Кіріспе

Партиялық емес демократия (сондай-ақ, партиясыз демократия) – саяси партияларға сілтеме жасамай, барлық азаматтарға және белгілі бір мерзімде сайлау өткізілетін өкілдік үкімет немесе ұйым жүйесі. Кейде сайлау науқанына қатысуға, тіпті үміткерлер туралы әңгімелесуге де шектеу қойылуы мүмкін, басқалардың шешімдеріне әсер етпеу үшін немесе қақтығыс атмосферасын тудырмау үшін. Көптеген елдерде мемлекет басшысы партиялық емес болады, тіпті премьер-министр мен парламент партиялық сайлауда таңдалған жағдайда да. Мұндай мемлекет басшылары партиялық саясатқа қатысты бейтарап болуы тиіс. Парламенттік немесе жартылай президенттік жүйе бар бірқатар елдерде, кейбір президенттер партиялық емес немесе түрлі партиялардың қолдауын алады. Партиялық емес жүйелер заң жүзінде болуы мүмкін, яғни саяси партиялар толығымен тыйым салынған немесе үкіметтің белгілі бір деңгейінде сайлауға қатысуына заңдық кедергі келтіріледі, немесе де-факто, егер мұндай заңдар болмаса және саяси партиялар жоқ болса. Де-факто партиялық емес жүйелер көбінесе халық саны аз мемлекеттер мен аймақтарда кездеседі, мысалы, Микронезия, Тувалу және Палауда, онда саяси партияларды құру қажетсіз немесе орынсыз деп есептеледі. Персия шығанағының бірнеше мемлекеттерінде, соның ішінде Оман мен Кувейтте де-юре партиялық емес жүйелер бар; бұл үкіметтердің заң шығару органдары көбінесе тек кеңес беру құқығына ие, өйткені олар атқарушы билік ұсынған заңдарға пікір білдіре алады, бірақ өздері заң шығара алмайды. Де-юре партиялық емес ұлттық үкіметтер кейде бір партиялық мемлекеттерге ұқсауы мүмкін, бірақ соңғы түріндегі үкіметтер бір саяси партияны ресми түрде мойындайды және барлық лауазым иелері оның мүшесі болуы керек. Егер саяси партияларға заңдық шектеулер болмаса, партиялық емес үкіметтердегі фракциялар саяси партияларға айналуы мүмкін. АҚШ бастапқыда құзырлы саяси партияларға ие болған жоқ, бірақ олар тәуелсіздік алғаннан кейін көп ұзамай пайда болды.

Басқа саяси жүйелермен салыстыру

Партиялық емес жүйе бір партиялық жүйеден соның арқасында ерекшеленеді: бір партиялық жүйеде биліктегі топ өзін партия ретінде таныстырады, оның мүшелігі мүше еместерге берілмейтін жеңілдіктермен қамтамасыз етілуі мүмкін. Бір партиялық үкімет көбінесе мемлекеттік қызметкерлердің партияға мүше болуын талап етеді, үкіметтің маңызды институты ретінде күрделі партиялық иерархияны құрайды, азаматтарды белгілі бір партиялық идеологияны қабылдауға мәжбүрлейді және басқа барлық партияларды тыйым салу арқылы үкіметке бақылауын жүзеге асыра алады. Партиялық емес үкімет мүшелері түрлі-түрлі идеологияларды ұсынуы мүмкін. Қытай немесе Куба сияқты көптеген коммунистік мемлекеттер бір партиялық елдер болып табылады, бірақ парламент мүшелері партиялық кандидаттар ретінде сайланбайды. Азаматтар заңдарға тікелей дауыс беретіндіктен, өкілдерді сайлаудың орнына, тікелей демократия партиялық емес деп есептелуі мүмкін. Дегенмен, егер топтарға мүше еместерге берілмейтін артықшылықтар немесе құқықтар берілсе, тікелей демократия партиялық сипатқа ие болуы мүмкін.

Сайлаулар

Партиялық емес сайлауларда әрбір үміткер саяси партия мүшесі ретінде емес, жеке қабілеттеріне сүйене отырып сайланады. Дауыс бюллетенінде үміткердің жанында оның саяси байланысы (болған жағдайда) көрсетілмейді. Әдетте, жеңімпаз алғашқы сайлауда ең көп дауыс жинаған екі үміткердің арасынан екінші турда анықталады. Кейбір сайлауларда үміткерлер ұлттық партия мүшесі болуы мүмкін, бірақ жергілікті лауазымдарға партиялық бағдарламамен емес, жеке өкіл ретінде қатысады. Партиялық емес демократияларда тікелей емес сайлаулар да болуы мүмкін, онда сайлаушылар алдымен сайланады, содан кейін олар өкілдерге дауыс береді. (Бұл кейде екі деңгейлі сайлау деп аталады, мысалы, сайлау коллегиясы). Бұл жүйе көпшілік дауыспен жеңіске жеткен жүйемен үйлесімді, бірақ бір ауыстырылатын дауыс немесе қайта салмақталған кардиналдық дауыс беру жүйелерінен басқа (партиялық) пропорционалдық өкілдік жүйелерімен, сондай-ақ жиынтық дауыс беру және бір ауыстырылмаған дауыс сияқты жартылай пропорционалдық жүйелермен қарама-қайшы болады. Партиялық емес сайлаулар көбінесе муниципалитеттер мен округтік кеңселерге, әсіресе мектеп кеңестеріне өткізіледі, сондай-ақ судьяларды сайлауда да жиі қолданылады. Кейбір партиялық емес сайлауларда қай үміткерлер қай партияға мүше және қай партияның қолдауына ие екені белгілі болады; ал басқаларында партиялар мүлдем қатыспайды және сайлаушылар партиялық көзқарасқа ешқандай назар бермей немесе оны аз ғана ескере отырып таңдау жасайды. Партиялық емес демократия кандидаттарды кең ауқымда таңдауға мүмкіндік береді (әсіресе, сайлаушылар өз аймағындағы кез келген шектеусіз адамды таңдай алатын номинациясыз жүйеде), бірақ мұндай жүйелер тікелей емес сайлаулармен (мысалы, үлкен географиялық аймақтар үшін) үйлесімсіз емес, онда делегаттар сайланады, олар өз кезегінде өкілдерді сайлайды.

Тағайындаулар

Егер үкіметтің атқарушы органы немесе заң шығарушы органы партиялық болса да, кабинет мүшелерін, судьяларды немесе мемлекеттік органдардың директорларын тағайындау партиялық сипатқа ие болмауы мүмкін. Мемлекеттік лауазымдарға адамдарды партиялық емес принцип бойынша тағайындаудың мақсаты – олардың қызметін партиялық саясаттан тәуелсіз атқаруын және саяси партияға зиян келтірмейтін, әділ таңдау жасауын қамтамасыз ету. АҚШ-тың он екі штаты судьяларды партиялық емес жолмен таңдау үшін Миссури жоспарын қолданады, ал тағы екеуі оның модификациясын қолданады. Партиялық парламенттері бар бірнеше ел президентті тағайындау үшін партиялық емес процедураны пайдаланады.

Заң шығарушы органдар

Партиялық емес заң шығарушы органдарда, заң шығарушы орган ішінде әдетте ресми партиялық бірігулер болмайды, тіпті нақты мәселелер бойынша топтар құрылса да. Партиялық емес органмен жасалатын одақтар мен мақсаттар көбінесе уақытша және өзгермелі болады, себебі бір мәселеде қарсы тұратын заң шығарушылар басқа мәселелерде келісе алады. Партиялық емес болғанына қарамастан, заң шығарушылардың тұрақты және анық дауыс беру үлгілері болады. Мемлекеттік қызметкерлердің этикалық нормаларын бұзу фактілерін тергеу және жою шешімдері көбінесе партиялық тиесіліліктен гөрі нақты дәлелдер негізінде қабылдалады. Комитет төрағалары және заң шығарушы органның басқа да басшылары көбінесе тәжірибесі мен еңбек өтіліне байланысты тағайындалады, ал партиялық заң шығарушы органдардағы басшылар көбінесе партияға адалдығы үшін таңдалады.

Тарихи мысалдар

Ежелгі Афинадағы демократия партиялық емес еді, себебі сайлауға құқығы бар азаматтар өкілдерді сайлаудың орнына заңдарға тікелей дауыс берді. Рим республикасындағы лауазымдарға сайлаулардың барлығы партиялық емес болды, алайда Рим Сенатында Популярлар мен Оптиматтардың бейресми топтары пайда болды. Тарихшылар Федералистік №10-ды Америка Құрама Штаттарының негізін қалаушы әкелері үкіметтің партиялық емес болуын ниет еткенін көрсетеді деп түсіндіреді. Джеймс Мэдисон фракцияны "азшылықты немесе көпшілікті құраса да, бірнеше азаматтардың тобы, олардың бірігіп, басқа азаматтардың құқықтарына немесе қоғамның тұрақты және жиынтық мүдделеріне қарсы келетін ортақ құштарлық немесе мүдделермен басшылыққа алынады" деп анықтады. Саяси партиялардың мүдделері азаматтардың құқықтарына және ұлттың жалпы әл-ауқатына қайшы болғандықтан, бірнеше негізін қалаушы әкелер партиялық емес үкімет нысанын артық көрді. Джордж Вашингтонның басшылығы және АҚШ Конгресінің алғашқы бірнеше сессиясы партиялық емес болды. АҚШ-тың алғашқы үкіметіндегі фракциялар федералистер мен демократиялық-республикалық партияларға бірікті. Федералистік партия құлаған (демократиялық-республикалық партияны жалғыз саяси топ ретінде қалдырған) «Жақсы сезімдер дәуірі» – АҚШ-тың бір партиялық жүйемен жалғыз тәжірибесі болды. Америка Конфедерациялық Штаттары 1861 жылдан 1865 жылға дейінгі барлық өмір бойында саяси партияларсыз болды. Конфедерация ішіндегі саяси айырмашылықтарға қарамастан, ұлттық саяси партиялар құрылмады, себебі олар заңсыз деп есептелді. «Партиялық емес көзқарас саяси сенімнің бір бөлігіне айналды». Екі партиялық жүйе болмағандықтан, ұлттық көшбасшылардың балама топтарын құру мүмкін болмады, сайлау наразылықтары көбінесе «теріс, кінәлайтын және ұсақ» штаттық деңгейде болды. 1863 жылғы аралық сайлаулар бекер және көңілі толмаған наразылықтың көрінісі болды. Тарихшы Дэвид М. Поттердің айтуынша, екі партиялық жүйенің жұмыс істемеуі Конфедерацияның соғыс күш-жігеріне «нақты және тікелей зиян» келтірді, себебі ол Дэвис әкімшілігінің соғысты жүргізуіне тиімді баламаларды қалыптастыруға кедергі келтірді. Конфедерациядағы заң шығарушы сайлаулар саяси партияларсыз шешілді. Басты кандидатты анықтау Линкольннің федералды мүлікті қайтару үшін еріктілерді шақыруына дейін немесе кейін бөлінуді қабылдаумен байланысты болды. Бұрынғы партиялық байланыс сайлаушылардың таңдауында, көбінесе сепаратистік демократтар немесе юнионисттік вигтер рөлін атқарды. Ұйымдастырылған саяси партиялар болған жоқ, бірақ сайланатын лауазымдар әскери міндеттен босатылды. Әрбір лауазымға жиырмаға дейін кандидат ұсынылды. Саяси партиялардың болмауы жеке дауыс беруді одан да маңызды етті, себебі Конфедерацияның «атамен дауыс беру еркіндігі» американдық заңнамалық тарихта бұрын-соңды болмаған. Техас Республикасы Америка Құрама Штаттары оны аннексиялағанға дейін партиялық емес демократия болды; Техас Республикасының төрт президенті мен Техас Конгресінің мүшелері ресми түрде партиялық емес болды. 1853 жылдан 1890 жылға дейін, өзін-өзі басқаратын Жаңа Зеландия колониясында Парламент мүшелері ешқандай ресми саяси партияларға біріктірілмеді. Премьер-министрлер парламент мүшелерімен үкімет құру және оны сақтау үшін жеке келісімдер жасады, әйтпесе депутаттар «қарама-қарсы жаққа өтіп» оппозицияға қосылады. Партиялық емес лига 1910-1920 жылдары АҚШ-та, әсіресе Жоғарғы Орта Батыста, Канаданың далалық провинцияларына тараған ықпалды социалистік саяси қозғалыс болды. Лига бұрынғы Канаданың прогрессивті партиясының идеологиясына үлкен үлес қосты. Ол құлдырап, 1956 жылы Солтүстік Дакотаның Демократиялық партиясымен бірікті. Канаданың прогрессивті партиясы және Біріккен фермерлер қозғалысы (Альберта, Манитоба және Онтарио провинцияларында үкімет құрған) да осыған ұқсас философия бойынша әрекет етті. Онтарионың Біріккен фермерлері жағдайында (1919-1923), Эрнест Друридің басшылығындағы әкімшілік қарама-қайшы көзқарастар нәтижесінде көптеген ішкі жанжалдарға ұшырады. Партиялық емес идеологиясының арқасында Канаданың прогрессивті партиясы 1921 жылғы сайлаудан кейін ресми оппозиция позициясын қабылдаудан бас тартты, себебі олар екінші орынға шықты. Төрт жылдан кейін олар бұл позициядан айырылып, олардың ауылдық қолдаушылары Либералды партия мен CCF-ке көшті. Ақырында Канаданың прогрессивті партиясы мен Біріккен фермерлер қозғалысы ұмытқа кетті, олардың көптеген мүшелері Канаданың Либералды партиясына және демократиялық социалистік Ынтымақтастық Достастық Федерациясына (CCF, немесе қазіргі Жаңа Демократиялық партия) қосылды.

Ұлттық үкіметтер

Көптеген ұлттық үкіметтер толыққанды түрде бейтарап болмаса да, ұлттық деңгейде бейтарап саяси жүйелер кездеседі, әсіресе халық саны аз мемлекеттерде. Көптеген ұлттық үкіметтерде, тіпті заң шығарушы органдары партиялық болған жағдайда да, бейтарап лауазымдар бар. Конституциялық монархияларда мемлекет басшысы партиялық емес монарх болып табылады. Парламенттік республикаларда көбінесе бейтарап, номиналды президенттер болады.

Тынық мұхит аралдары елдері

Халық саны аз елдерде партиялық емес үкіметтер жиі кездеседі. Мысалы, Науруда саяси партиялар жоқ; оның Парламенті толығымен тәуелсіз депутаттардан тұрады, олар жеке адамдардың одақтары арқылы үкіметтік коалициялар мен оппозициялық топтарды құрайды. Ниуэде саяси партиялар ешқашан маңызды рөл атқармаған. Қазіргі таңда саяси партия жоқ, сондықтан сайлауға түсушілер тәуелсіз кандидаттар ретінде қатысады. Бірден-бір болған партия – Ниуэ халық партиясы 2003 жылы таратылды. Тувалуда, саяси партиялар болмағандықтан, "депутаттар өз аралдық сайлау округтерімен тығыз байланыста және Кабинетте аралдық өкілдікті теңгерімге келтіруге күш жұмсайды". Басқа партиялық емес арал мемлекеттері – Питкэрн аралдары, Микронезия және Палау. Бұл елдердің халқы аз және кеңінен тарап кеткен. Кейбір мемлекеттер де-факто партиялық емес, себебі саяси партиялар құруға ешқандай заң тыйым салмайды, бірақ халық санының аздығы оларды тиімсіз деп есептейді. Саяси бағыну негізінен отбасылық және аралдық байланыстарға тәуелді.

Мұсылман көпшілігі бар елдер

Индонезияда екіпалаталы заң шығарушы орган – Өңірлік өкілді кеңестің барлық мүшелері саяси партиялардың кез келген құрамынан шығуына тыйым салынған. Біріккен Араб Әмірліктері барлық саяси партиялар тыйым салынғандықтан, құқықтық тұрғыдан партиялық емес авторитарлық мемлекет болып табылады. Федералды Ұлттық Кеңес (аль-Маджлис аль-Ватани аль-Иттихади) – БАӘ-нің парламенттік органы. Ол Әмірліктерді ұсынушы 40 мүшеден тұрады, олардың жартысы құрама мемлекеттердің билеушілері тағайындайды, ал қалған жартысы екі жылдық мерзімге сайланады және тек кеңес беру міндеттерін атқарады. Саяси партиялар Кувейт шығанағындағы Кувейтте де ресми түрде заңсыз, себебі олар 1961 жылы тәуелсіздік алғаннан бері заңдастырылмаған. Алайда, конституция партияларды тікелей тыйым салмайды. Кувейт Ұлттық Ассамблеясына сайлауға түсуші үміткерлер жеке тұлға ретінде қатысады. Дегенмен, Ұлттық Демократиялық Альянс сияқты бірнеше саяси бағытталған ұйымдар бар, олар іс жүзінде саяси партиялардың функциясын атқарады. Ливияның бірпалаталы заң шығарушы органы – Жалпы Ұлттық Конгресс, 200 орынның 120-сын көпмандатты округтердегі тәуелсіз саясаткерлерге бөлді. Қалған 80 орын пропорционалды өкілдік жүйесі бойынша сайланды. Оман саяси партияларға рұқсат бермейді және кеңес беруші жиналысқа сайлауды кеңейту арқылы ғана өткізеді. Оман конституциялық монархияға қадам басып жатқанмен, қазіргі уақытта Оманда саяси партияларға тыйым салынған. Бұрынғы ықпалды оппозициялық қозғалыс – Оманды азат ету халық фронты қазір тоқтатылған. Сауд Арабиясында ұлттық сайлау да, заңды саяси партиялар да жоқ. Бұл ретте, Сауд Арабиясында және шетелде әртүрлі деңгейде оппозициялық қозғалыстар бар.

Басқа елдер

Ватикан мемлекеті – партиялық емес теократия, бірақ оның тұрғын халқы жоқ және ол негізінен католик шіркеуінің аумақтан тыс бас штабы ретінде қарастырылады. Партиялық емес демократия басқа тәуелсіз мемлекеттерде де қалыптасуы мүмкін, мысалы, 1986 жылы Угандада ел халқы қолдаған конституциялық референдум арқылы саяси партиялар шектелді (бірақ бұл жүйе жоғарыда сипатталғанның барлық белгілеріне ие болған жоқ). 2005 жылы өткен келесі референдумда Уганда азаматтарының 92 пайызынан астамы көп партиялық жүйені қайтаруға дауыс берді. 20 ғасырдың ортасына дейін Канада саясаткерінің партиялық тиесілігі үкіметтің барлық деңгейіндегі дауыс бюллетеньдерінде көрсетілмеген. Азаматтардың үміткердің лайықтылығына қарай дауыс беретіні күтілген, бірақ іс жүзінде партиялық адалдық маңызды рөл атқарды. 1974 жылдан бастап үміткердің саяси партиясының атауы бюллетеньде көрсетілді. Гонконг Заң шығарушы кеңесіне сайлауда партиялық тиесілілік 2004 жылға дейін бюллетеньдерде көрсетілмеді. Тәуелділіктегі он сегіз округтің сайлауында партиялық бағыныстылық 2007 жылға дейін көрсетілмеді.

Мемлекеттік немесе провинциялық үкіметтер

Партиялық емес мемлекеттік немесе провинциялық үкіметтердің бірнеше мысалы бар. Партиялық емес жүйе АҚШ-тың көптеген штаттарында судьяларды, округтік прокурорларды және басқа да лауазым иелерін сайлау үшін қолданылады. АҚШ-тың он екі штаты Миссури жоспарын, ал екеуі оның модификациясын судьяларды партиялық емес жолмен таңдау үшін пайдаланады. АҚШ-тағы Небраска штаты заң шығарушы органына партиялық емес сайлаулар өткізеді, себебі кандидаттар саяси партиялармен мақұлданбайды немесе қолдау алмайды. Дегенмен, оның атқарушы билігі партиялық негізде сайланады. Бұл АҚШ-та партиялық емес заң шығарушы органы бар жалғыз штат. Луизиана штаты мемлекеттік және жергілікті лауазымдарға партиялық емес алдын ала сайлауды, сондай-ақ "жунглилік сайлау" деп аталатын жүйені қолданады. Бұл жүйеде барлық кандидаттар партиялық тиесілігіне қарамастан, алдын ала сайлау кезінде бір-бірімен жарысады, содан кейін ең көп дауыс жинаған екі кандидат, тіпті олар бір партияның мүшелері болса да, сайлаудың екінші кезеңіне өтеді. Мұндай екінші кезең саяси партияларды әлсіретеді және партиялық сайлауды жартылай партиялық емес сайлауға айналдырады. Швейцарияның Глар және Аппенцель Иннерроден кантондары да партиялық емес, тікелей демократиялық мемлекеттер болып табылады; оларда партиялық парламент болғанымен, барлық заңдар "Landsgemeinde" – дауыс беруге құқылы барлық азаматтардың жиналысынан қабылдануы тиіс. Жапон префектураларының губернаторлары заң бойынша ешқандай саяси партияға мүше болмауы керек.

Аумақтық үкіметтер

Америка Самоасының аумақтық үкіметі мүлдем партиялық емес. Оның 21 партиялық емес мүшесі аумақтық палатаға консенсус негізінде сайланады, ал 18 партиялық емес мүшесі аумақтық сенатқа сайланады. Губернатор мен вице-губернатор лауазымдары да партиялық емес. Дегенмен, губернатор, вице-губернатор және АҚШ Өкілдер палатасының дауыс беру құқығы жоқ мүшесі демократтар болып табылады. Ұлыбританияның Фолкленд аралдарында саяси партиялар жұмыс істемейтіндіктен, үкімет мүлдем партиялық емес. Заң шығарушы жиналыстың барлық сегіз мүшесі, сондай-ақ Бас атқарушы және Губернатор партиялық емес. Гернсиде партиялық емес заң шығарушы орган бар. Гернси штаты, ресми түрде Кеңес штаты деп аталады, әр төрт жыл сайын көп немесе бір мандатты округтерден сайланатын 45 халық депутатынан тұрады. Саяси партиялар 2006 жылғы сайлауға дейін Мэн аралында ресми рөл атқармады және 2006 жылғы сайлауда маргинальды рөл атқарды. 2001 жылғы Кілттер палатасына сайлауда Мэн лейбористік партиясы 17,3% дауыс жинап, тек 2 орын алды. Кез келген сайлаудағы орынның басым көпшілігін партияға мүше емес тәуелсіз кандидаттар жеңіп алады. Алайда, Мэн Еңбек партиясы және Либералды Ваннин сияқты бірнеше партиялар жұмыс істейді және сайланған лауазымдардың шағын бөлігін иеленеді. Сент-Елена, Ассенсион аралы және Тристан-да-Куньяда белсенді саяси партиялар жоқ, бірақ саяси партиялар құруға тыйым салатын заң да жоқ; сондықтан бұл аумақ де-факто партиялық емес демократия болып табылады. Сент-Еленаның Еңбек партиясы мен Сент-Еленаның Прогрессивті партиясы 1976 жылға дейін болды. Гонконгтың аумақтық басшысы және үкімет басшысы – Бас атқарушы, заң бойынша, ешқандай саяси партияға мүше болмауы керек. Көптеген саяси партиялар бар, бірақ партияларға қатысты заңнама жоқ. Азаматтық қоғамдық ұйымдар мен кәсіподақтар да Гонконгтағы функционалдық сайлау округтері жүйесі бойынша сайлауға үміткерлерді ұсынады. Канаданың Солтүстік-Батыс территориялары мен Нунавут территорияларында партиялық емес заң шығарушы органдар бар. Халық саяси партияларға сілтеме жасамай, аумақтық жиналыста өзін ұсыну үшін жеке тұлғаларға дауыс береді. Сайлаудан кейін жиналыс өз қатарынан біреуін үкімет құру үшін және премьер-министр ретінде әрекет ету үшін таңдайды. Бұл жүйе Канаданың солтүстігіндегі инуиттер мен басқа да халықтар арасында кең таралған консенсус үкімет жүйесіне құрмет көрсетуден туындайды.

Канада

Федералды деңгейде партиялық сайлаулар өткізілетін демократиялық елдердің арасында ерекшелігі, Канаданың дерлік барлық қалалары мен округтері (және оған ұқсас жоғары деңгейдегі жергілікті биліктері) партиялық емес принцип бойынша сайланған үкіметтерге ие. Онтарио (Канада) провинциясының Торонто қаласының муниципалдық үкіметі 2,7 миллионнан астам халқы бар елдегі бесінші ірі үкімет болып табылады. Ол партиялық емес, тікелей сайланған кеңестен құралған. Халық кандидаттардың саяси көзқарастары туралы жалпы түсінікке ие болуы мүмкін, бірақ олардың партиялары қалалық кеңестің жұмысында ресми мойындалмайды және ешқандай артықшылыққа ие болмайды. Кеңес мүшелері әр мәселе бойынша жеке дауыс беруге еркіндік береді және партиялық тәртіппен шектелмейді.

Швейцария

Швейцарияның көптеген муниципалитеттерінде сайлауға құқығы бар барлық азаматтардан тұратын, партиялық емес заң шығару жиналысы болады.

Скардейл, Нью-Йорк

Нью-Йорк штатының Скарсдейл ауылы 1911 жылдан бері қолданылып келе жатқан партиялық емес жүйе арқылы өзінің қамқоршылар кеңесін сайлайды. Лауазымға үміткерлер әртүрлі құрамдағы комиссиямен жеке сұхбаттасып, содан кейін лауазымға ұсынылады. Нью-Йорк штатының заңы осы үміткерлердің демократиялық жолмен сайлануын міндеттейді, бірақ ұсынылған үміткерлерге жалпы сайлауда сирек қарсылық көрсетіледі. Скарсдейл азаматтарының партиялық емес партиясының ұраны: "Нәтиже, саясат емес".

Филиппин

Филиппинде барангалық сайлау (баранга немесе ауылдағы лауазымдарға сайлау) партиялық сипатқа ие емес. Үміткерлер ант беру арқылы қол қоятын тіркелу куәліктерінде олардың ешқандай саяси партияға мүше емес екендіктері көрсетіледі. Алайда, соңғы кезде барангалық сайлаудың партиялық емес болуына күмән туып отыр, себебі кейбір үміткерлер саяси партиялардың мүшелері болып табылады. Баранга капитандары мен Санггуниянг Кабатан (СК, жастар кеңестері) төрағалары муниципалитеттер мен қалалар шегінде жергілікті мәслихатқа өз өкілдерін сайлайды. Егер мәслихаттарда дауысқа түсу нәтижесі шешілмесе, номиналды түрде партиялық емес баранга капитандары мен СК төрағаларының өкілдерінің дауыстары шешуші роль атқарады.

Діни көзқарастар

Бахаи діні партиялық аппарат демократияның қажетті немесе пайдалы жағы емес екенін айтады.

Партиялық демократиядағы партиялық емес кандидаттарды кемсіту

Француз парламентінде партиялық еместер "жазылмағандар" (non inscrits) деп аталады, және кейбір парламенттік талқылауларда оларға сөз беру үшін аз уақыт бөлінеді.