Кіріспе

Докторлық білімін аяқтағаннан кейін кәсіби түрде зерттеу жүргізетін адам – докторантурадан кейінгі зерттеуші (әдетте PhD). Докторантурадан кейінгі зерттеушілер көбінесе, бірақ әрқашан емес, уақытша академиялық қызметке тағайындалады, кейде академиялық профессорлық қызметке дайындық ретінде. АҚШ Ұлттық ғылым қорының мәліметтеріне сәйкес, биологиялық ғылымдар бойынша PhD дәрежесін алғандардың тұрақты қызметке орналасу көрсеткіші 1973 жылы 50%-дан асып түссе, 2006 жылы 20%-дан төменге түсті. Олар оқуларын жалғастырады немесе зерттеу жұмыстарын жүргізеді, сондай-ақ мамандандырылған сала бойынша біліктілігін арттырады, командаға еніп, жаңа дағдылар мен зерттеу әдістерін меңгереді. Докторантурадан кейінгі зерттеулер қабылдаушы мекеменің ғылыми миссиясын ілгерілетуде маңызды рөл атқарады; олардың сарапшылардың пікірін ескеретін академиялық журналдарда немесе конференцияларда маңызды жарияланымдар жасауы күтіледі. Кейбір елдерде докторантурадан кейінгі зерттеулер қосымша біліктілік немесе сертификат алуға мүмкіндік береді, ал басқа елдерде мұндай мүмкіндік болмайды.

Академиядағы жұмыс орны

Кейбір салалардағы жұмыстың ерекшелігі және көптеген мамандықтар бойынша докторанттардың көптеп бітіруі салдарынан, кейбір елдердегі докторантурадан кейінгі зерттеушілер академиялық мансапта белгісіздікке тап болады, ал олардың көп бөлігі өздері таңдаған зерттеу саласында тұрақты қызметке немесе қалаған оқу орнындағы лауазымға ие бола алмайды. Осы мәселе бойынша зерттеу 2018 жылы Вирджиния Тех және МИТ бірлесіп жүргізді. Зерттеу авторлары докторантурадан кейінгі зерттеушілердің шамамен 17% ғана тұрақты лауазымдарға орналасатынын анықтады. 1970 жылдары биология ғылымдары бойынша PhD дәрежесін алғандардың 50% жұмыс таба алды, бұл сол буынның едәуір өзгеше жұмыс нарығына тап болғанын көрсетеді.

Ұлыбритания

2003 жылы Ұлыбританияда табиғи ғылымдар бойынша PhD дәрежесін алған түлектердің 25% докторантурадан кейінгі зерттеу жұмыстарын жалғастырды. 2008 жылғы жұмыспен қамту сотының (Шотландия) "Балл" Абердин университетіне қарсы ісінен (S/101486/08) кейін, төрт жыл бойы бір-бірінен кейін белгілі мерзімге жасалған шарттар бойынша жұмыс істеген зерттеушілер енді уақытша қызметкерлер саналмайды және олар шексіз мерзімге келісімшарт жасауға құқылы.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та докторантурадан кейінгі ғылыми қызметкер – бұл докторлық дәрежесі бар және өзінің таңдаған мансабында жұмыс істеу үшін қажетті кәсіби дағдыларды алу мақсатында тәлімгерлікпен жүргізілетін зерттеулермен немесе ғылыми оқумен айналысатын адам. Докторантурадан кейінгі зерттеушілер АҚШ-тағы аспирантуралық зерттеу қызметін дамытуда маңызды рөл атқарады. Докторлық дәреже алғаннан кейін бес жыл өткен соң докторантурадан кейінгі зерттеушілердің орташа жалақысы 42 000 доллар, бұл тұрақты лауазымдағы орташа 75 000 доллардан 44% кем. Ұлттық докторантурадан кейінгі қауымдастық (NPA) және Бостон докторантурадан кейінгі қауымдастығы (BPDA) – АҚШ-тағы докторантурадан кейінгі ғылыми қызметкерлерді қолдайтын коммерциялық емес ұйымдар. Ғылыми-зерттеу институттарында, әсіресе, факультетте тұрақты лауазым алу үшін докторантурадан кейінгі зерттеулер қажет болуы мүмкін. Докторантурадан кейінгі тағайындамалар дәстүрлі түрде міндетті емес болған, бірақ кейбір салаларда академиялық лауазымдар үшін бәсекелестік күшейгендіктен міндетті болып келеді. Шындығында, академиялық саладағы кәсіби лауазымдардың саны докторантурадан кейінгі зерттеушілердің санына қарағанда аз болғандықтан, лауазым табу қиын. 2008 жылы докторантура алғаннан кейін 5 жыл ішінде тұрақты немесе тұрақты лауазымға ие болған докторантурадан кейінгі ғылыми қызметкерлердің үлесі 39% шамасында болды. Ал инженерлік мамандығы бойынша докторлық дәрежесі барлардың 85% бастапқыда бизнес немесе өнеркәсіп саласына қадам басады. Осыған байланысты докторанттар мен докторантурадан кейінгі зерттеушілерге академиялық емес лауазымдарға қажетті дағдыларды ұсыну аспирантура және институттардың маңызды міндетіне айналды. Американың COMPETES заңы аспиранттарға академиялық емес мансапты қамтамасыз ету үшін қажетті дағдыларды алуда қолдау көрсетудің маңыздылығын мойындады және Ұлттық ғылым қорынан (NSF) Интегративтік аспирантуралық білім беру және ғылыми-зерттеу тағылымдамасы (IGERT) бағдарламаларына қаржыландыруды жоғары оқу орнынан кейінгі ғылыми-зерттеу стипендиясына қаржыландыруды ұлғайту немесе азайту деңгейінде талап етті. АҚШ-тағы халықаралық докторантурадан кейінгі зерттеушілер туралы толыққанды деректердің болмауы сауалнамалардың нашар ұйымдастырылуына және халықаралық докторантурадан кейінгі зерттеушілерді санаудағы қиындықтарға байланысты. 2010 жылы уақытша визамен жұмыс істейтін докторантурадан кейінгі зерттеушілердің үлесі 53,6% құрады. Өмір ғылымдары саласы уақытша визамен жұмыс істейтін докторантурадан кейінгі зерттеушілердің ең көп пайызын құрайды; 2008 жылы өмір ғылымдары саласындағы докторантурадан кейінгі зерттеушілердің шамамен 56% уақытша тұрғындар болды. Осы уақытша визамен жұмыс істейтін докторантурадан кейінгі зерттеушілердің төртеуінің үшеуі АҚШ-тан тыс жерде докторлық дәреже алған. Шетелдік докторлар американдық зерттеушілердің докторантурадан кейінгі ғылыми-зерттеу жұмыстарын иеленіп алады деген қауіп бар. Шетелдік докторлардың келуі дайын зерттеушілердің ұсынысына және, демек, жалақыға әсер етті. Бір бағалау бойынша, шетелдік докторантурадан кейінгі зерттеушілердің саны 10% артса, лауазымдық жалақы 3-4% төмендейді. Бір зерттеуде докторантурадан кейінгі ғылыми қызметкерлердің 54% өмір ғылымдары мамандығы бойынша жұмыс істейтіндігі, ал физика, математика және инженерлік ғылымдар бойынша жұмыс істейтіндердің үлесі 28% құрайтыны көрсетілген. 2010 жылы Калифорниядағы докторантурадан кейінгі зерттеушілер жұмыс жағдайларын жақсарту үшін UAW Local 5810 кәсіби одағын құрды, мысалы, дискриминация немесе жыныстық қорлау туралы шағымдану құқығын ресми шағымдану рәсімі арқылы қамтамасыз ету. Калифорнияда жаңа докторантурадан кейінгі тағайындамалар кем дегенде NIH докторантурадан кейінгі ең төменгі жалақыны алады (2019 жылы 50 004 доллар) және көптегендер NIH-тің Рут Л. Киршштейн Ұлттық зерттеу қызметі сыйлығына (NRSA) сәйкес жыл сайынғы жалақыны 5-7% немесе одан да көп көтереді. 2014 жылы Бостондағы докторантурадан кейінгі зерттеушілер "Зерттеудің болашағы" симпозиумын ұйымдастырды, бұл биомедициналық зерттеулердің жай-күйі туралы кіші ғалымдардың көзқарасынан әңгімелесуге жауап болды. Кездесуде ғылыми кәсіпорын туралы алаңдайтын академиктермен панельдік талқылаулар, Массачусетс сенаторы Элизабет Уорреннің бейне хабары және оқыту, қаржыландыру, биомедициналық жұмыс күшінің құрылымы және ғылымдағы өлшемдер мен ынталандырулар туралы семинарлар өтті, олар ақ қағаздағы ұсынымдарды жасау үшін пайдаланылды. 2015 жылы докторантурадан кейінгі зерттеушілер ұйымдастырған кездесулер Нью-Йорк университетіне (NYU), Чикаго және Сан-Францискоға тарады, ал Бостондағы екінші кездесуде деректерді жинау, еңбек экономикасы және ғылымды өзгертуді қолдау үшін дәлелге негізделген саясат талқыланды, соның ішінде докторлық диссертацияның болашағы.

Үндістан

Үндістанның ең ірі инженерлік, ғылыми және басқару институттарының көпшілігі (мысалы, Индийский ғылым институты (IISc), Индийский технология институты (IIT), Индийский ғылым, білім беру және зерттеу институты (IISER), Индийский басқару институты (IIM) және All India Medical Sciences институттары (AIIMS)) докторантурадан кейінгі тағайындамалар ұсынады. Еңбек ақысы әдетте айына 40 000-ден 70 000 рупийге дейін ауыспайды. Мысалы, IIT Kharagpur, IIT Guwahati, IIT Delhi, IIT Kanpur, IIT Bombay, IIT Madras, IISER Bhopal, IISER Mohali, IISER Pune, IISER Kolkata, IIM Kolkata докторантурадан кейінгі стипендиялар береді. Сондай-ақ, Индияның әлеуметтік ғылымдар жөніндегі ғылыми-зерттеу кеңесі докторантурадан кейінгі білім алу үшін стипендия ұсынады.

Австралия

Докторлық білімі бар қызметкерлерге (2008 жылдан бастап) академиялық жалақылар бойынша ең төменгі А деңгейі, 6-шы сатысы Сидней университетінде жылына 75 612 австралия доллары, Мельбурн университетінде жылына 75 404 австралия доллары, ал Жаңа Оңтүстік Уэльс университетінде жылына 75 612 австралия доллары болып белгіленген. Балама ретінде, Австралия ғылыми-зерттеу кеңесі (ARC) докторантурадан кейінгі стипендиялар ұсынады. Мысалы, олардың Discovery Projects жобалары 2009 жылдан бастап 3 жылдық стипендияны жылына 61 399 австралия доллары көлемінде қаржыландырады. Бұған қоса, университеттер 11–17% міндетті зейнетақы төлемін жүзеге асырады.

Қытай

Қытайдағы докторантурадан кейінгі жүйе 1985 жылы қытай-американ физигі және Нобель сыйлығының лауреаты Цунг Дао Лидің ұсынысымен құрылған. Докторантурадан кейінгі зерттеушілердің ұлттық басқару комитетінің кеңсесі Қытай материгіндегі университеттердегі және институттар мен кәсіпорындардағы докторантурадан кейінгі мобильді станциялар мен жұмыс орындарын реттейді. Докторантурадан кейінгі лауазымдарға үміткерлер станцияларға кіру үшін толыққанды медициналық тексеруден өтуі тиіс. Докторантурадан кейінгі зерттеушілер үнемі бағалаудан өтуі және докторантурадан кейінгі кезеңнің соңында бағалау үшін зерттеу есебін ұсынып, станцияны тастауға рұқсат алуы керек. Станцияны тастауға рұқсат алғандар ұлттық басқару кеңсесінен докторантурадан кейінгі сертификат алады. Кейбір университеттерде бағалаудан өтпеген немесе станциядан ерте шыққан докторантурадан кейінгі зерттеушілер алған гранттарын немесе тіпті жалақыларын қайтаруға міндетті болуы мүмкін. Докторантурадан кейінгі жүйені басқару тәсіліне байланысты, Қытайда докторантурадан кейінгі зерттеулер академиялық дәреже деп қате түсініледі. Үкіметтің докторантурадан кейінгі жүйені басқаруы инновациялық зерттеулерге кедергі келтіргені үшін сынға ұшырады, себебі бағалауға көп күш жұмсалады және нәтижеге тым көп мән беру зерттеу үшін қолайлы орта құруға тосқауыл қояды.