Кіріспе

Орыс тіліндегі көп томдық энциклопедия – Брокгауз және Эфрон энциклопедиялық сөздігі (Lang ru, қысқ. Lang ru; 35 том, кішкентай; 86 том, үлкен) – орыс тіліндегі толық көп томдық энциклопедия. Онда 121 240 мақала, 7800 сурет және 235 карта бар. Ол 1890–1907 жылдары Ресей империясында Лейпциг және Санкт-Петербург баспаларының бірлескен жобасы ретінде жарық көрді. Мақалалар сол кездегі көрнекті орыс ғалымдары, мысалы, Дмитрий Менделеев және Владимир Соловьев еңбектерінен құралған. КСРО тарағаннан кейін қайта басылымдары жарық көрді.

Тарих

1889 жылы Санкт-Петербург баспаханаларының бірінің иесі Илья Абрамович Эфрон, Семен Афанасьевич Венгеровтың бастамасымен, неміс баспасы Ф. А. Брокгаузбен келісімге келді. Бастапқыда ол осы басылымның аудармасымен шектеліп, тек Ресейге қатысты мәселелерді егжей-тегжейлі баяндаумен шектелетін болды. Ол тек 16–18 томдық шығаруға тиіс еді. Профессор Иван Ефимович Андреевскийдің бас редакторлығымен жарық көрген алғашқы сегіз том ("Б" әрпіне дейін) орыс оқырманы үшін аздап бейімделген, сөзбе-сөз тәржімеленген. Бұл томдар аударманың сапасына қатысты көптеген шағымдарды туғызды, сонымен қатар басылымның жалпы басқаруы да көп нәрсеге жол берді. Сондықтан "Northern Herald" журналында былай делінген: "Ең көп маңызды кемшіліктер бар. Күш-жігер, сүйіспеншілік аз, әрі, ең қызығы, әдебиет пен пәнділік жағынан да, керемет басылым аз!" (1890 ж., № 4, – 76–77 бб.), ал "Historical Bulletin" журналы энциклопедиялық сөздік "қамқорлықсыз және қанағаттанарлықсыз құрастырылған" деп қосты. Мақалалардың тілі ауыр және кейбір жерлері дұрыс емес. Аударма бірден көрінеді, ол профессорлық аудармадан алыс, бірақ гимназиялық, ыңғайсыз, сөзбе-сөз" (1890 ж., № 5, – 454 б.). Профессор Иван Андреевскийдің өлімінен кейін редакцияны академик Константин Константинович Арсеньев және Санкт-Петербург университетінің профессоры Федор Фомич Петрушевский басқарды, бұл энциклопедия тарихында жаңа кезеңді белгіледі. 9-шы томнан бастап аударма материалдары екінші планға түседі, көптеген нақты және статистикалық материалдар бар. Географиялық мақалаларға ерекше назар аударылады, редакциялық: "Ресей қалалары барлық жерде орналасқан, оған 3 мыңнан астам тұрғыны бар немесе назар аударуға лайық қалалар, ауылдар мен ауылдар қосылады". Энциклопедиялық сөздік екі нұсқада жарық көруді бастады. Біріншісі, қымбат, 41 томнан, екіншісі, қарапайым дизайны бар, 82 жарты томнан тұрады. Баспаның қымбат басылымын жартылай қысқартып, компания оны оқырмандардың кең аудиториясына қолжетімді етті, соның арқасында тиражы сол кездегі рекордтық көрсеткішке – 130 мың данаға жетті. Редакция құрамына көптеген танымал ғалымдар мен философтар шақырылды: Дмитрий Иванович Менделеев, Владимир Сергеевич Соловьев, Семен Афанасьевич Венгеров, Андрей Николаевич Бекетов, Александр Иванович Воеков және басқалар. Сол кезден бастап энциклопедия түпнұсқа мақалалармен толықтырыла бастайды, ал басты назар Ресейдің тарихы, мәдениеті мен географиясына қатысты мәселелерге аударылады. Аударма мақалалардың түпнұсқалармен алмастырылуы және жаңа авторлардың пайда болуы басылымның сипатына әсер етті: қарапайым энциклопедиядан ғылым мен техниканың барлық салаларындағы соңғы жетістіктер мен жаңалықтардың жинағына айналды. Энциклопедиялық сөздік 1890 жылдан 1904 жылға дейін жарық көрді. Жыл сайын 4–5 том жарық көрді. Басылым 1890 жылы 12 мың данадан 1897 жылы 25 мың данаға дейін айтарлықтай өзгерді. Ресейдің кеңінен сипатталған (1899 ж.) жартылай томдары 54 және 55-ші томдар 35 мың данада басылды. Үлкен тиражы сөздіктің нарықта кең таралуына себеп болды, оның бағасы жоғары болса да. 1907 жылы Владимир Тимофеевич Шевяков пен Арсеньев редакциялаған төрт қосымша жарты том басылды. Бұған сонымен қатар әр түрлі себептермен алдыңғы томдарда жоқ болып кеткен немесе энциклопедия жарияланғаннан кейін пайда болған барлық маңызды нәрселер кірді. 82-ші жарты том "Энциклопедиялық сөздіктің" редакторлары мен қызметкерлерінің "Портреттер галереясымен" аяқталады, онда 300 портрет үлгілері бар: бас редактордан бастап қарапайым баспагерге дейін. Сонымен қатар, 1899–1902 жылдары Брокгауз бен Эфронның кіші энциклопедиялық сөздігі үш томда жарық көрді; 1907–1909 жылдары оның екінші басылымы төрт томда жарық көрді. 1911 жылы Константин Константинович Арсеньев редакциялаған "Жаңа энциклопедиялық сөздік" жарық көрді, ол ESBE сияқты білім шеңберін қамтиды, бірақ неғұрлым жинақты және заманауи өңдеуде. 1916 жылы соғыс уақытындағы қиындықтар салдарынан сөздіктің басылымы тоқтатылды. РНЛ-де 30-шы ("Падалка" – "Пермь епархиясы"; толық емес, бастамасы жоқ) және 31-ші томдардың ("Пермь жүйесі" – "Познан Ұлы Герцогтығы") корректорлық көшірмелері бар.