Жапон жазуындағы қытай таңбалары

Кіріспе

Жапон жазуында қолданылатын қытай таңбалары – жапон жазуында қолданылатын қытайлық туынды таңбалар, яғни қытай жазуынан бейімделген логографиялық қытай таңбалары. Олар ежелгі жапон жазуы кезінде жапон жазу жүйесінің маңызды бөлігі болды және қазірге дейін хирагана мен катакананың кейіннен пайда болған буындық жазуларымен бірге қолданылып келеді. Таңбалардың жапондық айтылуы бар, көбінесе екі айтылысы болады, оның бірі қытай дыбысына негізделген. Кейбір таңбалар Жапонияда басқа қытай таңбаларының элементтерін пайдаланып құрастырылған. Мэйдзи қайта жаралуынан кейін Жапония халықтың сауаттылығын арттыру мақсатында, Қытайдың таңбаларды жеңілдету шараларына ұқсас процесте, қазіргі шиндзитай деп аталатын таңбаларды оңайлатуға күш салды. 1920 жылдан бері Жапон үкіметі азаматтарының білімін бағыттау үшін, көптеген қытай таңбаларының арасынан жол көрсетуге көмектесетін таңбалар тізімін жариялап тұрады. Жапондық есімдерде және күнделікті қарым-қатынаста қолданылатын 3000-ға жуық кандзи бар. «Кандзи» термині жапон тілінде сөзбе-сөз «хан таңбалары» дегенді білдіреді. Бұл таңбалар дәстүрлі қытай тіліндегідей бірдей таңбалармен жазылады, және екі тілде де қытай тіліндегі ханзи деп аталатын таңба жазу жүйесі қолданылады. Қытай таңбаларын Жапонияда алғаш рет біздің заманымыздың 5-шы ғасырында қолдану кеңейе бастады және содан бері жапон мәдениетінің, тілінің, әдебиетінің, тарихының және жазба мұраларының қалыптасуына зор әсер етті. Яёй дәуірінің ерте кезеңдеріне жататын археологиялық қазбаларда қытай таңбалары бар сия тас бұйымдары да табылған. Кейбір таңбалар жапон және қытай тілдерінде ұқсас мағынаға және айтылуға ие болса да, ал кейбіреулерінің мағынасы немесе айтылуы тек бір тілге ғана тән. Мысалы, 誠 екі тілде де «шындық» немесе «әділ» дегенді білдіреді, бірақ жапон тілінде макото немесе сей деп айтылады, ал стандартты мандарин қытай тілінде чэн деп айтылады. Жапонияда ойлап табылған жеке кандзи таңбалары немесе жапон тілінде жасалған көп таңбалы сөздер соңғы уақыттарда қытай, корей және вьетнам тілдеріне де әсер етіп, қарыз сөз ретінде енген. Мысалы, «телефон» сөзі жапон тілінде 電話 denwa, қытай тілінде diànhuà, вьетнам тілінде điện thoại, ал корей тілінде 전화 jeonhwa деп аударылады.

Chinese characters used in Japanese writing
the Chinese derived characters used in Japanese writing

are the logographic Chinese characters adapted from the Chinese script used in the writing of Japanese. They were made a major part of the Japanese writing system during the time of Old Japanese and are still used, along with the subsequently derived syllabic scripts of hiragana and katakana. The characters have Japanese pronunciations; most have two, with one based on the Chinese sound. A few characters were invented in Japan by constructing character components derived from other Chinese characters. After the Meiji Restoration, Japan made its own efforts to simplify the characters, now known as shinjitai, by a process similar to China's simplification efforts, with the intention to increase literacy among the common folk. Since the 1920s, the Japanese government has published character lists periodically to help direct the education of its citizenry through the myriad Chinese characters that exist. There are nearly 3,000 kanji used in Japanese names and in common communication. The term kanji in Japanese literally means "Han characters". It is written in Japanese by using the same characters as in traditional Chinese, and both refer to the character writing system known in Chinese as hanzi The significant use of Chinese characters in Japan first began to take hold around the 5th century AD and has since had a profound influence in shaping Japanese culture, language, literature, history, and records. Inkstone artifacts at archaeological sites dating back to the earlier Yayoi period were also found to contain Chinese characters. Although some characters, as used in Japanese and Chinese, have similar meanings and pronunciations, others have meanings or pronunciations that are unique to one language or the other. For example, 誠 means 'honest' in both languages but is pronounced makoto or sei in Japanese, and chéng in Standard Mandarin Chinese. Individual kanji characters invented in Japan, or multi kanji words coined in Japanese, have also influenced and been borrowed into Chinese, Korean, and Vietnamese in recent times. For example, the word for telephone, 電話 denwa in Japanese, is calqued as diànhuà in Mandarin Chinese, điện thoại in Vietnamese and 전화 jeonhwa in Korean.

Тарих

Қытай таңбалары алғаш рет Жапонияға Қытайдан әкелінген ресми мөрлерге, хаттарға, қылыштарға, монеталарға, айналарға және басқа да сәндік заттарға қолданылған. Мұндай импорттың ең ерте белгілі мысалы – Хан императоры Гуангудың 57 жылы Ва елшісіне берген На патшасының алтын мөрі. Яёй дәуіріндегі археологиялық қазбаларда б.з. I ғасырына жататын қытай монеталары мен сия тастар да табылған. Бұл, жоғары білім алудан айырылған әйелдерге қолжетімді жазу жүйесі болды. Хеян дәуіріндегі әдебиеттің маңызды туындылары әйелдермен хирагана тілінде жазылған. Катакана (сөзбе-сөз "жартылай кана", кандзи таңбасының бір бөлігін пайдалану салтымен байланысты) параллель жолмен пайда болды: монастырь студенттері маньёгананы бір элементке дейін жеңілдетіп өңдеді. Осылайша, кана деп біріктіріліп аталатын хирагана мен катакана екі жазу жүйесі де кандзиден тараған. Кана (lang=ja, сөзбе-сөз "қарыз аты", таңбаның дыбысын белгілеу үшін "қарызға" алынғанына сілтеме) кандзиден өзгеше, манна (lang=ja, сөзбе-сөз "шынайы аты", таңбаның мағынасын белгілеу үшін қолданылуы) деп те аталады. Қазіргі жапон тілінде кандзи белгілі бір сөздерді немесе сөздердің бөліктерін (әдетте, мағыналық сөздерді – атауларды, сын есімдердің түбірлерін және етістіктердің түбірлерін) жазу үшін қолданылады, ал хирагана – етістіктер мен сын есімдердің жіктелу жұрнақтарын, оқуды нақтылау үшін қолданылатын дыбыстамалық толықтыруларды (окуригана), көмекші сөздерді және кандзисі жоқ немесе оқуы қиын сөздерді жазу үшін қолданылады. Катакана көбінесе дыбырқолдануларды, жапон тіліне алынған сөздерді (көне қытай тілінен алынғандарды қоспағанда), өсімдіктер мен жануарлардың атауларын (кейбір жағдайларда) және сөздерді баса көрсету үшін қолданылады.

Орфографиялық реформа және кандзи тізімдері

Көне заманнан бері Жапонияда канджи жазудың дәстүрлі түрі деген пікір қалыптасқан, бірақ оған қарсы шыққандар да болды. Эдо дәуірінің ғалымы Камо но Мабучи канджидегі әріптердің көптігін сынады. Ол сонымен қатар кана әріптеріндегі әріптердің аздығын бағалап, канджиді шектеуді ұсынды. Мэйдзи қалпына келтіруінен кейін және Жапония шетелдермен белсенді алмасу дәуіріне енген кезде, Жапонияда жазу реформасының қажеттілігі көтерілді. Кейбір ғалымдар канджиді жоюды және жапон тілінде тек кана немесе латын әріптерін пайдалануды ұсынды. Бірақ бұл пікірлер кеңінен таралмады. Дегенмен, канджи әріптерінің санын шектеу қажеттігі түсінілді және 1923 жылдың мамырында Жапон үкіметі тұрақты қолдану үшін 1962 канджи әріпін жариялады. 1940 жылы Жапон армиясы "Қару-жарақ атаулары үшін шектелген канджи тізімі" (兵器名称用制限漢字表) деген шешім қабылдады, ол қару-жарақ атауларында қолданылуы мүмкін канджи әріптерінің санын 1235-ке дейін шектеді. 1942 жылы Ұлттық тіл кеңесі "Стандартты канджи тізімін" (標準漢字表) жариялады, онда барлығы 2528 әріп болды, бұл министрліктер мен ведомстволар және жалпы қоғам қолданатын канджи стандартын көрсетті. 1946 жылы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін және Жапонияның одақтас әскерлермен оккупациясы кезінде Жапон үкіметі, Одақтас державалардың Жоғарғы Бас қолбасшысының басшылығымен, балалардың оқуын жеңілдету және әдебиет пен мерзімді басылымдарда канджи қолдануды ыңғайластыру үшін бірқатар орфографиялық реформалар жүргізді. Айналымдағы әріптердің саны азайтылды және әр сыныпта оқуға тиіс әріптердің ресми тізімі жасалды. Кейбір әріптерге (新字体) деп аталатын жеңілдетілген глифтер берілді. Көптеген әріптердің нұсқалары мен жиі қолданылатын әріптердің сирек кездесетін баламалары ресми түрде қолданудан тыйым салынды. Бұл тек ұсынымдар ғана, сондықтан осы стандарттардан тыс көптеген әріптер әлі де кеңінен танымал және жиі қолданылады; олар (表外字) деп аталады.

Since ancient times, there has been a strong opinion in Japan that kanji is the orthodox form of writing, but there were also people who argued against it. Kamo no Mabuchi, a scholar of the Edo period, criticized the large number of characters in kanji. He also appreciated the small number of characters in kana characters and argued for the limitation of kanji. After the Meiji Restoration and as Japan entered an era of active exchange with foreign countries, the need for script reform in Japan began to be called for. Some scholars argued for the abolition of kanji and the writing of Japanese using only kana or Latin characters. However, these views were not so widespread. However, the need to limit the number of kanji characters was understood, and in May 1923, the Japanese government announced 1,962 kanji characters for regular use. In 1940, the Japanese Army decided on the "Table of Restricted Kanji for Weapons Names" (兵器名称用制限漢字表) which limited the number of kanji that could be used for weapons names to 1,235. In 1942, the National Language Council announced the "Standard Kanji Table" (標準漢字表) with a total of 2,528 characters, showing the standard for kanji used by ministries and agencies and in general society. In 1946, after World War II and under the Allied Occupation of Japan, the Japanese government, guided by the Supreme Commander of the Allied Powers, instituted a series of orthographic reforms, to help children learn and to simplify kanji use in literature and periodicals. The number of characters in circulation was reduced, and formal lists of characters to be learned during each grade of school were established. Some characters were given simplified glyphs, called (新字体). Many variant forms of characters and obscure alternatives for common characters were officially discouraged. These are simply guidelines, so many characters outside these standards are still widely known and commonly used; these are known as (表外字).

Кёику канджи

Бұл 1026 канджи таңбасы – жапон балалары бастауыш мектепте, 1-ден 6-сыныпқа дейін үйренетін алғашқы канджи таңбалары. Сыныптар бойынша жіктелу (学年別漢字配当表) немесе (学習漢字) деп белгіленеді. Бұл канджи тізімін Жапония Білім министрлігі сақтайды және оқушылардың әр сыныпта қандай канджи таңбаларын және олардың оқылуын үйрену керектігін анықтайды.

Жойо канджи

(常用漢字) – барлығы 2136 таңбадан тұрады, оның ішінде барлық қажетті таңбалар және кіші және орта мектептерде оқытылатын қосымша 1110 кандзи таңбасы бар. Баспагерлікте осы санаттан тыс таңбалар көбінесе ерекшеленеді. Бұл тізім 1981 жылы енгізілді, ол 1946 жылы енгізілген 1850 таңбадан тұратын ескі (当用漢字) тізімін алмастырды. Алғашқыда 1945 таңбадан тұратын тізім 2010 жылы 2136 таңбаға дейін кеңейтілді. Жаңа таңбалардың кейбіреулері бұрын қолданылмаған, ал кейбіреулері префектура атауларын жазу үшін қолданылады: Токио, Канагава, Сайтама, Тиба, Осака, Хиросима, Хёго, Фукуока, Айти және Киото.

Жинмейё кандзи

2017 жылдың 25 қыркүйегінен бастап (人名用漢字) 863 таңбадан тұрады. Бұл тізімдегі канджилер көбінесе адамдардың есімдерінде қолданылады, ал кейбіреулері – дәстүрлі түрлері. 1952 жылы жарияланған бастапқы тізімде бар болғаны 92 канджи болған, бірақ содан бері үнемі жаңа қосымшалар енгізіліп келеді. Кейде бұл термин "Жоутоу" және "Хэйбоу" тізімдеріндегі барлық 2999 канджиді біріктіретіндей қолданылады.

Хиогай таңбасы

(表外漢字) - бұл «Жалпы қолданыстағы кандзи» және «Күнделікті қолданыстағы кандзи» тізімдеріне енбеген кез келген кандзи. Олар көбінесе дәстүрлі таңбалармен жазылады, бірақ кеңейтілген сіндзитай түрлері де бар.

Кандзиге арналған жапондық өнеркәсіптік стандарттар

Кандзи және кананың жапондық өнеркәсіптік стандарттары әр кандзи мен кананың символдық кодтарын, сондай-ақ латын әліпбиі, кириллица, грек әліпбиі, араб цифрлары сияқты жазудың басқа түрлерін ақпаратты өңдеуде қолдану үшін анықтайды. Олар көп рет қайта қарастырылды. Қазіргі стандарттар: JIS X 0208 – негізгі стандарттың ең соңғы нұсқасы. Онда 6355 символ бар. JIS X 0212 – қосымша стандарт, оның құрамында тағы 5801 кандзи бар. Бұл стандарт сирек қолданылады, себебі Shift JIS кодтау жүйесі оны қолдана алмады. Бұл стандарт, тиімді түрде, қолданыстан шыққан. JIS X 0213 – JIS X 0208 жиынтығын 3695 қосымша кандзимен кеңейткен, олардың 2743-і (952-ден басқасының бәрі) JIS X 0212-де кездеседі. Стандарттың бір бөлігі Shift JIS кодтауымен үйлесімді болу үшін жасалған. JIS X 0221:1995 – ISO 10646/Unicode стандартының жапондық нұсқасы.

Гайджи

(外字) – жапондық кодтау жүйелерінде кездеспейтін канжилер. Оларға анықтамалық еңбектерде кең таралған глифтермен бірге көрсетілуі тиіс, сондай-ақ канжи емес символдар да кіруі мүмкін, жалпы канжилердің өзгертілген түрлері жатады. Бұл таңбалар пайдаланушылармен анықталған, жүйеге тән немесе үшінші тарап өнімдері арқылы қосылған болуы мүмкін. Екеуі де ақпарат алмасу кезінде мәселе тудырады, себебі сыртқы таңбаны бейнелеу үшін қолданылатын кодтық нүкте бір компьютерден немесе операциялық жүйеден екіншісіне өзгеше болады. 1997 жылғы JIS X 0208 стандартында қолданылатын кодтық нүктелердің саны 940-қа дейін шектелді. 2000 жылғы JIS X 0213 стандарты бұрын бөлінген кодтық нүктелердің барлық диапазонын пайдаланды, оларды толығымен қолданудан шығарды. Көптеген десктоп және мобильді жүйелер Юникодқа көшкендіктен, көптеген пайдаланушылар үшін гаиджи қажеттілігі жойылды. Дегенмен, олар бүгінгі күні Жапонияның үш ірі мобильді телефон ақпараттық порталында қолданылып келеді, онда олар эмодзи (бейнелі таңбалар) ретінде пайдаланылады. Юникод жеке пайдалану аймақтарында гаиджилерді кодтауға мүмкіндік береді, ал Adobe-ның SING (Smart INdependent Glyphlets) технологиясы жекешелендірілген гаиджилерді жасауға мүмкіндік береді. Мәтінді кодтау бастамасы кез келген стандартты емес таңбаларды немесе глифтерді, соның ішінде гаиджилерді кодтау үшін элементін қолданады. (G әрпі – .)

Кандзилердің жалпы саны

Кандзи таңбаларының нақты саны жоқ, жалпы қытай таңбаларында да солай. Жапонияда толық деп есептелетін "Дай Кан Ва Дзитен" сөздігінде шамамен 50 000 таңба бар. 1994 жылы Қытайда жарық көрген "Жонгхуа Зихай" кітабында 85 000-ға жуық таңба тіркелген, бірақ олардың көпшілігі ешбір елде кеңінен қолданылмайды, ал көптегені ескірген немесе сирек кездесетін түрі. Жапон тіліндегі функционалдық сауаттылық үшін 2,136 jōyō kanji (常用漢字) тізімі қажет деп саналады. Жапонияда одан да шамамен мыңға жуық таңбалар жиі қолданылады және көпшілік оларды оңай түсінеді, ал тағы бірнеше мың таңба кейде қолданылады, әсіресе мамандандырылған салаларда, бірақ олар контекстен тыс көпшілікке түсініксіз болуы мүмкін. Кандзиге арналған түрлі жапон өнеркәсіп стандарттарында барлығы 13 108 таңбаны кодтауға болады.

Оқулар

Хан иероглифтерінің қарыз алу типологиясы Мағыналық талдау А) L1 тілінде семантикалық (L1 бойынша) b) L1 тілінде семантикалық, кун (L2 бойынша) c) L1 тілінде фонетикалық d) фонетикалық, кун (L2 бойынша) * L1 – қарыз алынған тілді (қытай тілін), ал L2 – қарыз алған тілді (жапон тілін) көрсетеді. Жекелеген канджи бір немесе бірнеше сөздерді немесе морфемаларды жазу үшін қолданылуы мүмкін, соның салдарынан әртүрлі айтылулар немесе "оқулар" пайда болады. Дұрыс оқу контекстік белгілермен анықталады (мысалы, иероглиф күрделі сөздің бөлігін немесе жеке сөзді білдіре ме), сөздің нақты мағынасы және оның сөйлемдегі орны. Мысалы, 今日 иероглифі көбінесе "бүгін" деген мағынада kyō деп оқылады, бірақ ресми жазуда konnichi деп оқылады, бұл контексттен түсініледі. Фуригана екіұшты оқуларды нақтылау үшін қолданылады, мысалы, сирек кездесетін, әдеби немесе стандартты емес оқулар. Мұндай екіұштылық мида бірнеше оқудың бірдей белсенділігінен туындауы мүмкін. Канджи оқулары онъёми (қытай тілінен – "дыбыстық оқу") немесе кунъёми (жапон тілінен – "мағыналық оқу") деп жіктеледі, және көптеген иероглифтердің кем дегенде екі оқуы бар – кем дегенде біреуі онъёми, екіншісі кунъёми. Дегенмен, кейбір иероглифтерде тек бір ғана оқу болады, мысалы (菊) немесе (鰯); тек кунъёми япон тілінде жасалған канджиге (кокудзи) тән. Кейбір жиі қолданылатын канджилердің оннан астам оқу нұсқасы болуы мүмкін; ең күрделі мысал – 生, ол sei, shō, nama, ki, o u, i kiru, i kasu, i keru, u mu, u mareru, ha eru және ha yasu деп оқылады, барлығы сегіз негізгі оқу (алғашқы екеуі онъёми, ал қалғандары кунъёми), немесе байланысты етістіктер ерекше қарастырылса – он екі.

О'йоми (қытай-жапон оқу)

Қытай-жапон оқуы – бұл таңба қытай тілінен алынған кездегі оның негізгі айтылуының жапон тіліндегі жуықтауының қазіргі кездегі нұсқасы. Бұрын ол «аударма оқуы» деп аталатын, себебі ол қытай тіліндегі айтылуын қайта жасайтын, бірақ қытай тіліндегі нақты айтылуы емес, латын сөздерін ағылшын тілінде оқыған сияқты еді. Жапондықтар жасаған, бірақ қытай тілінен туындамаған немесе қытай тілінде болмаған таңбаларға да он'йоми берілген жағдайлар бар. Кейбір канджилер Қытайдың әртүрлі аймақтарынан әртүрлі уақытта әкелінген, сондықтан бірнеше он'йоми және көбінесе бірнеше мағынасы бар. Жапонияда ойлап табылған канджилердің (кокудзи) он'йомисі болуы күтілмейді, бірақ ерекшеліктер бар, мысалы, «жұмыс істеу» таңбасының кун'йомиі «хатара(ку)» және он'йомиі «до», ал «бездік» таңбасының тек он'йомиі «сен» бар. Екі жағдайда да олар фонетикалық компоненттің он'йомиінен алынған, тиісінше «до» және «сен».

Куньёми (атамекендік оқу)

Жапон тіліндегі түпкілікті оқылу, яғни кунъёми, қытай таңбасы енгізілген кезде оның мағынасына жақын болған жапон сөзінің, "ямато котобаның" айтылуына негізделген оқылу болып табылады. Онъёми сияқты, бір канджиге бірнеше кунъёми болуы мүмкін, ал кейбір канджилерде кунъёми мүлдем болмайды.

Атежи

Атежи (当て字, 宛字 немесе あてじ) – тек дыбысталу үшін қолданылатын таңбалар. Мұндай жағдайда, айтылу стандартты оқылуға негізделген, немесе тек мағынаны білдіру үшін қолданылады (атежидің кең мағынасы, тар мағынасы – жюкуджикун). Сондықтан, оқылатын түрі тек толық сөз тіркесінде ғана болады, жеке таңбада емес. Сонымен қатар, оқылуы мүлдем басқаша болатын ерекше жағдайлар да бар, көбінесе бұл тарихи немесе дәстүрлі оқылуға негізделген. Осыған ұқсас құбылыс қытай тілінде де кездеседі, онда қытай таңбаларының әдеби және күнделікті тілдегі оқылулары болады – қарыз сөздер ретінде алынған оқылулар мен түпкілікті оқылулар. Қытай тіліндегі бұл қарыз алынған және түпкілікті оқылулар этимологиялық жағынан байланысты, себебі олар қытай тілінің өзара туыс түрлері арасында (қытайдан жапон тіліне емес) қолданылады. Олар жұптар түрінде келеді және көбінесе ұқсас болады, жапон тіліне қытай сөздерінің әртүрлі кезеңдерде енуін көрсететін түрлі онъёмилерге ұқсас.

Гарайго

Жойо емес таңбалар мен канжи емес символдар үшін ұзақ оқылымдар бар, онда ұзын гайрайго сөзі оқылым болып табылуы мүмкін (бұл кунъёми ретінде жіктеледі – төмендегі бір таңбалы гайрайгоға қараңыз) – символдің жеті кана оқылымы бар センチメートル senchimētoru "сантиметр", бірақ ол әдетте "см" (екі жартылай ені бар символдармен, сондықтан бір орын алады) деп жазылады; тағы бір көп кездесетін мысал – '%' (процент белгісі), оның бес кана оқылымы パーセント pāsento.

Аралас көрсеткіштер

Он'йоми мен кун'йомидің араласуын қолданатын көптеген канджи тіркестері бар, олар (реттеріне байланысты) (重箱) немесе (湯桶) сөздері деп аталады, және олардың өзі осы типтегі тіркестердің мысалы (автологиялық сөздер): jūbako сөзінің бірінші таңбасы он'йомимен, екіншісі кун'йомимен оқылады (он кун, 重箱読み). Ал yu tō (кун он, 湯桶読み) сөзінде керісінше. Бұлар формальды түрде (重箱読み) және (湯桶読み) деп аталады. Осы екі сөздің екеуінде де он'йомиде ұзын дауыс бар; жапон тіліндегі ұзын дауыстар көбінесе қытай тілінен алынған дыбыстық өзгерістерден туындайды, сондықтан он'йомиге тән. Бұл – гибридті сөздердің жапонша нұсқасы. Басқа мысалдарға (場所), (金色) және (合気道) жатады. Атежи көбінесе аралас оқылымдарды қолданады. Мысалы, Саппоро қаласы (サッポロ), атауы айну тілінен шыққан және жапон тілінде мағынасы жоқ, он кун тіркесімен 札幌 (соның ішінде сокуон да бар, егер ол таза он тіркесі болса) арқылы жазылады.

Арнайы көрсеткіштер

Гикун (Gikun) және джюкудзикун (Jukujikun) – кейіпкерлердің жеке онъёми немесе кунъёмиге тікелей сәйкес келмейтін канджи комбинацияларының оқулары. Сөздің орнына таңбаның тұрғысынан алғанда, бұл «қыйын оқу» (nankun), және олар канджи сөздіктерінде таңбаның жазуы бойынша тізімделеді. Гикун – стандартты оқу орнына кейіпкерге берілген басқа оқулар. Мысалы, стандартты оқу саму немесе кан орнына, және әдеттегі жазу орнына, жапон тілінде фую деп оқылады. Тағы бір мысал – жапон тілінде «түтін шөп» (*kemuri gusa немесе *ensō) деген оқулардың орнына табако («темекі») деген оқумен. Олардың кейбіреулері, мысалы, табако үшін лексикализацияланды, бірақ көптеген жағдайларда бұл пайдалану түрі әдетте стандартты емес және жеке жазушылармен белгілі бір жағдайларда қолданылады. Фуригана көмегімен гикун күрделі әдеби немесе поэтикалық әсерді жеткізу үшін (әсіресе, егер оқулар канджиге қайшы келсе) немесе референт анық болмаса, түсіндіру үшін пайдаланылуы мүмкін. Джюкудзикун – бұл сөздің стандартты канджисі мағынаға байланысты, бірақ дыбысқа байланысты емес. Сөзді жеке-жеке канджилердің дыбыстарына сәйкес емес, тұтас алғанда айтады. Мысалы, жапон тілінде «бұл таң» – джюкудзикун. Бұл сөз *ima'asa, таңбалардың күтілетін кунъёми ретінде оқылмайды, тек сирек контё, таңбалардың онъёми ретінде оқылады. Ең көп таралған оқу – кеса, екі таңбалы жапон сөзі, оны жалғыз морфема ретінде немесе ке (“осы”, кефу сияқты, көне оқу) және аса, “таң” деп қарастыруға болады. Сол сияқты, бүгін де джюкудзикун, әдетте, жергілікті оқумен оқылады кё; оның онъёми, конничи, белгілі бір сөздер мен сөз тіркестерінде кездеседі, әсіресе кең мағынада “қазіргі уақытта” немесе “қазіргі”, мысалы, бүгін, бірақ сөз тіркесі конничи ва (“жақсы күн”), конничи әдетте хираганамен жазылады, бірақ канджимен емес. Канджиі джюкудзикун болатын сөздер көбінесе хирагана (егер туған болса) немесе катакана (егер қарыз алса) деп жазылады; кейбір ескі қарыз алынған сөздер де хирагана деп жазылады, әсіресе португал тіліндегі қарыздар, мысалы карута (karuta) португал тіліндегі “картадан” (ағылшынша card) немесе япон тіліндегі “tempora” (ағылшынша times, season), сондай-ақ япон тіліндегі “たばこ” (табако). Кейде, джюкудзикун-да тіпті буындардан да көп канджи болуы мүмкін, мысал ретінде кера (), гуми (), және Ходзуми (). Бұл құбылыс жануарлардың аты қысқартылғанда және зоологиялық құрама атаулардың жұрнағы ретінде пайдаланылғанда байқалады, мысалы, әдетте коганемуши деп оқылатын жапондық когане, когане деп қысқартылғанда, бірақ зоологиялық атаулар көбінесе катаканамен емес, канджимен жазылады. Зоологиядан тыс жерлерде бұл қысқартулар тек бірнеше сөздерде кездеседі, мысалы, немесе еркек есімінің тарихи жұрнағы, uemon сөзінен қысқартылған emon. Джюкудзикун-ның канджи құрамасы көбінесе ерекшеленеді және сөз үшін құрылады, және осы орфографиямен сәйкес келетін қытай сөзі жоқ. Басқа жағдайларда, қолданыстағы қытай сөзі үшін канджи құрамасы қайта пайдаланылады, онда қытай сөзі және онъёми жапон тілінде қолданылуы немесе қолданылмауы мүмкін. Мысалы, жапонша (鹿) – айнудан келген тонакай үшін юкуджикун, бірақ юнрокуның онъёми оқуы да қолданылады. Кейбір жағдайларда жапондық монеталар кейіннен қытай тіліне қайтарылды, мысалы, жапондық (анко, monkfish). Джюкудзикунның негізгі сөзі – жергілікті жапон сөзі немесе шетелдік қарыз, онда қазiргi канджи жазуы жоқ (кунъёми немесе атеджи) немесе жаңа канджи жазуы жасалады. Көбінесе сөз есімдік болып табылады, ол қарапайым есімдік болуы мүмкін (құрмалас емес немесе етістіктен алынған), немесе етістік түрі немесе біріктірілген айтылуы болуы мүмкін. Мысалы, жапонша “сумо” сөзі бастапқыда жапонша “соревноваться” етістігінен шыққан, ал “today” сөзінің бірігуі (ежелгі ke, “осы” + fu, “күн”). Сирек жағдайларда, джюкудзикун инфлекциялық сөздерге (фразеологизмдер мен қосымша сөздер) қолданылады, бұл жағдайда жиі сәйкес келетін қытай сөзі болады. Инфлекциялық джюкудзикунның ең көп таралған мысалы – [[:wikt:可愛い#Japanese (kawai i, cute) _япондық]] қосымшасы, бастапқыда kawafayu i; сөз қытай тілінде қолданылады, бірақ сәйкес келетін онъёми жапон тілінде қолданылмайды. Керісінше, “тиісті” жапонша (фусава шии, джюкудзикун) немесе жапонша (соо, онъёми) болуы мүмкін. Қай оқуды қолдану керектігін шии аяғының (окуригана) болуы немесе болмауынан анықтауға болады. Джюкудзикунмен етістіктің жалпы мысалы – жапон тіліндегі онъёми (ryūkō) -ға сәйкес келетін хая ру (таралу, модада болу). Джюкудзикун deverbal үлгісі (әрекеттік түрден алынған есім) – жапон тілінде (yusuri, extortion), жапон тілінде (yusu ru, to extort) жазылған. Сонымен қатар, құрама етістіктер және, сирек жағдайларда, құрама сөздер бар, және олар көптеген канджилерге ие болғанымен, аралық таңбаларсыз, олар әдеттегі кунъёмиді пайдаланады. Мысалдар: [[:wikt:面白い#Japanese (omo shiro i, “қызықты”, әдебиетте “бет + ақ”) және [[:wikt:狡賢い#Japanese (zuru gashiko i, “ашкөз”, “ақылды + епті”). Типографиялық тұрғыдан, джюкудзикунның фуриганасы көбінесе бүкіл сөз бойынша орталанған немесе инфлекциялық сөздер үшін бүкіл түбір бойынша орталанған – оқу бүкіл сөзбен байланысты екенін көрсетеді – әдетте әр бөлігі сәйкес таңбаның үстінен орталанғандай емес. Жалпы айтқанда, джюкудзикун атеджидің бір түрі болып саналады, бірақ тар мағынада, “атеджи” дыбыс үшін ғана емес, мағына үшін де таңбаларды пайдалануды білдіреді (дыбыстық жазу), ал “джюкудзикун” дыбыс емес, мағына үшін таңбаларды пайдалануды білдіреді (мағыналық жазу). Көптеген джюкудзикун (бекітілген мағыналық жазулар) гикуннан (импровизациялық мағыналық жазулар) басталады. Кейде бір сөздің көптеген канджи жазулары болады. Ең экстремалды мысал – , оны көптеген жолдармен жазуға болады, соның ішінде [[:wikt:杜鵑#Japanese, [[:wikt:時鳥#Japanese, [[:wikt:子規#Japanese, [[:wikt:不如帰#Japanese, [[:wikt:霍公鳥#Japanese, [[:wikt:蜀魂#Japanese, [[:wikt:沓手鳥#Japanese, [[:wikt:杜宇#Japanese,[[:wikt:田鵑#Japanese, [[:wikt:沓直鳥#Japanese, және [[:wikt:郭公#Japanese—осы вариантты жазулардың көптегені хайку өлеңдеріне тән.

Gikun ([[:wikt:義訓#Japanese) and jukujikun ([[:wikt:熟字訓#Japanese) are readings of kanji combinations that have no direct correspondence to the characters' individual on'yomi or kun'yomi. From the point of view of the character, rather than the word, this is known as a [[:wikt:難訓#Japanese (nankun, "difficult reading"), and these are listed in kanji dictionaries under the entry for the character. Gikun are other readings assigned to a character instead of its standard readings. An example is reading [[:wikt:寒#Japanese (meaning "cold") as fuyu ("winter") rather than the standard readings samu or kan, and instead of the usual spelling for fuyu of [[:wikt:冬#Japanese. Another example is using [[:wikt:煙草#Japanese (lit. "smoke grass") with the reading tabako ("tobacco") rather than the otherwise expected readings of *kemuri gusa or *ensō. Some of these, such as for tabako, have become lexicalized, but in many cases this kind of use is typically non standard and employed in specific contexts by individual writers. Aided with furigana, gikun could be used to convey complex literary or poetic effect (especially if the readings contradict the kanji), or clarification if the referent may not be obvious. Jukujikun are when the standard kanji for a word are related to the meaning, but not the sound. The word is pronounced as a whole, not corresponding to sounds of individual kanji. For example, [[:wikt:今朝#Japanese ("this morning") is jukujikun. This word is not read as *ima'asa, the expected kun'yomi of the characters, and only infrequently as konchō, the on'yomi of the characters. The most common reading is kesa, a native bisyllabic Japanese word that may be seen as a single morpheme, or as a compound of ke (“this”, as in kefu, the older reading for [[:wikt:今日#Japanese, “today”), and asa, “morning”. Likewise, [[:wikt:今日#Japanese ("today") is also jukujikun, usually read with the native reading kyō; its on'yomi, konnichi, does occur in certain words and expressions, especially in the broader sense "nowadays" or "current", such as [[:wikt:今日的#Japanese ("present day"), although in the phrase konnichi wa ("good day"), konnichi is typically spelled wholly with hiragana rather than with the kanji
Jukujikun are primarily used for some native Japanese words, such as Yamato ([[:wikt:大和#Japanese or [[:wikt:倭#Japanese, the name of the dominant ethnic group of Japan, a former Japanese province as well as ancient name for Japan), and for some old borrowings, such as [[:wikt:柳葉魚#Japanese (shishamo, literally "willow leaf fish") from Ainu, [[:wikt:煙草#Japanese (tabako, literally “smoke grass”) from Portuguese, or [[:wikt:麦酒#Japanese (bīru, literally “wheat alcohol”) from Dutch, especially if the word was borrowed before the Meiji period. Words whose kanji are jukujikun are often usually written as hiragana (if native), or katakana (if borrowed); some old borrowed words are also written as hiragana, especially Portuguese loanwords such as かるた (karuta) from Portuguese "carta" (English “card”) or [[:wikt:てんぷら#Japanese (tempura) from Portuguese "tempora" (English “times, season”), as well as [[:wikt:たばこ#Japanese (tabako). Sometimes, jukujikun can even have more kanji than there are syllables, examples being kera ([[:wikt:啄木鳥#Japanese, “woodpecker”), gumi ([[:wikt:胡頽子#Japanese, “silver berry, oleaster”), and Hozumi ([[:wikt:八月朔日#Japanese, a surname). This phenomenon is observed in animal names that are shortened and used as suffixes for zoological compound names, for example when [[:wikt:黄金虫#Japanese, normally read as koganemushi, is shortened to kogane in [[:wikt:黒黄金虫#Japanese kurokogane, although zoological names are commonly spelled with katakana rather than with kanji. Outside zoology, this type of shortening only occurs on a handful of words, for example [[:wikt:大元帥#Japanese daigen(sui), or the historical male name suffix [[:wikt:右衛門#Japanese emon, which was shortened from the word uemon. The kanji compound for jukujikun is often idiosyncratic and created for the word, and there is no corresponding Chinese word with that spelling. In other cases, a kanji compound for an existing Chinese word is reused, where the Chinese word and on'yomi may or may not be used in Japanese. For example, [[:wikt:馴鹿#Japanese (“reindeer”) is jukujikun for tonakai, from Ainu, but the on'yomi reading of junroku is also used. In some cases, Japanese coinages have subsequently been borrowed back into Chinese, such as [[:wikt:鮟鱇#Japanese (ankō, “monkfish”). The underlying word for jukujikun is a native Japanese word or foreign borrowing, which either does not have an existing kanji spelling (either kun'yomi or ateji) or for which a new kanji spelling is produced. Most often the word is a noun, which may be a simple noun (not a compound or derived from a verb), or may be a verb form or a fusional pronunciation. For example, the word [[:wikt:相撲#Japanese (sumō, “sumo”) is originally from the verb [[:wikt:争う#Japanese (sumau, “to vie, to compete”), while [[:wikt:今日#Japanese (kyō, “today”) is fusional (from older ke, “this” + fu, “day”). In rare cases, jukujikun is also applied to inflectional words (verbs and adjectives), in which case there is frequently a corresponding Chinese word. The most common example of an inflectional jukujikun is the adjective [[:wikt:可愛い#Japanese (kawai i, “cute”), originally kawafayu i; the word is used in Chinese, but the corresponding on'yomi is not used in Japanese. By contrast, "appropriate" can be either [[:wikt:相応しい#Japanese (fusawa shii, as jukujikun) or [[:wikt:相応#Japanese (sōō, as on'yomi). Which reading to use can be discerned by the presence or absence of the shii ending (okurigana). A common example of a verb with jukujikun is [[:wikt:流行る#Japanese (haya ru, “to spread, to be in vogue”), corresponding to on'yomi [[:wikt:流行#Japanese (ryūkō). A sample jukujikun deverbal (noun derived from a verb form) is [[:wikt:強請#Japanese (yusuri, “extortion”), from [[:wikt:強請る#Japanese (yusu ru, “to extort”), spelling from [[:wikt:強請#Japanese (kyōsei, “extortion”). Note that there are also compound verbs and, less commonly, compound adjectives, and while these may have multiple kanji without intervening characters, they are read using the usual kun'yomi. Examples include [[:wikt:面白い#Japanese (omo shiro i, “interesting”, literally “face + white”) and [[:wikt:狡賢い#Japanese (zuru gashiko i, “sly”, “cunning, crafty + clever, smart”). Typographically, the furigana for jukujikun are often written so they are centered across the entire word, or for inflectional words over the entire root—corresponding to the reading being related to the entire word—rather than each part of the word being centered over its corresponding character, as is often done for the usual phono semantic readings. Broadly speaking, jukujikun can be considered a form of ateji, though in narrow usage, "ateji" refers specifically to using characters for sound and not meaning (sound spelling), whereas "jukujikun" refers to using characters for their meaning and not sound (meaning spelling). Many jukujikun (established meaning spellings) began as gikun (improvised meaning spellings). Occasionally, a single word will have many such kanji spellings. An extreme example is , which may be spelt in many ways, including [[:wikt:杜鵑#Japanese, [[:wikt:時鳥#Japanese, [[:wikt:子規#Japanese, [[:wikt:不如帰#Japanese, [[:wikt:霍公鳥#Japanese, [[:wikt:蜀魂#Japanese, [[:wikt:沓手鳥#Japanese, [[:wikt:杜宇#Japanese,[[:wikt:田鵑#Japanese, [[:wikt:沓直鳥#Japanese, and [[:wikt:郭公#Japanese—many of these variant spellings are particular to haiku poems.

Бір таңбалы гарайго

Кейбір сирек жағдайларда, жеке канджидің оқылуы қазіргі шет тілінен (гайраиго) алынған, бірақ көбінесе бұл сөздер катаканада жазылады. Көзге түсетін мысалдарға (頁、ページ), (釦／鈕、ボタン), (零、ゼロ), және (米、メートル) жатады. Бұлар бір таңбалы куниоми ретінде жіктеледі, себебі таңба тек мағына үшін қолданылады (қытайша айтылымы болмайды), атежи ретінде емес – гайраиго термині екі немесе одан көп таңбадан тұратын күрделі сөз ретінде жазылғанда қолданылатын жіктелім. Дегенмен, көптеген басқа куниомилерден өзгеше, бұл оқылымдар түпкілікті жапон тіліне тән емес, шеттен алынған, сондықтан "куниоми" деген атау шатастыруға әкелуі мүмкін. Бұл оқылымдар да әдеттегі куниомиге тән хираганамен емес, катаканамен жазылады. Көптеген жағдайларда, осы таңбалар бірліктерді, әсіресе SI бірліктерін белгілеу үшін қолданылады, және Мэйдзи кезеңінде жаңадан жасалған таңбалар (кокуджи) пайдаланылады.

Нанори

Кейбір канджилерде (名乗り) деп аталатын, көбінесе есімдерде (әсіресе, берілген есімдерде) қолданылатын және жалпы алғанда куньёмимен тығыз байланысты болатын, сирек кездесетін оқулары да болады. Жер аттары кейде нанориді немесе, сирек жағдайларда, басқа еш жерде табылмайтын ерекше оқуларды қолдануы мүмкін.

Қай оқуды қашан қолдану керек

Онъёми мен кунъёмиді қашан қолдану керектігінің жалпы ережелері болғанымен, тіл ерекшеліктерге толы, тіпті ана тілінде сөйлейтін адам да алдын ала білмесе, таңбаны қалай оқуға болатынын білмейді (бұл есімдерде, адамдар мен жерлердің есімдерінде ерекше маңызға ие); сонымен қатар, бір таңбаның бірнеше кунъёми немесе онъёми болуы мүмкін. Жапон тілінде оқығанда, адам жеке таңбаларды емес, сөздерді (көп таңбадан және окуриганадан тұратын) және олардың оқылуын таниды, ал танылмаған сөзді «дыбыстап оқуға» тырысқанда ғана таңбалардың оқылуын болжайды. Гомографтар бар, оларды кейде контексттен түсінуге болады, ал кейде түсінуге болмайды, сондықтан сөздік қажет. Мысалы, «кё:» «бүгін (бейресми)» (туынды сөзді арнайы біріктірілген оқу) немесе «конничи» «осы күндері (формальды)» (онъёми) ретінде оқылуы мүмкін; формальды жазуда бұл әдетте «конничи» ретінде оқылады. Көптеген оқулар кездеседі, мысалы, «тон дзиру» (кунмен араластырылған) және «бута дзиру» (кун-кун) «шошқа шұжығы» ретінде, «тон» ұлттық деңгейде жиірек қолданылады. Мысалы, «жыр» мен «қозы» сөздерінің мәндері сәйкес келмейді, ал «тоз» мен «құс» сөздерінің мәндері сәйкес келеді. Негізгі ереже – жергілікті етістіктер мен қосымшаларда қолданылатын окуригана (сөздің бір бөлігі болып табылатын хирагана таңбалары) бар жалғыз кандзи әрқашан кунъёмиді көрсетеді, ал кандзи қосылыстары (канго) әдетте онъёмиді қолданады, ол әдетте кан-он болады; алайда, басқа онъёмилер де жиі кездеседі, ал кунъёми де кангода жиі қолданылады. Окуриганасыз оқшауланған кандзи үшін, әдетте, олардың кунъёмисін қолдану арқылы оқылады, бірақ көптеген ерекшеліктер бар. Мысалы, «темір» әдетте куногане емес, онъёми «тэцу»мен оқылады. Оқуда жиі кездеспейтін қытайлық онъёми, тәжірибесіз оқырмандар үшін қиындықтар тудыруы мүмкін, бірақ білікті тумалықтар сөзді таниды; жақсы мысал (解毒) (гоон), мұнда (解) әдетте «кай» деп оқылады. Окуригана (送り仮名) кунъёмимен бірге жергілікті етістіктің немесе қосымшаның бүгілген аяқталуын белгілеу үшін немесе шарт бойынша қолданылады. Жапон етістіктері мен қосымша сөздер жабық сынып болып табылады және әдетте жаңа сөздерді қабылдамайды (қарыз алынған қытай сөздері, олар есімдер, етістіктерді аяғына (〜する) қосу арқылы және қосымшаларды «но» немесе «на» арқылы құра алады, бірақ жапон тіліндегі сөздікке айнала алмайды, олар иіліп тұрады). Мысалы: «акаи» «қызыл», «атарашии» «жаңа», «миру» «көру». Окуригана қай кунъёмиді қолдану керектігін көрсетуге болады, мысалы, «табэру» мен «куу» (күнделікті) екеуі де «жеу» дегенді білдіреді, бірақ бұл әрқашан жеткіліксіз, мысалы, «аку» немесе «хираку» «ашу» дегенді білдіреді. 生 – бұл бірнеше кун және онъёми бар өте күрделі мысал. Окуригана кейбір есімдер мен етістіктер үшін де қолданылады, мысалы, «насакэ» «сенімділік», «канаразу» «өзгерместен», бірақ «канэ» «ақша» үшін емес. Окуригана – жапон тіліндегі кандзи қолданудың маңызды аспектісі; кунъёми орфографиясы туралы қосымша ақпарат алу үшін мақаланы қараңыз. Құрамаларда кездесетін канджилер (көп таңбалы кандзи сөздер) (熟語) әдетте онъёмиді қолдана отырып оқылады, әсіресе төрт таңбалы құрамалар (ёдзиджукуго). Алайда, бұл ретте де ерекшеліктер көп, мысалы, «дзё:хо:» «ақпарат», «гакко:» «мектеп» және «синкасэн» «пулялы пойыз» осы үлгіге сәйкес келеді. Бұл оқшауланған кандзи мен құрама айырмашылығы ұқсас ұғымдар үшін сөздерді мүлдем басқаша айтуға мүмкіндік береді. «солтүстік» және «шығыс» өздігінен тұратын таңбалар ретінде кунъёми «кита» мен «хигасиді» қолданады, ал «солтүстік-шығыс» құрама ретінде онъёми «хокуто»ны қолданады. Бұл көптеген канджиде бірден көп онъёми бар екендігімен қиындатылады: «сэ:си» сөзінде «ұстаз» үшін «сэй», ал «иссё» сөзінде «барлық өмір» үшін «сё» деп оқылады. Мағына оқудың маңызды көрсеткіші болуы мүмкін; «жөнді» дегенді білдіргенде «и» деп оқылады, бірақ «көзқарас» дегенді білдіргенде «эки» деп оқылады, екеуі де осы таңба үшін онъёми. Бұл ережеден көптеген ерекшеліктер бар. Кунъёми құрама сөздері онъёмиге ұқсас сөздердей көп емес, бірақ олар сирек кездеспейді. Мысалы, «тэгами» «хат», «хигаса» «парасоль» және белгілі «камикадзэ» «құдайлық жел». Мұндай қосылыстарда окуригана болуы мүмкін, мысалы, (осылай жазылған) «караагэ» «қытай стиліндегі қуырылған тауық» және «оригами», бірақ олардың көпшілігі окуригананы тастап тастаған (мысалы, немесе) деп жазылуы мүмкін. Жалпы, Жапонияда жапон тамырын пайдалана отырып жасалған қосылыстар кунъёмиде, ал Қытайдан импортталғандар онъёмиде оқылады. Сонымен қатар, кейбір онъёми таңбаларын өздігінен де сөздер ретінде қолдануға болады: «ай» «сүйіспеншілік», «Дзэн», «тэн» «белгі, нүкте». Бұл жағдайлардың көпшілігінде кунъёми жоқ канджилер қатысады, сондықтан шатасу мүмкін емес, бірақ ерекшеліктер де болады. Жеке «кин» «алтын» немесе «канэ» «ақша, металл» ретінде оқылуы мүмкін; жазушының ниетін және мағынасын тек контекст анықтай алады. Көптеген оқулар гомографтардың пайда болуына әкелді, кейбір жағдайларда олардың оқылуына байланысты әртүрлі мағыналары бар. Мысалы, «дзё:дзу» «шебер», «уватэ» «жоғарғы бөлік» немесе «камитэ» «сахнаның сол жағы/үйдің оң жағы» деп үш түрлі оқылуы мүмкін. Сонымен қатар, «умай» «шебер» деген мағынасы бар. Әлдеқайда нәзік айтқанда, «асита» (күнделікті), «асу» (әдепті) және «мё:ничи» (формальды) «ертең» дегенді білдіретін үш түрлі оқылуы бар. Кез келген күмәнді жағдайларды түсіндіру үшін фуригана (оқу түсіндірмелері) көбінесе қолданылады. Керісінше, кейбір жағдайларда бір-біріне ұқсас сөздер жазуда әртүрлі таңбалармен ерекшеленеді, бірақ сөйлеуде ерекшеленбейді, сондықтан шатасу тудыруы мүмкін. Кейбір жағдайларда оларды сөйлеуде ерекшелеу үшін тиісті таңбаның оқылуы өзгертіледі. Мысалы, (жеке құрылған, әсіресе мектеп) және (қала құрылған) әдетте «сирицу» деп айтылады; сөйлеуде оларды «ватакуси рицу» және «ити рицу» альтернативті айтылымдары арқылы ерекшелеуге болады. Көбінесе заң тілінде «преамбула» және «толық мәтін» екеуі де «дзэнбун» деп айтылады, сондықтан «маэбун» нақтылық үшін айтылуы мүмкін, мысалы, «Сіз конституцияның преамбуласын жаттап алдыңыз ба [толық мәтін емес]?». Бұл мысалдарда, әдетте онъёми терминінде бір таңба үшін кунъёми қолданылады. Жоғарыда айтылғандай, «дзюбако» және «юто» оқулары да жиі кездеседі. Шындығында, оқудың барлық төрт комбинациясы мүмкін: онъёми-онъёми, кунъёми-кунъёми, кунъёми-онъёми және онъёми-кунъёми.

Although there are general rules for when to use on'yomi and when to use kun'yomi, the language is littered with exceptions, and it is not always possible for even a native speaker to know how to read a character without prior knowledge (this is especially true for names, both of people and places); further, a given character may have multiple kun'yomi or on'yomi. When reading Japanese, one primarily recognizes words (multiple characters and okurigana) and their readings rather than individual characters and only guesses the readings of characters when trying to "sound out" an unrecognized word. Homographs exist, which can sometimes be deduced from context, and sometimes cannot, requiring a glossary. For example, may be read either as kyō "today (informal)" (special fused reading for native word) or as konnichi "these days (formal)" (on'yomi); in formal writing, this will generally be read as konnichi. Multiple readings are common, such as in "pork soup", which is commonly pronounced both as ton jiru (mixed on kun) and buta jiru (kun kun), with ton being somewhat more common nationally. Inconsistencies abound—for example, gyū niku "beef" and yō niku "mutton" have on on readings, but buta niku "pork" and tori niku "poultry" have kun on readings. The main guideline is that a single kanji followed by okurigana (hiragana characters that are part of the word)—as used in native verbs and adjectives—always indicates kun'yomi, while kanji compounds (kango) usually use on'yomi, which is usually kan on; however, other on'yomi are also common, and kun'yomi are also commonly used in kango. For a kanji in isolation without okurigana, it is typically read using their kun'yomi, though there are numerous exceptions. For example, "iron" is usually read with the on'yomi tetsu rather than the kun'yomi kurogane. Chinese on'yomi which are not the common kan on reading are a frequent cause of difficulty or mistakes when encountering unfamiliar words or for inexperienced readers, though skilled natives will recognize the word; a good example is (解毒) (go on), where (解) is usually instead read as kai. Okurigana (送り仮名) are used with kun'yomi to mark the inflected ending of a native verb or adjective, or by convention. Japanese verbs and adjectives are closed class, and do not generally admit new words (borrowed Chinese vocabulary, which are nouns, can form verbs by adding (〜する) at the end, and adjectives via no or na, but cannot become native Japanese vocabulary, which inflect). For example: aka i "red", atara shii "new", mi ru "(to) see". Okurigana can be used to indicate which kun'yomi to use, as in ta beru versus ku u (casual), both meaning "(to) eat", but this is not always sufficient, as in , which may be read as a ku or hira ku, both meaning "(to) open". 生 is a particularly complicated example, with multiple kun and on'yomi. Okurigana is also used for some nouns and adverbs, as in nasake "sympathy", kanarazu "invariably", but not for kane "money", for instance. Okurigana is an important aspect of kanji usage in Japanese; see that article for more information on kun'yomi orthography

Kanji occurring in compounds (multi kanji words) (熟語) are generally read using on'yomi, especially for four character compounds (yojijukugo). Though again, exceptions abound, for example, jōhō "information", gakkō "school", and shinkansen "bullet train" all follow this pattern. This isolated kanji versus compound distinction gives words for similar concepts completely different pronunciations. "north" and "east" use the kun'yomi kita and higashi, being stand alone characters, but "northeast", as a compound, uses the on'yomi hokutō. This is further complicated by the fact that many kanji have more than one on'yomi: is read as sei in sensei "teacher" but as shō in isshō "one's whole life". Meaning can also be an important indicator of reading; is read i when it means "simple", but as eki when it means "divination", both being on'yomi for this character. These rules of thumb have many exceptions. Kun'yomi compound words are not as numerous as those with on'yomi, but neither are they rare. Examples include tegami "letter", higasa "parasol", and the famous kamikaze "divine wind". Such compounds may also have okurigana, such as (also written ) karaage "Chinese style fried chicken" and origami, although many of these can also be written with the okurigana omitted (for example, or ). In general, compounds coined in Japan using Japanese roots will be read in kun'yomi while those imported from China will be read in on'yomi. Similarly, some on'yomi characters can also be used as words in isolation: ai "love", Zen, ten "mark, dot". Most of these cases involve kanji that have no kun'yomi, so there can be no confusion, although exceptions do occur. Alone may be read as kin "gold" or as kane "money, metal"; only context can determine the writer's intended reading and meaning. Multiple readings have given rise to a number of homographs, in some cases having different meanings depending on how they are read. One example is , which can be read in three different ways: jōzu (skilled), uwate (upper part), or kamite (stage left/house right). In addition, has the reading umai (skilled). More subtly, has three different readings, all meaning "tomorrow": ashita (casual), asu (polite), and myōnichi (formal). Furigana (reading glosses) is often used to clarify any potential ambiguities. Conversely, in some cases homophonous terms may be distinguished in writing by different characters, but not so distinguished in speech, and hence potentially confusing. In some cases when it is important to distinguish these in speech, the reading of a relevant character may be changed. For example, (privately established, esp. school) and (city established) are both normally pronounced shi ritsu; in speech these may be distinguished by the alternative pronunciations watakushi ritsu and ichi ritsu. More informally, in legal jargon "preamble" and "full text" are both pronounced zen bun, so may be pronounced mae bun for clarity, as in "Have you memorized the preamble [not 'whole text'] of the constitution?". As in these examples, this is primarily using a kun'yomi for one character in a normally on'yomi term. As stated above, jūbako and yutō readings are also not uncommon. Indeed, all four combinations of reading are possible: on on, kun kun, kun on and on kun.

Кокуджи

Жапон тілінде (国字) Қытайдың шегінен тыс жасалған қытай таңбаларын білдіреді. Атап айтқанда, Жапонияда жасалған канджи (和製漢字) деп аталады. Олар көбінесе қытай таңбалары жасалатын дәстүрлі тәсілмен, яғни қолданыстағы элементтерді біріктіру арқылы құрастырылады, бірақ Қытайда қолданылмаған комбинацияларды пайдаланады. Кореядағы осыған ұқсас құбылыс – гукджа (хангул=국자), бұл сөздің түбірі бір; алайда корей тіліндегі жасалған таңбалар жапон тіліндегіден әлдеқайда аз. Қытай жазу жүйесін қолданатын басқа тілдерде ана тіліне тән таңбалардың көбінесе кеңірек жүйелері кездеседі, ең маңыздысы – вьетнам тіліндегі chữ Nôm, ол дәстүрлі вьетнам жазуында қолданылған 20 000-нан астам таңбаны қамтиды, сондай-ақ Zhuang sawndip, ол қазірге дейін қолданылып келе жатқан 10 000-нан астам таңбадан тұрады.

Көкқұн

Кокуджиден басқа, жапон тілінде түпнұсқа қытай мағынасынан өзгеше мағыналар берілген канджилер бар. Бұл канджилер кокуджи деп есептелмейді, керісінше коккун деп аталады және келесідей таңбаларды қамтиды:

Таңба (Канжи және Ханзи) Жапонша Қытайша оқу Мағынасы Пиньинь Мағынасы
фудзи глициния (вистерия) тэн ратан, жүзім, қамыс
оки жағалау, теңіз жағасы чон шаю, кішкентай өзен (кантон диалектісі)
цубаки жапон камелиясы чун Toona spp.
аю тәтті балық ниань сом (сирек кездеседі, көбінесе 鯰 деп жазылады)
сакигүл xiàosmile (сирек кездеседі, көбінесе жазылмайды)

Категория бойынша канджи түрлері

Хан әулеті ғалымы Сюй Шэн өзінің 2-ғасырдағы сөздігі «Шуовэнь Цзезиде» қытай иероглифтерін алты санатқа (лиушу, жапонша: рикушо) жіктеді. Дәстүрлі жіктеу әлі де оқытылып келеді, бірақ ол мәселелі және қазіргі лексикографиялық практиканың негізгі назарында емес, себебі кейбір санаттар анық берілмеген, сонымен қатар бір-бірінен толық ажыратылмайды: алғашқы төртеу иероглифтердің құрылымдық құрамына, ал соңғы екеуі олардың қолданылуына қатысты.

Шөкей можи ()

Шокей (мандарин: xiàngxíng) таңбалары – олар бейнелейтін нысанның пиктографиялық суреттемелері. Мысалы, бірі – көзге, екіншісі – ағашқа ұқсайды. Қазіргі таңбалардың пішіндері бастапқы нұсқаларынан мүлдем өзгеше, бірақ олардың бейнелері күдіретті сүйек жазуында және мөр жазуында жақсырақ көрінеді. Бұл пиктографиялық таңбалар қазіргі қолданыстағы таңбалардың аз ғана бөлігін құрайды.

Шиджи моджи ()

Шиджи (мандарин: zhǐshì) таңбалары – идеографтар, оларды ажырату үшін және күрделі идеографтардан (төменде) ерекшелеу үшін оларды "қарапайым идеографтар" немесе "қарапайым көрсететін белгілер" деп атайды. Олар көбінесе графикалық жағынан қарапайым болып келеді және "жоғары" немесе "үстінде" және "төмен" немесе "астында" сияқты абстракт ұғымдарды көрсетеді. Бұл қазіргі заманғы таңбалардың өте шағын бөлігін құрайды.

Қайың можы ()

Кайи (мандарин: huìyì) таңбалары – құрама идеографтар, оларды көбінесе «құрама көрsetкіштер», «ассоциативтік қосылыстар» немесе жай ғана «идеографтар» деп атайды. Бұл әдетте жалпы мағынаны білдіру үшін семантикалық тұрғыдан біріктірілген пиктограммалардың комбинациясы болып табылады. Мысалы, (адам радикалы) мен (ағаш) таңбаларынан (демалыс) таңбасы жасалады. Тағы бір мысал – (тау), (жоғары) және (төмен) таңбаларынан құралған кокудзи (тау өткелі). Бұл қазіргі заманғы таңбалардың өте шағын бөлігін құрайды.

Кесей можи ()

Кейсей (мандарин: xíngshēng) таңбалары – фоносемантикалық немесе радикалдық фонетикалық күрделі таңбалар, кейде «семантикалық фонетикалық», «семазиофонетикалық» немесе «фонетикалық идеографиялық» таңбалар деп аталады. Олар стандартты тізімдегі таңбалардың шамамен 90% құрайтын ең ірі санатқа жатады. Дегенмен, ең көп қолданылатын канджилердің бір бөлігі жоғарыда аталған үш топтың біріне жататындықтан, кейсей можи әдетте мәтіндегі таңбалардың 90% азын құрайды. Әдетте олар екі бөліктен тұрады: біреуі (көбінесе, бірақ міндетті емес, сол немесе жоғарғы бөлік) мағынаның немесе семантикалық контекстің жалпы категориясын көрсетеді, ал екіншісі (көбінесе оң немесе төменгі бөлік) жақын дауыстауды білдіреді. Дауыстау түпнұсқа қытай тіліне қатысты, және қазіргі жапон тіліндегі онъёмиде қашықтан ғана анықталуы мүмкін; ол, әдетте, кунъёмимен ешқандай байланысы жоқ. Семантикалық контекстке де осы қағида тән, ол ғасырлар бойында немесе қытай тілінен жапон тіліне ауысу кезінде өзгерген болуы мүмкін. Сондықтан, фоносемантикалық күрделі таңбаны тануда қате жіберу, халық этимологиясында жиі кездесетін жайт, көбінесе оның орнына нақты мағынаны көрсететін түсіндірме ойлап табуға әкеледі.

Тенчу можи ()

Тенчу (мандарин: zhuǎnzhù) таңбалары әртүрлі "туынды таңбалар", "туынды туыстас таңбалар" деп аталады немесе "бір-бірін түсіндіретін" немесе "бір-біріне синоним" таңбалар деп аударылады; бұл алты санаттың ең қиын мәселесі, себебі оның анықтамасы шамалы. Бұл мағынасы немесе қолданылу аясы кеңейген канджиге қатысты болуы мүмкін. Мысалы, бұл таңба "музыка" және "жайлылық, ыңғайлылық" мағыналарында қолданылады, ал қытай тіліндегі әртүрлі айтылуы екі түрлі онъёмиде – гаку ("музыка") және раку ("рахат") сөздерінде көрінеді.

Қаша можи ()

Каша (мандарин: jiǎjiè) – ребустар, кейде «фонетикалық қарыздар» деп аталады. Мұндағы таңбалардың этимологиясы жоғарыда көрсетілген үлгілердің біріншесіне сәйкес келеді, бірақ қазіргі мағынасы одан мүлдем бөлек. Дыбыстас сөзді бейнелеу үшін бір таңба қолданылған. Мысалы, ежелгі қытай тілінде «бидай» сөзін бейнелейтін пиктограмма болған. Оның дыбысталуы «келу» деген мағынаны білдіретін етістікпен сәйкес келген, соның салдарынан бұл таңба осы етістікті білдіру үшін қолданылды, алғашқы мағынасы жойылды. Алғаш «бидай» деген таңба «келу» мағынасын білдірген, бұл кейсей моджи, оның мағыналық бөлігінде «аяқ» суреті, ал дыбыстық бөлігінде «бидай» суреті бейнеленген. Екі таңба мағыналарын ауыстырды, сондықтан бүгінде осы сөзді білдіру үшін қарапайым таңба қолданылады. Мұндай дыбыстарды қарызға алудың тарихы өте көне.

Байланысты белгілер

Итерация белгісі алдыңғы канджи қайталанатынын көрсету үшін қолданылады, бұл ағылшын тіліндегі дитто белгісі сияқты жұмыс істейді. Ол канджи екі рет қатарынан жазылғандай айтылады, мысалы, және (時々). Бұл белгі сондай-ақ Сасаки (佐々木) тегі сияқты жеке есімдер мен жер-атауларында да кездеседі. Бұл символ – канджидің қарапайым нұсқасы, (同) канджиінің өзге түрі. Тағы бір қысқартылған символ – , сырттан қарағанда кішкентай катакана "ке"-ге ұқсайды, бірақ іс жүзінде канджидің қарапайым нұсқасы, жалпы санаушы. Ол санды көрсеткенде "ка" деп айтылады (мысалы, 六ヶ月, rokkagetsu "алты ай"), ал генетивтік жағдайда "га" деп айтылады (関ヶ原 sekigahara "Секигахара"). Бұл символдарды компьютерде қалай жасауға болады – операциялық жүйеге байланысты. macOS-та жазу арқылы символ пайда болады, сондай-ақ және . Windows-та жазу арқылы кейбір символдар көрсетіледі, ал Google IME-де қолданылуы мүмкін.

Жинақтау

Мыңдаған таңбасы бар канджилер, латын әліпбисіне тән ережелерге бағынбайтындықтан, көбінесе дәстүрлі қытай түбірлері мен сызықтары бойынша сұрыптау әдісімен жинақталады. Бұл жүйеде таңбалардың ортақ құраушылары анықталады, олар радикалдар деп аталады. Таңбалар негізгі радикалдары бойынша топтастырылады, содан кейін радикалдар ішіндегі сызықтар саны бойынша реттеледі. Мысалы, "шие" деген мағынаны білдіретін канджи таңбасы, "ағаш" деген мағынаны білдіретін төрт сызықты негізгі радикалдың астында он сызықты таңба ретінде сұрыпталады. Егер анық радикал болмаса немесе бірнеше радикал болса, қайсысы жинақтау үшін қолданылатынын конвенция анықтайды. Әр түрлі авторлар SKIP жүйесі сияқты басқа канджи сұрыптау әдістерін де жасады. Қазіргі заманғы мақсатты жапон сөздіктері (арнайы таңбалық сөздіктерден өзгеше) әдетте барлық жазбаларды, оның ішінде канджимен жазылған сөздерді де кана нұсқаларына сәйкес жинақтайды (олардың айтылуын көрсетеді). Осы мақсатта қананың гожүон реті әдетте қолданылады.

Канжи білім беру

Жапондық оқушылар алтыншы сыныпты бітіргенге дейін 1026 негізгі канджи таңбасын, киоику канджисін үйренуі керек. Осы таңбаларды үйрену реті белгілі бір ретпен жүзеге асырылады. Киоику канджи тізімі – бастапқыда 1945 канджи таңбасынан тұратын, 2010 жылы 2136 таңбаға дейін кеңейтілген, жапон тіліндегі газеттер мен әдебиеттерді оқуға қажетті білу деңгейіне қажетті жōё канджи таңбалары деп аталатын үлкен тізімнің кіші бөлігі. Оқушылар осы үлкен таңбалар тізімін тоғызыншы сыныпты бітіргенге дейін меңгеруі тиіс. Мектеп оқушылары таңбаларды қайталау арқылы және радикалдарды (түбірлерді) үйрену арқылы жаттайды. Жапон тілін шет тілі ретінде оқыған студенттерге кейде осы таңбаларға байланысты сөздерді білмей-ақ канджиді меңгеру талап етіледі. Осындай оқушыларға арналған стратегиялар көшіру негізделген әдістерден бастап, Джеймс Хейсигтің «Канжиді есте сақтау» сериясында қолданылғандай, есте сақтау әдістеріне дейін әртүрлі болады. Басқа оқулықтар таңбалардың этимологиясына негізделген әдістерді қолданады, мысалы, Матиас пен Хабэйннің «Күнделікті канджиге толық нұсқаулық» және Хеншаллдың «Жапон таңбаларын есте сақтау жөніндегі нұсқаулық» кітаптарында. Майкл Роулидің «Kanji Pict o graphix» кітабындағыдай, суреттер арқылы есте сақтау әдістері де қолданылады. Жапон канджи қабілетін тексеру қоры (Japan Kanji Aptitude Testing Foundation) канджиді оқу және жазу қабілетін тексеру үшін Канжи кэнтейін (Nihon kanji nōryoku kentei shiken; «Жапон канджи қабілетін тексеру») ұсынады. Канжи кэнтейінің ең жоғары деңгейі шамамен алты мың канджиді тексереді.