Кіріспе
Эктотерм (грекше ἐκτός "сыртқы" және θερμός "жылу") – көбінесе "салқын қанды жануар" деп аталатын, дене температурасын реттеуде ішкі физиологиялық жылу көздері аз немесе толыққанды елеусіз болып табылатын жануар. Мұндай организмдер (мысалы, бақалар) қоршаған ортаның жылу көздеріне тәуелді болады, бұл оларға өте экономикалық метаболизммен жұмыс істеуге мүмкіндік береді. Осы жануарлардың кейбіреулері, теңіздің тереңдігіндегі аймақтардағыдай, температура тұрақты болатын ортада тіршілік етеді, сондықтан оларды гомеотермиялық эктотермдер деп санауға болады. Керісінше, температураның басқа эктотермдердің физиологиялық белсенділігін шектейтіндей кең ауқымда өзгеретін жерлерде көптеген түрлер сыртқы жылу көздерін іздеуге немесе ыстықтан қорғануға бейім; мысалы, көптеген бауырымен жорғалаушылар күнге күйіп немесе қажет болған жағдайда көлеңкеге тығылу арқылы дене температурасын реттейді, сондай-ақ басқа да көптеген мінез-құлқы терморегуляциялық механизмдерді қолданады. Эндотермдер эктотермдерден айырмашылығы, негізінен, тіпті басымды түрде, ішкі метаболизм процестерінен түсетін жылуға тәуелді, ал мезотермдер аралық стратегияны қолданады. Жануарлар температураны реттеудің екіден астам әдісін пайдаланатындықтан, "жылы қанды" және "салқын қанды" терминдері ғылыми терминология ретінде қолданылмайды.
An ectotherm (from the Greek ἐκτός "outside" and θερμός "heat"), more commonly referred to as a "cold blooded animal", is an animal in which internal physiological sources of heat are of relatively small or of quite negligible importance in controlling body temperature. Such organisms (frogs, for example) rely on environmental heat sources, which permit them to operate at very economical metabolic rates. Some of these animals live in environments where temperatures are practically constant, as is typical of regions of the abyssal ocean and hence can be regarded as homeothermic ectotherms. In contrast, in places where temperature varies so widely as to limit the physiological activities of other kinds of ectotherms, many species habitually seek out external sources of heat or shelter from heat; for example, many reptiles regulate their body temperature by basking in the sun, or seeking shade when necessary in addition to a whole host of other behavioral thermoregulation mechanisms. In contrast to ectotherms, endotherms rely largely, even predominantly, on heat from internal metabolic processes, and mesotherms use an intermediate strategy. As there are more than two categories of temperature control utilized by animals, the terms warm blooded and cold blooded have been deprecated as scientific terms.
Бейімделулер
Әр түрлі мінез-құлық белгілі бір эктотермдерге дене температурасын белгілі бір деңгейде реттеуге мүмкіндік береді. Жылыну үшін бауырымен жорғалаушылар мен көптеген жәндіктер күнге толы жерлерді іздейді және оларға максималды әсер ететін күйге түседі; ал тым ыстық болғанда көлеңке немесе салқын суға тығылады. Суық ауа райында бал аралары жылуды сақтау үшін бірігіп тұрады. Көпшіліктер мен көбелектер ұшу алдында жылу жинау үшін қанаттарын күн сәулесіне барынша бұрып қоюы мүмкін. Көптеген ұшатын жәндіктер, мысалы бал арасы мен балдырлар, қанаттарын күшті қозғалмай тұрып, ұшу бұлшық еттерін дірілдету арқылы ұшу алдында ішкі температурасын эндотермиялық жолмен көтереді. Мұндай эндотермиялық белсенділік – поикилотермия және гомеотермия сияқты терминдерді тұрақты қолданудың қиындығына бір мысал.
Артықшылықтары мен кемшіліктері
Эктотермдер денелерінің әртүрлі қызметтері үшін оңтайлы дене температурасына жету үшін көбінесе күн сәулесі сияқты сыртқы жылу көздеріне сүйенеді. Осыған сәйкес, олар жұмыс температурасына жету үшін қоршаған ортаның жағдайларына тәуелді. Керісінше, эндотермиялық жануарлар көбінесе метаболизмдік белсенді органдардың (бауыр, бүйрек, жүрек, ми, бұлшықет) немесе тіпті қоңыр майлы тін сияқты арнайы жылу өндіретін органдардың өндіретін ішкі жылуына сүйене отырып, тұрақты түрде жоғары температураны сақтайды. Эктотермдердің әдетте, белгілі бір дене массасында эндотермдерге қарағанда метаболизмдік жылдамдығы төмен болады. Нәтижесінде, эндотермдер әдетте көп тамақ тұтынуға және көбінесе жоғары энергетикалық құндылығы бар тамаққа тәуелді. Мұндай талаптар эндотермдер үшін берілген ортаның сыйымдылығын эктотермдерге қарағанда шектеуі мүмкін. Эктотермдер дене температурасын реттеу үшін қоршаған ортаның жағдайларына байланысты болғандықтан, әдетте түнде және таңертеңгі уақытта жайсыз болады. Көптеген күндізгі эктотермдер жасырынған жерінен шыққан соң, күн сәулесінде қызуы керек, содан кейін ғана күнделікті қызметтерін бастай алады. Сондықтан салқын ауа райында мұндай түрлердің азық іздеу қызметі омыртқалы эктотермдердің көпшілігінде күндізгі уақытта шектеледі, ал суық климатта олардың көпшілігі тіршілікке келмейді. Мысалы, кесірткелерде түнгі өмір салған түрлердің көпшілігі – «күтіп отыру» стратегиясына маманданған геккондар. Мұндай стратегиялар белсенді азық іздеуге қарағанда аз энергия қажет етеді және бірдей қарқындылықта аң аулауды қажет етпейді. Бірақ, күтіп отыру стратегиясы өте ұзақ уақыт нәтижесіз күтуді талап етуі мүмкін. Эндотермдер, әдетте, тамақсыз мұндай ұзақ уақытқа төтеп бере алмайды, бірақ тиісті бейімделген эктотермдер көп энергия жұмсамастан күте алады. Сондықтан эндотермиялық омыртқалы жануарлар түрлері қоршаған ортаның жағдайларына аз тәуелді және олардың күнделікті қызмет үлгілерінде (түрлер ішінде де, түрлер арасында да) жоғары өзгергіштік дамыған. Эктотермдерде ауа температурасының өзгеруі дене температурасына әсер етуі мүмкін. Дене температурасының мұндай өзгеруі поикилотермия деп аталады, бірақ бұл тұжырым кеңінен қанағаттандырмайды және терминнің қолданылуы азайып барады. Ротифера сияқты шағын су жануарларында поикилотермия іс жүзінде абсолютті, бірақ басқа жануарларда (мысалы, шаяндар) кең физиологиялық мүмкіндіктер бар және олар қолайлы температураға көше алады, ауа температурасының өзгеруінен аулақ бола алады немесе олардың әсерін азайта алады. Эктотермдер, әсіресе су организмдерінде, гомеотермияның белгілерін де көрсетуі мүмкін. Әдетте олардың қоршаған орта температурасының диапазоны салыстырмалы түрде тұрақты болады және жоғары ішкі температураны сақтауға тырысатын түрлердің саны аз, себебі бұл жоғары шығындарға байланысты.