Кіріспе

1926–1990 жылдардағы совет энциклопедиясы. Ұлы совет энциклопедиясы (ГСЭ; орысша БСЭ) – 1926 жылдан 1990 жылға дейін Кеңес Одағында жарық көрген ең ірі советтік орыс тіліндегі энциклопедия. 2002 жылдан кейін энциклопедияның деректері жаңартылып, қайта қаралып, кейіннен шыққан «Boljšaja rossijskaja enciklopjedija» (немесе Ұлы орыс энциклопедиясы) құрамына енді. ГСЭ өзін «алғашқы марксистік-лениндік мақсаттағы жалпы энциклопедия» деп жариялаған.

Шығу тегі

Ұлы Кеңес Энциклопедиясы идеясы 1923 жылы Ресей ғылым академиясының мүшесі Отто Шмидттің бастамасымен туды. 1924 жылдың басында Шмидт Михаил Покровский (Қызыл профессорлар институтының ректоры), Николай Мещеряков (Главит, Баспасөз істері жөніндегі мемлекеттік басқарманың бұрынғы басшысы), Валерий Брюсов (ақын), Вениамин Каган (математик) және Константин Кузьминский кіретін топпен бірге аталған энциклопедияны жасау жөніндегі ұсынысты дайындады, ол 1924 жылдың сәуір айында мақұлданды. Бұған дейін Александр Богданов пен Максим Горькийдің "Жұмысшы энциклопедиясын" жариялау туралы ұсынысына қатысқан Халық ағарту комиссары (Наркомпрос) Анатолий Луначарский де қатысты.

Басылымдар

Үш нұсқасы болды. 65 томдық алғашқы басылым (65 000 жазба, сондай-ақ Кеңес Одағы туралы қосымша том) 1926–1947 жылдары жарық көрді, бас редакторы Отто Шмидт (1941 жылға дейін). 50 томдық екінші басылым (100 000 жазба, қосымша том) 1950–1958 жылдары жарық көрді; бас редакторлар: Сергей Вавилов (1951 жылға дейін) және Борис Введенский (1969 жылға дейін); осы басылымның екі индекс томы 1960 жылы жарық көрді. 1969–1978 жылдардағы үшінші басылым 30 томнан тұрады (100 000 жазба, сондай-ақ 1981 жылы шығарылған индекс томы). 24-томы екі кітаптан тұрады, оның бірі – КСРО туралы толық көлемді кітап, барлығы шамамен 21 миллион сөзден тұрады, бас редакторы Александр Прохоров (1969 жылдан бастап). Үшінші басылымда табиғат ғылымдарының, физика және химия ғылымдарының философиялық мәселелеріне, сондай-ақ білімнің түрлі салаларындағы математикалық әдістерге көп көңіл бөлінді. 1957 жылдан 1990 жылға дейін жыл сайын «Ұлы Кеңес энциклопедиясының жылнамасы» жарық көрді, онда Кеңес Одағы және әлемнің барлық елдері туралы жаңа мақалалар жарияланды. Үшінші (қызыл деп аталатын) басылымның мәтіні мен графикасының дәл көшірмесі Rubricon.com компаниясы 2000 жылы онлайн форматта жарық көрді.

Damnatio memoriae (Естелік жазасы)

1953 жылы НКВД басшысы Лаврентий Берияның тұтқындалуы мен атылуынан кейін, Энциклопедия – көрінеу, көпшіліктің зор талабына жауап ретінде – екінші басылымның оқырмандарына редактордан хат жіберіп, Берия туралы үш беттік мақаланы кесіп тастап, жоюды және оның орнына Ф. В. Бергольц (18 ғасырдағы сарай адамы), Беринг теңізі және Беркли епископы туралы мақалаларды кеңейтетін қосымша беттерді жабыстыруды бұйырды. 1954 жылдың сәуір айында Берклидегі Калифорния университетінің кітапханасы осы «алмастыруды» алды. Бұл – саяси ықпалдың жалғыз мысалы емес еді. Бір автордың сөзінше, Энциклопедияға жазылғандар Берия туралы мақала сияқты мақалаларды алмастыру туралы нұсқаулар жиі алған. Басқа мақалалар, әсіресе саяси лидерлердің өмірбаяндық мақалалары, қазіргі партиялық бағытқа сәйкес келу үшін маңызды өзгерістерге ұшырады. Николай Бухарин туралы мақала да осыған ұқсас өзгерістерге түсті, оның сипаттамалары бірнеше рет өзгерді.

Ұлы орыс энциклопедиясы

Ұлы совет энциклопедиясының шығарылымы 1990 жылы тоқтатылып, 1991 жылы толығымен дерлік тоқтатылды, бірақ 2002 жылы Владимир Путиннің жарлығымен қайта жаңғыртылды. 2003 және 2004 жылдары редакторлар тобы ескі энциклопедияны деректерді жаңарту арқылы, айқын саяси көзқарастардың көп бөлігін алып тастау арқылы және оның атын Ұлы орыс энциклопедиясы деп өзгерту арқылы жаңартты. Көптеген ескірген мақалалар толығымен қайта жазылды. 2004 жылы жаңадан өңделген Ұлы орыс энциклопедиясының бірінші томы жарық көрді. 36 томдық толық басылым 2017 жылға дейін жарық көрді. Ұлы орыс энциклопедиясының шығарылымын Ресей Ғылым академиясы қадағалайды және Ресей Федерациясы Үкіметі қаржыландырады. Энциклопедия қазір ТМД елдерінің кітапханалары мен мектептерінде кездеседі. Сонымен қатар, 1980-ші жылдардағы басылымдар әлі де кеңінен қолданылуда, әсіресе ғылыми және математикалық зерттеулерде анықтама ретінде.