Кіріспе

Американдық суретші (1935 жылы туған)
Нью-Мексико саясаткері

Джим Дайн (16 маусым 1935 жылы туған) – американдық суретші. Дайнның шығармаларына сурет салу, сызу, графика (литография, офорт, гравюра, интальгия, ксилография, латература және линогравюра), мүсін және фотосурет кіреді; оның ерте туындыларында монтаж және перформанс болса, соңғы жылдары поэзиясының шығармашылығы артып, жарияланымдары мен оқылымдары көбейді. Дайн нео-дада (коллаж және табылған заттарды пайдалану), абстрактілі экспрессионизм (суреттерінің экспрессивтілігі) және поп-арт (құралдар, арқан, киім-кешек және тіпті ванна бөлмесі сияқты күнделікті заттарды туындыларына бекіту) сияқты көптеген өнер бағыттарымен байланысты болған, бірақ мұндай жіктелулерден қашып жүрді. Оның өнерінің мәні, туындының түріне қарамастан, терең жеке басының толғанысы, жүрек, халат, құралдар, ежелгі мүсіндер және Пиноккио кейіпкері (гүлдер, бас сүйектер, құстар және автопортреттер) сияқты жеке мотивтер арқылы өзін-өзі зерттеу мен сынау болып табылады. Дайннің көзқарасы жан-жақты: «Дайннің өнері саналы ағын сияқты дамиды және оның өмірінің барлық жақтарына – оқығандарына, әлемнің түкпір-түкпіріндегі сувенирлік дүкендерде кездесетін заттарға, оның жеке тәжірибесі үшін пайдалы деп түсінетін кез келген уақыт пен жердегі өнерді зерттеуге негізделген». Дайннің 300-ден астам жеке көрмесі болған, оның ішінде Нью-Йорктегі Уитни американдық өнер мұражайында (1970), Нью-Йорктегі Заманауи өнер мұражайында (1978), Миннеаполистегі Уокер өнер орталығында (1984–85), Мичиган штатының Гранд-Рапидс қаласындағы Фредерик Мейер бақтары мен мүсіндер паркінде (2011) және Эссендегі Фолкванг мұражайында (2015–16) ретроспективтік көрмелері өткен. Оның туындылары Чикаго өнер институты, Нью-Йорктегі Метрополитен өнер мұражайы, Париждің Модерн өнері ұлттық мұражайы, Вашингтондағы Ұлттық өнер галереясы, Нью-Йорктегі Соломон Р. Гуггенхайм мұражайы, Лондонның Тейт галереясы, Токиодағы Метрополитен өнер мұражайы және Нью-Хейвендегі Йель университетінің өнер галереясы сияқты тұрақты коллекцияларда сақталған. Дайннің марапаттарына Нью-Йорктегі Өнер және әдебиет академиясына қабылдануы (1980), «Өнер мен әдебиет орденінің» командирі (2003), 2014 жылы мұражайға 234 гравюраны сыйлағаннан кейін «Британ мұражайының» медалі (2015), Римдегі Сан-Лука академиясының мүшелігі (2017) және «Құрмет легионының» шавалиері (2018) кіреді.

Білім

Дайнның алғашқы ресми оқуы Цинциннати өнер академиясындағы кешкі курстар түрінде болды, ол 1952 жылы 16 жасында, Уолнат Хиллс орта мектебінде оқып жүргенде оқуға түсті. Бұл шешімге оның суретшілік шақыруы да, мектепте тиісті оқытудың болмауы да себеп болды: «Мен әрқашан өзімнің суретші екенімді білдім және сол жылдары мектеп өміріне бейімделуге тырысқаныммен, өзімді көркемдік тұрғыдан жеткізуге ниеттенгенім үшін қиындыққа тап болдым, ал мен барған мектепте мұндай мүмкіндіктер болмады». 1954 жылы кешкі курстарға қатысып жүргенде Дайн Пол Дж. Сакстың «Заманауи гравюралар мен суреттер» (1954) кітабының бір данасынан шабыттанды, әсіресе онда бейнеленген неміс экспрессионистерінің ағаш кескіндерінен, соның ішінде Эрнст Людвиг Кирхнердің (1880–1938), Эмиль Нольденің (1867–1956) және Макс Бекманның (1884–1950) туындыларынан әсер алды. – «Мен олардан қатты таң қалдым» – деді ол және анасының ата-әжесімен бірге тұрған үйінің жертөлесінде ағаш кескіндер жасауды бастады. Орта мектепті бітірген соң Дайн Цинциннати университетіне оқуға түсті, бірақ қанағаттанбады: «Оларда өнер мектебі болмады, тек дизайн мектебі болды. Мен жарты жылға соңғысын талпынып бақтым. Бұл абсурд еді [ ] Мен тек сурет салуды қаладым». Афинадағы Огайо университетінде театр мамандығы бойынша оқитын досының кеңесімен Дайн 1955 жылы сол жерге оқуға түсті, ол онда «таң қалғанын» еске алады, себебі: «Мен Аппалач тауларының етегіндегі шабыттандыратын бостандық сезіміне бөлендім, онда мен өсе аламын және суретші бола аламын». Сол жылы ол Клас Олденбург пен Маркус Ратлиффпен бірге Гринвич Виллидждегі Джудсон шіркеуінде Джудсон галереясын құрды, соңынан Аллан Капроу мен Боб Уитменмен танысты: олар бірге оқиғалар мен перформанстардың алғашқыларын жасады, соның ішінде Дайннің 1959 жылғы «Күлімдеген жұмысшысы». Дайннің алғашқы көрмесі Рубен галереясында өтті, онда ол сондай-ақ «Көлік апаты» (1960) атты әсерлі перформансты қойды. Тағы бір маңызды ерте туындысы – «Үй» (1960), ол Джудсон галереясында орнатылған табылған заттар мен көше қиқымдарын қамтитын кеңістік. Дайн күнделікті заттарды (оның ішінде жеке заттарын) өз жұмысына енгізуді жалғастырды, бірақ Дайн өзін поп-өнерден үнемі алшақтатты: «Мен поп-өнерші емеспін. Мен бұл қозғалыстың бөлігі емеспін, себебі мен тым субъективтімін. Поп-өнер сыртқы жағына қызығушылық танытады. Мен ішкі жағына қызығушылық танытамын. Мен заттарды пайдаланғанда, оларды сезімдердің сөздігі ретінде қараймын. [ ] Мен өз жұмысымда өзімді физикалық тұрғыдан зерттеуге тырысамын – өз сезімталдығым арқылы бір нәрсені түсіндіруге».

Нысандар

1960 жылдардың басынан бері Дайн өзін сан алуан формалар мен медиада зерттеген, сондай-ақ жұмыс істеген әртүрлі орындардағы/студиялардағы мотивтерді қалыптастырып келді: Лондон (1968–71); Путнам, Вермонт (1971–85); Уолла-Валла, Вашингтон (1983 жылдан бері); Париж (2001 жылдан бері); және Геттинген (2007 жылдан бері), Штайдл баспасы мен оның көптеген кітаптарының шығарушысы орналасқан ғимаратқа жақын студияда.

Монша киімі

Дийн алғаш рет 1964 жылы халаттарды бейнеледі, өзін суреттеудің жаңа формасын іздегенде, сол кезде «өзінің портретін салу енді әдемі емес» еді; осылайша ол бетін бейнелемейтін тәсілді ойлап тапты. Кейін Дийн «Нью-Йорк Таймс» журналындағы жарнамада халаттың суретін көрді. Уақыт өте келе, жүрек Дийн үшін «үстіне бояу жағуға болатын әмбебап символға» және «табиғатта кездесетін кез келген географиялық құрылым сияқты жақсы құрылымға» айналды. Ол – бір түрі пейзаж, мен сол пейзаж ішінде кез келген нәрсені өсіре аламын, және менің ойымша, мен өсірдім». Жүректің формальды қарапайымдылығы оны толығымен өзіне тиесілі етуге болатын тақырыпқа айналдырды, ол өзгеріп отыратын өзін жобалау үшін үздіксіз тәжірибелерге арналған бос ыдыс болды. Жүректің махаббаттың әмбебап символы ретіндегі мәртебесі Диннің шығармашылыққа деген адалдығын одан әрі көрсетеді: «Мен сүйген нәрсе – мен осы жүректерді жасау үшін осы жерге келдім. Бұл әдісте де, өнер жасау ісінде де осындай махаббат сезімі бар».

Пиноккио

Бұл қуыршақты тірілтуге тырысу – ғажайып оқиға. Бұл – өнерді қалай жасаудың тарихы, – дейді Джим Дайн. Дине Карло Коллодидің «Пиноккионың бақия оқиғалары» (1883) кітабындағы басты кейіпкер Пиноккиоға деген қызығушылығы бала кезінен басталады. Алты жасында анасымен бірге Уолт Диснейдің «Пиноккио» (1940) анимациялық фильмін көреді: «Ол менің жүрегімде мәңгілікке қалды!» Бұл қалыптастырушы тәжірибе 1964 жылы Дайн құрал-жабдық сатып алғанда Пиноккионың егжей-тегжейлі мүсінін тапқанда күшейді: «Ол қолмен боялған, қағаздан жасалған бас, әдемі кішкентай киімдері және иілгіш буындары бар еді. Мен оны үйге алып келіп, 25 жыл бойы сөреде сақтадым. Мен онымен ештеңе істемедім. Онымен не істеу керектігін білмедім, бірақ ол әрқашан маған серік болды. Көшіп бара жатқанда, мен оны кітап сөресіне немесе жәшікке салып, ойнау үшін алып шығатынмын». Дегенмен, Дине Пиноккионы өнерінде тек 1990 жылдары бейнеледі, алдымен диптихте; ал келесі Пиноккиолар 1997 жылғы Венеция биенналесінде және Чикагодағы Ричард Грей галереясындағы көрмеде көрсетілді. «Пиноккио» (Steidl, 2006) кітабы, Коллодидің мәтіні мен Дайннің иллюстрациялары; 9 метрлік екі монументалды қола мүсіні: Швецияның Борас қаласындағы «Борасқа қарай жол» (2008) және Оңтүстік Кореяның Пусан қаласындағы «Пусан Пиноккиосы» (2013); сондай-ақ Цинциннати өнер мұражайындағы «Пиноккио (Эмоционалды)» (2012) – он екі футтық қола мүсін. Соңғы жылдары Дине Пиноккио кейіпкерімен өзін-өзі теңестіруін Гепеттоға, бала қуыршағын жасаған дарынды ағаш шеберіне ауыстырды.

Антик мүсін

Мен ежелгі әлемге деген құрметке толымын. Мен грек-рим қоғамын айтамын. Бұл мені әрқашан қызықтырды, оның туындылары да, әсіресе тарихи әдебиет қызықтырады. Менде өткенмен байланысу қажеттілігі бар, әрине, өзімнің жолыммен. Джим Дайн да, Пиноккио сияқты, көне мүсіндерге деген қызығушылығы бала кезінен басталады: «Мен бала кезімде әрдайым ‘көне нәрселерге’ қызығушылық таныттым, себебі анам мені Цинциннатидегі өнер мұражайына алып барды, онда бірнеше әдемі туындылар болған». Сондықтан, көне нәрселер оның ерте туындыларында да көрінеді, мысалы, қазір Чикаго өнер институтының қорында сақталған «Атауы жоқ» (Қанатты жеңістен кейін) (1959) мүсіні. Бұл мүсін шамамен 200 ж.б.д. жасалған Қанатты жеңіс мүсінінен шабыттандырылған және табылған шам тірегіне ілінген, сыммен бекітілген боялған халаттан тұрады. Дайн оны «дегендей, шеткерлі өнер» деп сипаттайды және алғаш рет Рубен галереясында көрсетті. Ол көне нәрселерді көбінесе Венера де Милоның (шамамен 100 ж.б.д.) бейнесі арқылы көрсетеді, оның кішкентай гипстен жасалған көшірмесін Парижде сатып алған. Ол бастапқыда 1970-ші жылдардағы натюрморттарына осы көшірмені қосты, «Бірақ содан кейін мен оның басын сындырып, оны өзімдікі еттім». Дайн сонымен қатар нақты мүсіндер жинақтарынан шабыт алады, мысалы, 1984 жылы Мюнхендегі Глиптотекадан, нәтижесінде 1987-88 жылдардағы 40 «Глиптотек суреті» [sic] литография сериясын дайындау үшін жасалды. Дайн осы оқиғаны былай еске алады: «Музей директоры мені түнде кіргізіп жіберді, сондықтан мен жалғыз болдым және мен сурет салатын туындылар туралы ой жүгірдім. Мен тарих пен өзімнің арасында байланыс бар екенін сезіндім, менімен бірнеше ғасыр бұрын осы туындыларды жасаған анонимді шеберлердің арасында байланыс болды. Бұл ұрпақтарды жалғастырудың бір жолы болды, мен үшін мен жай ғана құмдауық сияқты емеспін, мен бір жерден келдім. Мен дәстүрге жатамын, ол маған қажетті тарихты берді». Алғаш рет 2008-09 жылдары Гетти вилласында, Дж. Пол Гетти мұражайында, Лос-Анджелесте көрсетілген. Гетти қорында сақталған 350-300 ж.б.д. отырған ақын мен сиреналардың (2) бұйралы шаштары толық емес (304) скульптуралық тобының эхосы ретінде, Дайн содан бері «Ән салатын ақын (Гүлденген парақтар)» тұрақты, арнайы орналасқан инсталляциясын жаңартты, ол Геттингендегі Кунстхаусқа жақын, Джим Дайн павильонында орналасқан.

Құралдар

"Мен бұл заттарға деген таңданысымды ешқашан тоқтатқан емеспін". – Джим Дайн. Дайн түрлі құрал-жабдықтардың арасында балғаларды, араларды, дрельдерді, бұрандаларды еске алады; кейіннен Дайн демалыс күндері Коэннің дүкенінде жұмыс істеген. Осылайша Дайн құралдардың практикалық қызметтерімен және олардың эстетикалық мүмкіндіктерімен бірге танысты. "Мен керамикалық унитаздар мен раковиналардағы әдемі эмальға тәнті болдым. Әртүрлі түсті электр сымдарының түйіліп, бір-біріне жақын жатқан орамдарын және олардың қалай тоқылғандығын тамашаладым. Бояу бөліміндегі түс кестелері маған тамаша, тамаша зергерлік қораптар сияқты көрінді". Ол "өте-өте әдемі" таза ақ бояудың сезімге тигізген әсерін еске түсіреді: "Мен онымен ойнап, оның бұрандасын ішке тығып, бетін жыртып, айналдыратынмын. Ол ақ таффи сияқты еді. Оның иісі зығыр майы мен терпентиннің хош иісінен құралған". Шикізаттың өнерге айналуының символы ретінде құралдар Дайннің шығармашылығында "оның қолдарының жасанды кеңейтулері" ретінде ерекше мәртебеге ие, бұл оған белгілі бір жағдайларды және нысандарды жүйелі түрде пішімдеуге және өзгертуге мүмкіндік береді, сондай-ақ "адамның өткенімен және қолымен байланыстыратын 'бастапқы нысандар' болып табылады". Дайннің өзінің сөзімен айтқанда, құрал – негізінен "еңбектің" метафорасы. Құралдарды қолданатын ерекше баспа сериясы – "Коммунизм тарихы" (2014), онда Дайн Берлиндегі өнер академиясынан табылған тастардан жасалған литографиялардың үстіне құралдардың мотивтерін басып шығарды, соның ішінде Германия Демократиялық Республикасы студенттерінің соңғы төрт онжылдықтарындағы жұмыстары көрсетілген. Өзінің жеке сөздік қорын пайдалана отырып, Дайн коммунизмнің символдық құралдарымен – Кеңес Одағының балғасы мен орағы және Германия Демократиялық Республикасының жүгерімен оралған балғасы мен компасымен – қарым-қатынас жасайды, соның салдарынан кез келген "ақиқатты" жоққа шығарады, себебі "тарих ешқашан біртұтас оқиға болмайды, бірақ оны жасырын мақсатпен ұсынуға болады, ал шындығында ол бөлшектенген, қабатталған және көп орынды процесс".