейне – Шива, бірақ әйел бейнесі кейде Шиваның жұбайы Парвати ретінде осы атрибуттармен бейнеленуі мүмкін. Шиваны бейнелеудің түрлі жолдары бар: оны жалаңаш (толық немесе ішінара), жынды өлтіру (Андахака) немесе өлтірілген пілдің басында (Гаджасура) билеу және терісін арқасына ұстау сияқты әрекеттерде көрсету. Ол көбінесе жұбайы Парватимен бірге немесе Нанди бұқасымен бірге бейнеленеді. Ол Шиваның көптеген бейнелерінің бірі – Бхаирава ретінде бейнеленуі мүмкін. Бұлардан басқа, Вишну өзінің он аватарасында бейнеленген, олар: Вишну Анантаның (аспан жыланы және өмір энергиясын сақтаушы, сондай-ақ Шеша деп те аталады) үстінде отырған, Вишну Лакшмимен бірге (Лакшминараяна) оның тізесінде отырған, жыланды тілгілеп жатқан арыстан басы (Лакшминарасимха), жыланның үстінен жүретін шошқа басы (Вараха), Кришна аватарында (Венугопала немесе сиыршы флейта тартып ойнаған, жыланның басында билеген Калия, Говард сияқты төбе көтерген), оның аяқтары кішкентай фигураның басында (Вамана), сонымен қатар Индра пілдің үстінде, Лакшми Гаруданың үстінде отырған және бүркіт (париджата ағашын ұрлаған). Хойсала храмдары сыртқы жағынан бірегей болғанымен, құрылысы жағынан бір-біріне ұқсайды. Олар храмның барлық бөліктерін әшекейлейтін мүсіндердің молдығымен сипатталады, жұмсақ тақтатастан (хлориттік тақта) кесілген, күрделі кескіндер жасауға қолайлы материал, көбінесе жергілікті шеберлермен орындалады және Оңтүстік Үндістанның басқа храмдарынан ерекшеленетін архитектуралық ерекшеліктерді көрсетеді. Көптеген Хойсала храмдарының кіреберісі қарапайым, жабық галереямен қамтылған, бұл галерея дөңгелек немесе қоңыр тәрізді пішіндес тіреулермен сүйенген, кейде терең ойықтармен және әшекейлі мотивтермен әшекейленген. Храмдар шамамен бір метр биіктіктегі платформаға салынған болуы мүмкін, ол «джагати» деп аталады. Джагати храмға көтеріңкі көрініс беруден басқа, храмды айналып өту жолы – «прадакшинапатха» ретінде де қызмет етеді, өйткені храмның ішкі бөлігі (гарбхагриха) мұндай мүмкіндік бермейді. Мұндай храмдардың ашық мантапаға (ашық зал) апаратын қосымша сатылары болады, оның қабырғалары парапеттермен қоршалған. Мұндай стильдің жақсы мысалы – Соматапурадағы Кешава храмы. Джагати храмның қалған бөлігімен үйлесімді, жұлдыз тәрізді пішінге ие және храм қабырғалары зигзаг үлгісін ұстанады, бұл Хойсаланың жаңашылдығы. Имандылар храм қабырғаларында бейнеленген эпикалық сахналардың ретімен джагатиде негізгі кіреберістен бастап сағат тілі бойынша айналып өту рәсімін орындай алады, содан кейін мантапаға кіреді. Джагатиге салынбаған храмдардағы сатылар пілдердің парапеттерімен (парапеттермен) шектеледі, олар жер деңгейінен мантапаға апарады. Мұндай храмның мысалы – Хассан ауданындағы Коровангладағы Бучешвара храмы. Екі киіз үйі (двикута) бар храмдарда, виманалар (киіз үйлер немесе жасушалар) бір-біріне жанында немесе қарама-қарсы жақтарында орналастырылуы мүмкін. Доддагадаваллидегі Лакшми Деви храмы Хойсала архитектурасының ерекшелігі болып табылады, өйткені ол төрт киіз үйі ортақ орталыққа және бір киіз үйі осы кешендегі Бхаирава құдайына (Шиваның бір түрі) арналған. Сонымен қатар, ауланың (пракарам) әр бұрышында төрт кішкентай киіз үйі бар.
Мантапа
Мантапа – дұға оқығанда адамдар жиналатын зал. Мантапаға кіреберіс әдетте макараторана деп аталатын өте әсемдікпен безендірілген үстіңгі жақтауға ие (макара – қиялдан туған жаратылыс, ал торана – үстіңгі безендіру). Ашық мантапаның пішіні ең жақсы сипатталатыны – төртбұрышты, және осы стиль Хойсала ғибадатханаларының көпшілігінде қолданылады. Тіпті ең кішкентай ашық мантапаның да 13 бөлігі бар. Қабырғаларындағы парапеттердің сыртқы шеттерін қолдап тұратын жартылай бағаналар бар, бұл барлық мүсіндік бөлшектерді жақсы көрінуге мүмкіндік береді. Мантапа төбесі әдетте мифологиялық және гүлдік мүсіндермен әсемделген. Төбе терең және күмбез тәрізді беттерден тұрады, сондай-ақ банан гүлдерінің бейнесі және басқа да осындай әшекейлер бар. Егер ғибадатхана кішкентай болса, ол жабық мантападан (қабырғаларымен толығымен шектелген) және ғибадатханадан тұрады. Жабық мантапа, ішкі және сыртқы жағынан жақсы безендірілген, ғибадатхана мен мантапаны байланыстыратын вестибюльден үлкен, төбесін ұстап тұру үшін төрт бұрышты тіректері бар, ол терең күмбезді болуы мүмкін. Төрт тірек залды тоғыз бөлікке бөледі. Тоғыз бөлік тоғыз әсем безендірілген төбеге әкеледі. Наваранга (зал) мен Сабхамантапа (жиналыс залы) үшін терезелер ретінде қызмет ететін тесілген тас торлар (жали немесе Latticework) – Хойсала стилінің ерекше белгісі. Жабық мантапаға кіреберістегі шатыр екі жартылай бағанадан (қолдау тіректері) және екі парапеттен тұрады, олардың барлығы да бай безендірумен әсемделген. Жабық мантапа ғибадатханалармен кіреберіс арқылы байланыстырылған, бұл төртбұрышты алаң, ол ғибадатханаларды біріктіреді. Оның сыртқы қабырғалары безендірілген, бірақ вестибюльдің көлемі үлкен болмағандықтан, ол ғибадатхананың көзге түсетін бөлігі болмауы мүмкін. Вестибюльде сондай-ақ суканаси немесе «мұрын» деп аталатын қысқа мұнара бар, оған Хойсаланың эмблемасы орнатылған. Белур мен Халебидуда бұл мүсіндер өте үлкен және барлық есіктерде орналасқан. Сыртқы және ішкі мантапаларда (ашық және жабық) дөңгелек бұралған бағаналар бар, олардың үстінде төрт жақша орналасқан. Әр жақшаның үстінде салабханджика немесе маданика деп аталатын мүсіндер тұр. Бағаналардың бетінде әшекейлік ою-өрнектер де болуы мүмкін, және екі бағана да бірдей емес. Осылайша Хойсала өнері олардың бұрынғы билеушілерінен, батыс Чалукьялардан ерекшеленеді, олар дөңгелек бағананың негізіне мүсіндік бөлшектер қосып, жоғарғы бөлігін қарапайым қалдырған. Бұралған бағаналар 16, 32 немесе 64 қырлы болуы мүмкін, кейбіреулері қоңырау тәрізді пішіндес және жарықты шағылыстыратын қасиеттері бар. Халебидудағы Парсванатха Басади осыған жақсы мысал. Браунның сөзіне сүйенсек, үстіне төрт монолитті жақшасы бар бағаналарда салабханджикалар мен маданикалардың (стильді әйел мүсіндері) бейнелері бейнеленген. Бұл Чалукья Хойсала ғибадатханаларының кең таралған ерекшелігі. Састридің айтуынша, бағананың пішіні мен оның бас жағы, негізі шаршы және осі әртүрлі пішіндерді жасау үшін бұралған монолиттен жасалған, Хойсала өнерінің «ерекше ерекшелігі» болып табылады.
Вимана
Вимана, сондай-ақ селла деп аталады, онда ең қасиетті ғибадатхана орналасқан, онда бас құдайдың бейнесі тұр. Вимананың үстіне көбінесе мұнара орнатылады, ол сыртқы түрі ішкі түрінен мүлдем өзгеше болады. Вимананың іші қарапайым және шаршы, ал сырты әсем безендірілген, жұлдыз тәрізді ("жұлдыз пішіндес") немесе басқан шаршы пішіндес болуы мүмкін, немесе осы дизайнның үйлесімінен, жарық түскенде көбейіп бара жатқандай көрінетін көптеген проекциялар мен ойықтар пайда болады. Кейде ғибадатхана трикута болып табылады, бірақ басты ғибадатхананың үстінде (ортасында) бір ғана мұнарасы болады. Сондықтан трикута термині сөзбе-сөз дұрыс болмауы мүмкін. Мозаледегі екі ғибадатхана сияқты, бірнеше ажыратылған ғибадатханаларда барлық маңызды бөліктер симметрия мен тепе-теңдік үшін қайталанады. Ғибадатхананың ең биік нүктесі (каласа) су құмырасы пішіндес және мұнараның үстінде тұрады. Бұл бөлігі жиі уақыттың өтуімен жоғалып, металл түбімен ауыстырылады. Каласаның астында үлкен тастардан жасалған, күмбезге ұқсайтын, мүсіндемелерге толы үлкен құрылым орналасқан. Оның көлемі 2x2 метрге тең және ғибадатхана пішініне сәйкес келеді. Бұл құрылымның астында шаршы пішіндес күмбезді шатырлар орналасқан, олардың барлығы кішкентай және кішкентай каласалармен тәжделген. Олар түрлі пішінді кішкентай шатырлармен араластырылып, әсем безендірілген. Ғибадатхана мұнарасында әдетте декоративті шатырлардың үш немесе төрт қатары болады, ал суканасидің үстіндегі мұнарада бір қатар кем, бұл мұнараны негізгі мұнараның жалғасы ретінде көрсетеді (Фокема оны "мұрын" деп атайды). Бір қабатты жабық мантапаның қабырғасының үстінде, ашық мантапаның ауыр төбелерінің үстінде және верандалардың үстінде орналасқан. Вимананың үстінен қабырғадан жарты метрге дейін созылатын ғибадатхана "ауыстары" орналасқан. Ғибадатхана империяның ерте немесе кейінгі кезеңінде салынғандығына байланысты, төбе астында екі түрлі сәндік схемалар болуы мүмкін. 13 ғасырға дейін салынған ертедегі ғибадатханаларда бір ауыс бар, оның астында сәнді шағын мұнаралар орналасқан. Мұнаралардың астында индуистік құдайлар мен олардың қызметшілері бейнеленген, содан кейін қабырғаның негізін құрайтын бес түрлі қалыптар жиынтығы орналасқан. Кейінгі ғибадатханаларда екінші ауыс жоғары ауыстан бір метрдей төмен орналасқан, олардың арасында сәнді шағын мұнаралар орналасқан. Қабырғадағы құдайлардың бейнелері төменгі ауыстардың астында, содан кейін бірдей өлшемдегі алты түрлі қалыптар орналасқан. Бұл кеңінен "көлденең безендіру" деп аталады. Негіздегі алты қалып екі бөлікке бөлінеді. Қабырғаның ең төменгі жағында орналасқан бірінші қабатта пілдер шеруі, олардың үстінде аттылар, содан кейін жапырақтар орналасқан. Екінші көлденең бөлімде индуистік эпостар мен Пурандардағы көріністер егжей-тегжейлі суреттелген. Оның үстінде екі фриз - яли немесе макаралар (мифологиялық жандар) және хамсалар (қулар) бейнеленген. Вимана (мұнара) үш көлденең бөлікке бөлінеді және қабырғаларға қарағанда әшекейлі.
Мүсіндік
Хойсала өнерінде Харди батыс (кейінгі) Чалукья өнерінен екі ерекше айырмашылықты анықтайды: әшекейлік безендіру және мүсіндік бейнелермен иконографияның көптігі, олардың екеуі де ғибадатхананың үстіндегі құрылымда да кеңінен кездеседі. Олардың материалы, жұмсақ хлорит тақтасы (сабу), виртуоздық ойып жасау стиліне мүмкіндік берді. Хойсала суретшілері индуистік эпостар мен құдайлардың бейнелеуінде, сондай-ақ яли, киртимуха (гаргульялар), аэдикула (кішкентай сәнді мұнаралар) сияқты мотивтерді пиластрларда қолдануда, макара (су жануары), құстар (хамса), спираль тәрізді жапырақтар, арыстан, піл және жылқы сияқты жануарлар, тіпті күнделікті өмірдің шаш үлгілері сияқты жалпы көріністеріне назар аударумен белгілі. Салабханджика – Хойсала мүсінінің кең таралған түрі, бұл буддалық мүсіндерге дейінгі ежелгі үнді дәстүрі. Сала – сала ағашы, бханджика – таза қыз. Хойсала стилінде маданика бейнелері ғибадатхананың сыртқы қабырғаларында, шатырдың жанында бұрышпен орналасқан сәндік элементтер болып табылады, оларды ғибадатхананы айналып өтетін жамағат көре алады. Стамбха бутталикалар – Чалукья шеберлігінің іздерін көрсететін бағаналық бейнелер, оларда Чола өнерінің элементтері бар. Хойсалалар үшін жұмыс істеген суретшілердің кейбіреуі Чола жерінен шыққан болуы мүмкін, бұл империяның Тамил тілінде сөйлейтін Оңтүстік Үндістан аймақтарына кеңеюінің нәтижесі. Ченнакешава ғибадатханасының мантапасындағы (жабық зал) бір бағанадағы мохини бейнесі Чола өнерінің мысалы. Эротика Хойсала суретшісінің ұқыппен қараған тақырыбы болды. Мұнда көрсетушілік жоқ, эротикалық тақырыптар ойылып жасалған, көбінесе кішкентай формада, оларды көзге түспейді. Бұл эротикалық бейнелер Шакта практикасымен байланысты. Оңнан солға қарай тізбек – бұл жамағаттың қасиетті орынға қарай айналып өту ритуалында бағытталған бағыты. Мифологиядан алынған бейнелер, мысалы, балық атып жатқан батыр Арджуна, піл басты құдай Ганеша, Күн құдайы Сурья, ауа райы және соғыс құдайы Индра, сондай-ақ Сарасватимен бірге Брахма жиі кездеседі. Бұл ғибадатханаларда Дурға да жиі кездеседі, ол басқа құдайлардан алған қаруларын ұстап, бұқаны (бұқа түріндегі демонды) өлтіруге тырысады, ал Харихара (Шива мен Вишнудың бірігуі) бұршақ, дөңгелек және үш тісті ұстап тұрады. Бұл фриздердің көптегені қолөнершілердің қолымен қол қойылған, бұл Үндістанда қол қойылған өнер туындысының алғашқы белгілі мысалы.
Зерттеу
Сеттардың айтуынша, қазіргі заманғы сараптамалар Хойсалалар 1000–1500 құрылыс салғанын көрсеткен, олардың шамамен жүз ғибадатханасы бүгінге дейін жеткен. Хойсала стилі – 10 және 11 ғасырларда танымал болған Батыс Чалукия стилінің бір тармағы. Хойсалалар өздерінің архитектурасына жаңашылдық енгізгенмен, бұрынғы Карната құрылысшыларынан, мысалы Кадамбалар мен Батыс Чалукиялардан да ерекшеліктерді қабылдаған. Бұл ерекшеліктердің ішінде хлориттік тақта немесе самын тасты негізгі құрылыс материалы ретінде пайдалану да болды. Басқа да ерекшеліктерге Кадамбалардан мұраға қалған Кадамба шихара деп аталатын вимана мұнарасының сатылы стилі кірді. Хойсала мүсіншілері оюлы қабырғаларда жарық пен көлеңкенің әсерін тиімді пайдаланған, бұл ғибадатханаларды фотоға түсіруді қиындатады.
Белгілі шеберлер
Орта ғасырдағы үнді қолөнершілері есімдерін жасыруға дағдыланған болса, Хойсала қолөнершілері өз туындыларына қол қойған, бұл зерттеушілерге олардың өмірі, отбасылары, гильдиялары және басқа да мәліметтерді анықтауға мүмкіндік берді. Ғибадатханалардың құрылысына сәулетшілер мен мүсіншілер ғана емес, алтын-күміс шеберлері, азу шеберлері, ағаш ұсталары және күмісшілер де үлес қосты. Бұл шеберлер әртүрлі географиялық аймақтардан келген, соның ішінде белгілі жергілікті жұмысшылар да болды. Көрнекті сәулетшілердің қатарында Түмқұр ауданының Кайдала ауылынан шыққан Амарашильпи Джаканахари болды, ол Батыс Чалукиялар үшін де ғибадатханалар салған. Рувари Малитамма Соманатапурадағы Кесава ғибадатханасын салып, Амурутхапурадағы Амурутшевара ғибадатханасының ішіндегі соның ішінде қырыққа жуық ескерткіште жұмыс істеді. Малитамма безендіруде шебер болған, ал оның туындылары алты онжылдыққа созылған. Оның мүсіндеріне көбінесе «Малли» немесе жай ғана «Ма» деп қол қойылған. Баллигавиден шыққан Дасоджа мен оның ұлы Чавана Белурдегі Ченнакесава ғибадатханасының сәулетшілері болды, ал Кедароджа Халебидудегі Хойсалесвара ғибадатханасының бас сәулетшісі еді. Малложа, Надожа, Сидожа, Масанитамма, Чамея және Рамея да белгілі болды. Тамил елінен келген суретшілердің арасында Паллавачари мен Чолавачари есімдері аталады.
Хойсала дәуіріндегі елеулі ғибадатханалар тізімі
Атауы Орналасу кезеңі Патша Құдайы
Лакшмидеви Доддагаддавлли 1113 Вишнувардана Лакшми
Ченнакешава Белур 1117 Вишнувардана Вишну
Хойсалешвара Халебиду 1120 Вишнувардана Шива
Басади кешені Халебиду 1133, 1196 Вишнувардана, Веера Балла II Паршванатха, Шантинатха, Адинатха
Рамешвара Куудли 12-шы ғ. Вишнувардана Шива
Брахмешвара Киккери 1171 Нарасимха I Шива
Бучешвара Коравангала 1173 Веера Балла II Шива
Аккана Басади Шраванабелагола 1181 Веера Балла II Паршванатха
Амрутешвара Амрутапура 1196 Веера Балла II Шива
Шантинатха Басади Жинанатхапура 1200 Веера Балла II Шантинатха
Нагешвара Ченнакешава Мосале 1200 Веера Балла II Шива, Вишну
Вееранаярана Халебиду 1200 Веера Балла II Шива
Ишвара (Шива) Харихар 1224 Вира Нарасимха II Шива, Вишну
Малликаржуна Басаралу 1234 Вира Нарасимха II Шива
Сомешвара Харанхалли 1235 Вира Сомешвара Шива
Лакшминарасимха Говиндахалли 1238 Вира Сомешвара Шива
Лакшминарасимха Нуггехалли 1246 Вира Сомешвара Вишну
Садашива Хосахолалу 1250 Вира Сомешвара Вишну
Лакшминарасимха Жавагаллу 1250 Вира Сомешвара Вишну
Ченнакешава Аралагуппе 1250 Вира Сомешвара Вишну
Кешава Соманатхапура 1268 Нарасимха III Вишну
Желі
Қараған: Аджай Дж. Синха