Кіріспе

Құс түрі. Сарыбас қара құс (Xanthocephalus xanthocephalus) – сары басы бар орташа мөлшердегі қара құс. Бұл Xanthocephalus туысының жалғыз өкілі.

Көші-қон, тіршілік ету ортасы және көбейу

Бұл құстар қыста АҚШ-тың оңтүстік-батысына және Мексикаға көшіп барады. Олар көбінесе басқа құстар түрлерімен бірге үлкен үйірлерде көшіп-қонып жүреді. АҚШ-тың Сан-Хоакин алқабы мен Аризона және Калифорния штаттарындағы Төменгі Колорадо өзені алқабы – бұл қара құстардың тұрақты мекендейтін жалғыз аймақтары. Олар батыс Еуропаға өте сирек ұшып келеді, кейбір жазбаларда тұтқыннан қашқандар туралы күдік бар. Көшіп бара жатқанда, аталықтар мен аналықтар бөлек саяхаттайды. Көктемгі көші-қон кезінде аталықтар көбейтін батпақтарға аналықтардан 2-3 апта бұрын жетеді. Зерттеулерге сәйкес, аналықтар көбейтін орындарды өткен жылдардағы олардың репродуктивті табысы (бір аналықтан туған жас ұрпақтың саны) негізінде таңдайды. Сарыбас қара құстың көбейетін ортасы – Солтүстік Америкадағы батпақтар (көбінесе Ұлы көлдердің батысында), әсіресе қамыстар (Typha туысы), құрақ (Scirpus туысы) және жалпы қамыс (Phragmites туысы) сияқты өсімдіктерде. Ұя батпақ өсімдіктерімен салынып, ашық судың үстінде орналасады. Олар батпақтарда, далаларда немесе жерде азық іздейді, кейде ұшып бара жатқан жәндіктерді ұстап алады. Солтүстік Ұлы жазықтағы сарыбас қара құстар үшін күнбағыс өте танымал, зерттеулер көрсеткендей, аталықтар дәнге қарағанда көбірек күнбағыс жейді, ал аналықтар күнбағысқа қарағанда көбірек дән жейді. Тас айналдыру, судан жәндіктерді аулау және азық іздеу сияқты әдістер қолданылады. Азық іздеу биік жерлерде жүзеге асырылады, отар "домалап" ұшып, құстар үйірдің артқы жағынан алдыңғы жағына қарай азықтанады. Сарыбас қара құстың аналықтары жаңадан туған балаларын көбінесе Odonata тобына жататын – шырындар мен инеліктермен қоректендіреді. Ұялаудан тыс кезеңде олар көбінесе туысқан түрлермен бірге үйірде азықтанады.

Әндер мен шақырулар

Бұл құстың әні тозған есік ілмегінің сықырына ұқсайды. Еркек сары басты қарақұстар екі түрлі ән айтады: "акцент ән" және "бұлақ ән". "Бұлақ әндері" акцент әнінен әлдеқайда жоғары тонға ие, сондықтан тығыз батпақтарда жақсырақ естілмейді. Сондықтан, бұлақ әндері көбінесе жақын арада байланыс үшін қолданылады, ал акцент әндері батпақтағы алыс құстармен байланысу үшін қолданылады. Мекең құстардың әні еркек құстардың "бұлақ әніне" ұқсас, қатал сықырынан немесе бұлақтан тұрады. Екі жыныс та қатты дауыс шығаруға бейім.

Табиғи қауіптер

Сары бас қара құстар ұяға шабу қаупіне, мысалы, батпақ құстары (Cistothorus palustris) сияқты, сезімтал екені анықталды және осыған байланысты ұя басында болу мінез-құлқын өзгертеді. Жыртқыш құстар кейде сары бас қара құстардың үйірін аулайды. Мысалы, БАҚ хабарлағандай, 2022 жылдың 7 ақпанында Мексиканың Чиуауа штатына көшіп бара жатқан сары бас қара құстардың үйірі таңертең өлі қалған күйде табылды. Сарапшылардың пікірінше, құстардың өлуіне себеп, жыртқыш құс (дегенмен, жыртқыш құс болуы мүмкін) оларды қуғанда жоғарыдан шашырап, бір-біріне соқтығысып, жерге және жақын жердегі ғимараттарға құлауы себеп болған.

Қорғау

Сары бас қара құстар көбінесе ылғалды жерлерде қоныстанатындықтан, олардың саны тұратын ылғалды жерлердің жағдайына тікелей байланысты. Мысалы, суды кептіру жобалары, гербицидтер/пестицидтер және өсімдіктерді қорғаудың басқа да шаралары ылғалды жерлердің экологиялық жағдайына әсер етеді, соның салдарынан құстардың саны өзгереді. Қазіргі таңда сары бас қара құстардың саны тұрақты және болашақта да солай болады деп күтілуде.