Кіріспе

1943 жылы Тынық мұхитында Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде болған шайқас.

Реннелл аралы шайқасы (レンネル島沖海戦) 1943 жылғы 29-30 қаңтарда өтті. Бұл Екінші дүниежүзілік соғыстың Гуадалканал науқаны барысында АҚШ Әскери-теңіз күштері мен Жапон Императорлық Әскери-теңіз күштері арасындағы соңғы ірі теңіз шайқасы болды. Оқиға Оңтүстік Тынық мұхитында, Реннелл аралы мен Гуадалканал арасында, Соломон аралдарының оңтүстігінде болды. Шабуылда, Гуадалканалдан жапондық күштерін эвакуациялауға дайындалып, оларды қорғау мақсатымен, жапондық құрлықтағы торпедо тасымалдаушы бомбалаушылары екі күн бойы Реннелл аралының оңтүстігіндегі АҚШ әскери кемелеріне бірнеше шабуылдар жасады. АҚШ арнайы тобы Гуадалканалға жақындап, жапондық кемелермен кездесуге тырысып, сонымен қатар алмастырушы әскерлерді тасымалдаған одақтас көлік кемелерін де қорғады. Жапондық әуе шабуылының нәтижесінде бір американдық ауыр крейсер батып, бір эсминец ауыр зақымдар алды, ал АҚШ арнайы тобының қалған бөлігі Соломон аралдарының оңтүстігінен шегінуге мәжбүр болды. Осы шайқаста АҚШ арнайы тобын кері қайтарғандықтан, жапондықтар 1943 жылғы 7 ақпанға дейін Гуадалканалдан қалған әскерлерін эвакуациялады, аралды одақтастардың қолына қалдырып, арал үшін болған шайқасты аяқтады.

Өмірбаян

1942 жылдың 7 тамызында одақтас әскерлер, басым бөлігі АҚШ әскерлерінен тұратын, Гуадалканал, Тулаги және Флорида аралдарына десант түсірді. Аралдарға түсудің мақсаты – жапондықтардың АҚШ пен Австралия арасындағы жабдықтау жолдарына қауіп төндіретін база ретінде пайдалануына жол бермеу, сондай-ақ аралдарды Рабаулдағы маңызды жапондық базаны оқшаулау науқанының бастапқы нүктелері ретінде бақылауға алу, одан әрі Одақтас Жаңа Гвинея науқанына көмектесу еді. Бұл десант Гуадалканалдағы алты айлық науқанның басталуын белгіледі. Жапонияның Гуадалканал мен Тулагиден Одақтас күштерін ығыстыруға жасаған соңғы маңызды әрекеті 1942 жылдың қараша айының басында Гуадалканал теңіз шайқасында жеңіліске ұшырады. Одан кейін Жапон Әскери-теңіз күштері Гуадалканалдағы жапон армиясына тек қажетті жабдықтар мен бірнеше қосымша әскерлерді ғана жеткізе алды. Гуадалканалдағы Хендерсон аэродромында орналасқан Одақтас әуе күштері мен жақын маңдағы АҚШ әскери-теңіз күштерінің қатеріне байланысты, жапондар бұл жабдықтарды түнде, көбінесе эсминецтермен немесе су асты кемелерімен жеткізіп берді. Одақтастар бұл операцияны «Токио экспресі» деп атады. Бұл жабдықтар мен қосымша әскерлер аралдағы жапон әскерін ұстап тұруға жеткіліксіз болды, олар 1942 жылдың 7 желтоқсанына қарай нашар тамақтану, аурулар және Одақтас күштерінің жердегі және әуедегі шабуылдарынан күніне 50-ден астам адамды жоғалтып жатты. 1942 жылдың 12 желтоқсанында Жапон Әскери-теңіз күштері Гуадалканалды тастап кетуді ұсынды. Әскери басшылардың бастапқы қарсылығына қарамастан, Гуадалканалды Одақтастардан қайтарып алуға үміттенгендерге қарамастан, 1942 жылдың 31 желтоқсанында Императордың мақұлдауымен Императордың Бас штабы аралдан барлық жапон күштерін эвакуациялауға және Жаңа Джорджияда Соломон аралдары үшін жаңа қорғаныс желісін құруға келісті. Эвакуация операциясы «Ке» (ケ号作戦) деп аталды және ол 1943 жылдың 14 қаңтарында басталуы тиіс еді. Жоспардың маңызды бөлігі 1943 жылдың 28 қаңтарынан басталатын әуе үстемдігін қамтамасыз ету науқаны болды, бұл Одақтас әуе күштері мен әскери кемелерінің «Ке» операциясының соңғы кезеңін бұзуына, яғни Гуадалканалдан барлық жапон әскерін эвакуациялауға кедергі келтіруі керек еді. Одақтас күштері «Ке» дайындықтарын Гуадалканалды қайта басып алуға тырысатын жапондық шабуылдың басталуы деп қате түсінді. Сонымен қатар, Одақтас театрдың қолбасшысы адмирал Уильям Халси кіші өзінің жоғары жақтағыларының қысымына ұшырады, олар тамыздан бері Гуадалканалда соғысып жатқан 2-ші теңізшілер полкін жаңадан келген АҚШ әскерлерімен алмастыруды аяқтауды талап етті. Халси жапондық шабуылға ұшырайды деп сенгендіктен, жапондық әскери-теңіз күштерін шайқасқа тартуға және сонымен бірге Гуадалканалға алмастыру әскерлерін жеткізуге үміттенді. 1943 жылдың 29 қаңтарында Халси көмек конвойын жауып, жапондық әскери-теңіз күштеріне кездессе, олармен шайқасу үшін Оңтүстік Соломон аралдарына бес топ жіберді. Бұл бес топтың құрамында екі әскери-теңіз күштерінің тасымалдағыштары, екі эскорт тасымалдағышы, үш линкор, 12 крейсер және 25 эсминец болды. Бұл топтардың жетекшісі 62.8-ші топ болды, оның құрамында төрт көлік және төрт эсминец болды. Реннелл аралы мен Гуадалканал аралығындағы әскер конвойының алдында контр-адмирал Роберт С. Гиффеннің 18-ші тобы (TF 18) орналасты, ол ауыр крейсерлер «Вичита», «Чикаго» және «Луисвилл», жеңіл крейсерлер «Монпелье», «Кливленд» және «Колумбия», эскорт тасымалдағыштары «Чененго» және «Суанни» және сегіз эсминецтен тұрды. Гиффен «Вичитадан» 18-ші топты басқарды. «Энтерпрайз» тасымалдағышына бағытталған әскери-теңіз күштерінің тобы 62.8-ші және 18-ші топтардан шамамен 250 миль (402 км) қашықтықта жүрді. Басқа әскери-теңіз күштерінің тасымалдағыштары мен линкорлары тобы 150 миль (241 км) қашықтықта болды. Гиффен, «Вичита» және екі эскорт тасымалдағышымен Солтүстік Африка кампаниясындағы «Шаян» операциясына қатысқаннан кейін Тынық мұхитына келді. Сондай-ақ, «Чикаго» алты ай бұрын Саво аралы шайқасында келген зақымды жөндеуден кейін Оңтүстік Тынық мұхитына қайта оралды. Жапондық су асты кемелерінің қауіп-қатерінен сақтанған Гиффен, әуе шабуылын күтпегендіктен, крейсерлері мен эсминецтерін су асты кемелеріне қарсы қорғанысқа дайындады. Крейсерлер екі қатарға бөлініп, араларында қашықтық қалдырылды. «Вичита», «Чикаго» және «Луисвилл» сол ретімен оң жаққа, ал «Монпелье», «Кливленд» және «Колумбия» сол жаққа орналасты. Алты эсминец үш шақырым алдында крейсерлік колонналардың алдында жартылай шеңберге түсіп тұрды. Түстен кейін, су асты кемелерінен алынған мәліметтерге сүйене отырып, 705 әуе тобының (705AG) 16 Mitsubishi G4M Type 1 бомбалаушысы және 701 әуе тобының (701AG) 16 Mitsubishi G3M Type 96 бомбалаушысы Гиффеннің күштеріне шабуыл жасау үшін Рабаулдан ұшып шықты. Бір G3M қозғалтқышы бұзылып кері қайтты, шабуылға 31 бомбалаушы қатысты. 705AG ұшақтарының жетекшісі лейтенант Томоо Накамура, ал 701AG ұшақтарына командир лейтенант Жоджи Хагай басшылық етті.

29 қаңтарда қабылданған шешім

Күн батқанда, TF 18 Реннелл аралынан солтүстік-батысқа қарай 50 миль (80 км) және Гуадалканалдан оңтүстікке қарай 160 миль (257 км) бағыт алғанда, Гифеннің бірнеше кемесі радарда олардың құрамасынан батысқа қарай 60 миль (97 км) жерде белгісіз ұшақтарды анықтады. Бұрын абсолютті радио үнсіздік сақтауды талап еткен Гиффен, осы белгісіз нысандармен қалай күресу керектігі туралы ешқандай бұйрық бермеді, тіпті ешқандай бұйрық берген жоқ. Радардағы нысандар – жақындап келе жатқан жапондық торпедалық бомбалаушылар еді. Олар TF 18-нің оңтүстігін айналып, шығыстан шабуыл жасау үшін жағдай жасады, шығыс аспанының қара фондық түсі олардың артында болды. Осы бағыттан жапондық бомбалаушыларды түн аспаны жасырды, ал Гифеннің кемелері батыс горизонтінің сәл жарығына қарсы көзге түсті. 705AG ұшақтары сағат 19:19-да бірінші шабуылды жасады. Накамураның ұшақтары барлық торпедаларын сәтті жібермеді, ал біреуі Гифеннің кемелерінен атылған зениттік оқтармен атып түсірілді. Шабуыл аяқталды деп ойлаған Гиффен кемелеріне зигзаг қозғалысын тоқтатып, сол бағыт пен жылдамдықпен Гуадалканалға қарай жалғастыруды бұйырды. Осы уақытта жапондық барлау ұшағы Хагаидің бомбалаушыларының шабуылына дайындық үшін TF 18-нің бағытын және жылдамдығын көрсету үшін жарықшаштар мен шамдарды тастай бастады. Сағат 19:38-де 701AG шабуыл жасап, Чикагоға екі торпедамен соқтығысты, оған ауыр зақым келтіріп, крейсерді тоқтатты. Тағы бір торпеда Уичитаға тиді, бірақ жарылмады. Екі бомбалаушы ұшақ зениттік оқтармен атып түсірілді, олардың арасында Хагаидің ұшағы да болды; ол қаза тапты. Сағат 20:08-де Гиффен кемелеріне бағытты кері бұруға, жылдамдықты азайтуға және зениттік оқтарды тоқтатуға бұйрық берді. Оқтан шыққан жарықтардың болмауы кемелерді жапондық ұшақтардан жасырды, олар барлығы сағат 23:35-ке дейін аймақтан кетуге үлкерді. Толық қараңғылықта Луисвилл зақымдалған Чикагоны сүйреп алып, ұрыс аймағынан оңтүстікке қарай, TF 18-нің қалған бөлігімен бірге баяу жылжуға көшті.

30 қаңтарда қабылданған шешім

Халси дереу Чикагоны қорғау үшін шаралар қабылдады, эскорт кемелеріне хабарласып, таңға дейін әуе қорғанысын (CAP) ұйымдастыруды бұйырды, сондай-ақ «Энтерпрайз» тобына жақындап, эскорт кемелерінің әуе қорғанысын күшейтуді тапсырды және «Луисвилл» кемесінен буксировканы өз мойнына алу үшін «Навахо» флоты буксирлеушісін жіберді, бұл сағат 08:00-де орындалды. Сағат 15:40-та «Энтерпрайз» Чикагодан 69 шақырым (43 миль) қашықтықта болды, оның он истребителі зақымдалған крейсер үстінде әуе қорғанысын құрды. Осы кезде әуе қорғанысының төрт истребителі барлаушы G4M бомбалаушысын қуды және атып түсірді. 15:54-те «Энтерпрайз» радары жақындап келе жатқан бомбалаушыларды анықтады және тағы 10 истребительді ұшырды. Алайда, эскорт кемелері ұшақтарын ұшыруда қиындыққа тап болды және олардың ұшақтары қақтығыс аяқталғаннан кейін ғана бомбалаушыларға шабуыл жасады. Бастапқыда жапон бомбалаушылары «Энтерпрайз» кемесіне жақындап, шабуыл жасауға тырысқандай болды, бірақ алты «Энтерпрайз» әуе қорғанысы истребителі олармен қақтығыс бастағаннан кейін Чикагоға бұрылды. Басқа төрт әуе қорғанысы истребителі 751AG ұшағын қуды, ол Чикагоның эскорттық эсминецтерінен атылған зениттік оққа түсті. Екі бомбалаушы өздерінің қаруларын тастамай тұрып атып түсірілді. Тағы алтысы бірнеше сәттен кейін атып түсірілді, бірақ олар торпедаларын тастамай тұрып үлкермеді. Бір торпеда «Ла Валетт» эсминцінің алдыңғы бөлігіндегі машина бөліміне тиіп, 22 экипаж мүшесін қаза қылды және ауыр зақым келтірді. Чикагоға төрт торпеда тиді, біреуі көпірдің алдында, ал тағы үшеуі инженерлік бөлімдерінде. Чикаго капитаны Ральф О. Дэвис кемені тастап кетуге бұйрық берді, ол 20 минуттан кейін, кор жағымен суға батты. «Навахо» және эскорттаушы эсминецтер Чикагодан 1049 адамды құтқарып алды, бірақ оның 62 экипаж мүшесі қаза тапты. Жапон торпедо бомбалаушыларының соңғы шабуыл тобы АҚШ-тың қалған кемелерін таба алмады. «Навахо» «Ла Валетт» эсминцін буксировкаға алды, ал TF 18 тобының қалған барлық кемелері одан әрі оқиғасыз Эспириту-Санто портына жетті.

Салдары

Жапондықтар ұрыстың нәтижелерін кеңінен жариялап, бір линкор мен үш крейсерді батып қалдырғанын мәлімдеді. АҚШ болса, Чикагоның жоғалуын көпшілікке біраз уақыт жасыруға тырысты, адмирал Честер Нимиц өзінің штатындағы Чикагоның жоғалуы туралы ақпаратты баспасөзге жібергендерін "атып тастаумен" қорқытты. Халси мен Нимиц жеңіліске Гиффенді кінәлады және осыны Гиффеннің сол кезеңдегі ресми қызметтік есебіне жазды. Жеңіліс және одан туындаған айыптаулар Гиффеннің мансабына әсер етпеді; ол 1944 жылға дейін Тынық мұхитында одақтас линкорлар мен крейсерлердің топтарын басқара берді, кейін вице-адмирал шеніне көтерілді. Жапондық авиация TF 18 тобымен шайқасқанда, одақтас көлік кемелері 1943 жылғы қаңтардың соңғы екі күнінде Гуадалканалдағы қалған теңізшілерді алмастыру миссиясын аяқтады. Осы уақыт аралығында, басқа одақтас топтары, оның ішінде екі авиациялық тасымалдағыш тобы, Корал теңізінде орналасты, Оңтүстік Соломон аралдарында күтілетін жапондық шабуылға дайындалды. Одақтастар жапондықтардың қайтып кеткенін олар кеткен соң ғана білді.