Кіріспе
17 ғасырдағы гурондар мен ирокездер арасындағы соғыстар, сондай-ақ Ирокез соғыстары немесе француз және ирокездер соғыстары деп белгілі болған қақтығыстар, 17 ғасыр бойы Солтүстік Америкада, Канададағы Сен-Лоранс өзені аңғары мен Ұлы көлдер аймағында үзіліс-үзіліс соғыстар түрінде жүрді. Бұл қақтығыста ирокездер гурондар, солтүстік алгонкиндер және олардың француз одақтастарына қарсы күресті. Соғыс нәтижесінде ирокездер бірнеше конфедерациялар мен тайпаларды жойды: гурондар немесе Вендат, Эри, Нейтрал, Венро, Петун, Сускеханнок, Мохикан және солтүстік алгонкиндер. Оларды жеңіп, таратып жіберді, кейбіреулері көрші тайпаларға қашып кетті, ал қалғандары ассимиляцияланды, жолдан шығарылды немесе өлтірілді. Ирокездер еуропалық нарықтармен тері саудасын монополиялау үшін өз аумағын кеңейтуді көздеді. Олар бастапқыда Мохаук, Онейда, Онондага, Каюга және Сенека тайпаларының конфедерациясы болды, қазіргі Нью-Йорк штатының солтүстігінде, Онтарио көлінің жағалауында, Шамплейн және Джордж көлдеріне дейін, Гудзон өзені бойында және Сен-Лоранс өзенінің төменгі сағасында қоныстанды. Мохауктардың жетекшілігімен ирокездер конфедерациясы негізінен алгонкин тілінде сөйлейтін тайпаларға, сондай-ақ Ұлы көлдер аймағындағы гурон және олармен байланысты ирокез тілінде сөйлейтін тайпаларға қарсы күш жинады. Ирокездерді голланд және ағылшын сауда серіктестері қару-жарақпен қамтамасыз етті, ал алгонкиндер мен гурондарды олардың басты сауда серіктесі – француздар қолдады. Ирокездер мохикан, гурон (Вьяндот), Нейтрал, Эри, Сускеханнок (Конестога) және солтүстік алгонкиндер сияқты бірнеше ірі тайпалық конфедерацияларды жойды. Ирокездердің соғыс жүргізу тәсілінің өте қатыгездігі және жойқын сипаты кейбір тарихшыларды бұл соғыстарды ирокездер конфедерациясы жасаған геноцид актілері деп сипаттауға мәжбүр етті. Олар аймақта үстемдікке ие болып, аумағын кеңейтіп, американдық тайпалардың географиялық орналасуын өзгертті. Ирокездер шамамен 1670 жылдан бастап Жаңа Англия шекарасы мен Огайо өзені аймағындағы жерлерді бақылауға алды. Бұл соғыстар алгонкин және ирокез қоғамдарына зор зиян келтірді. 1664 жылы ағылшыздар Нью-Нидерланд колониясын, Манхэттен аралындағы Форт-Амстердам және Нью-Амстердам қаласын басып алғаннан кейін ирокездер голланд одақтастарын жоғалтты, соның салдарынан қақтығыс басылды. Француздар ирокездерді ағылшындарға қарсы одақтас етуге тырысты, бірақ ирокездер одақтастығын бұзудан бас тартты және 18 ғасырда француздарға қарсы жиі соғысты. Англо-ирокез одағы 1754 жылғы француз және үнді соғысы кезінде ең биік деңгейіне жетті, нәтижесінде француздар Солтүстік Америкадан көптеп қуылды. Соғыстар және одан кейінгі бобърларды коммерциялық аулау жергілікті бобър популяциясына зор зиян келтірді. Бобър аулау Солтүстік Америкаға таралып, құрлықтағы популяцияны жойды немесе қатты азайтты. Бобрларға тоғандар, су және басқа да маңызды қажеттіліктер үшін тәуелді болған табиғи экожүйелер де жойылды, экологиялық қиратуларға, қоршаған ортаның өзгеруіне және кейбір аймақтарда құрғақшылыққа әкелді. Солтүстік Америкадағы бобър популяциясы кейбір аймақтарда қалпына келу үшін ғасырлар қажет болды, ал басқалары ешқашан қалпына келмеді.
The Beaver Wars , also known as the Iroquois Wars or the French and Iroquois Wars were a series of conflicts fought intermittently during the 17th century in North America throughout the Saint Lawrence River valley in Canada and the Great Lakes region which pitted the Iroquois against the Hurons, northern Algonquians and their French allies. As a result of this conflict, the Iroquois destroyed several confederacies and tribes through warfare: the Hurons or Wendat, Erie, Neutral, Wenro, Petun, Susquehannock, Mohican and northern Algonquins whom they defeated and dispersed, some fleeing to neighbouring peoples and others assimilated, routed, or killed. The Iroquois sought to expand their territory to monopolize the fur trade with European markets. They originally were a confederacy of the Mohawk, Oneida, Onondaga, Cayuga, and Seneca tribes inhabiting the lands in what is now Upstate New York along the shores of Lake Ontario east to Lake Champlain and Lake George on the Hudson River, and the lower estuary of the Saint Lawrence River. The Iroquois Confederation led by the Mohawks mobilized against the largely Algonquian speaking tribes and Iroquoian speaking Huron and related tribes of the Great Lakes region. The Iroquois were supplied with arms by their Dutch and English trading partners; the Algonquians and Hurons were backed by the French, their chief trading partner. The Iroquois effectively destroyed several large tribal confederacies, including the Mohicans, Huron (Wyandot), Neutral, Erie, Susquehannock (Conestoga), and northern Algonquins, with the extreme brutality and exterminatory nature of the mode of warfare practised by the Iroquois causing some historians to label these wars as acts of genocide committed by the Iroquois Confederacy. They became dominant in the region and enlarged their territory, realigning the American tribal geography. The Iroquois gained control of the New England frontier and Ohio River valley lands as hunting ground from about 1670 onward. Both Algonquian and Iroquoian societies were greatly disrupted by these wars. The conflict subsided when the Iroquois lost their Dutch allies in the colony of New Netherland after the English took it over in 1664, along with Fort Amsterdam and the town of New Amsterdam on the island of Manhattan. The French then attempted to gain the Iroquois as an ally against the English, but the Iroquois refused to break their alliance, and frequently fought against the French in the 18th century. The Anglo Iroquois alliance would reach its zenith during the French and Indian War of 1754, which saw the French being largely expelled from North America. The wars and subsequent commercial trapping of beavers was devastating to the local beaver population. Trapping continued to spread across North America, extirpating or severely reducing populations across the continent. The natural ecosystems that came to rely on the beavers for dams, water and other vital needs were also devastated leading to ecological destruction, environmental change, and drought in certain areas. Beaver populations in North America would take centuries to recover in some areas, while others would never recover.
Өмірбаян
Француз зерттеушісі Жак Картье 1540 жылдары Америкадағы үндістер туралы алғашқы жазбаларды жасады, бірақ француз зерттеушілері мен балықшылары бұл аймақта, Сент-Лоуренс өзенінің құйылысына жақын жерде, он жыл бұрын бағалы терілер үшін сауда жасаған. Картье Сент-Лоуренс ирокездерімен, сондай-ақ Стадаконан немесе Лоурентиялық халықпен кездескенін жазды, олар Стадакона және Хохелаганы қоса алғанда, бірнеше бекінілген ауылдарда қоныстанған. Ол Стадакондар мен Тодаман тайпасы арасындағы соғыс туралы да жазды. Еуропадағы соғыстар мен саяси жағдайлар француздықтардың Сент-Лоуренс аңғарында отарлауға жасаған тыраныстарын 17 ғасырдың басына дейін, 1608 жылы Квебек қаласын құрғанға дейін кешіктірді. Француздар аймаққа қайтып келгенде, Стадакона мен Хохелага екеуі де тастап кетілгенін және толығымен қиратылғанын көрді, сонымен қатар өзен аңғарының жоғарғы бөлігінде тұрғындар табылған жоқ – бірақ ирокездер мен гурон тайпалары…
Эри мен нейтралдың жеңілуі
Ирокездер 1650 жылы бейтарап тайпасына шабуыл жасап, 1651 жылдың соңына қарай оларды дәстүрлі жерлерінен толығымен қуғынға шығарды, мыңдаған адамды өлтірді немесе ассимиляциялады. Бейтараптар Ниагара түбегінен батысқа қарай, Гранд өзені аңғарына дейінгі аумақта қоныстанған. 1654 жылы ирокездер Эри тайпасына шабуыл жасады, бірақ бұл шабуыл оларға аз сәттілік әкелді. Соғыс екі жылға созылды, және ирокездер 1656 жылға қарай Эри конфедерациясын жойды, оның мүшелері батысқа қашудан бас тартты. Эри тайпасының жері Эри көлінің оңтүстік-шығыс жағалауында орналасқан және 1650 жылы олардың саны 12 000 адамды құраған деп есептеледі. Ирокездер бағындырған тайпалардан көп есе кем болғанымен, голландтардан сатып алынған отты қарудың көмегімен жеңіске жетті.
Француздардың қарсы шабуылдары
Ирокездер Жаңа Францияның ауылдарын бақылауда ұстап, Квебек пен Монреаль қалаларының қабырғалы бекіністеріне шабуыл жасады. 1660 жылдың мамыр айында 160 жауынгерден тұратын ирокездер Монреальға шабуыл жасап, 17 француз отаршылын тұтқынға алды. Келесі жылы 250 жауынгер шабуыл жасап, он адамды тұтқынға алды. 1661 және 1662 жылдары ирокездер француздармен одақтас абенакилерге бірнеше рет шабуыл жасады. Француз тәжі әкімшілігінің Канададағы басқаруын өзгертуді бұйырды. Олар ирокездердің шабуылдарына қарсы тұру үшін француздар, гурондар және алгонкиндерден құралған шағын әскери күш құрды, бірақ ирокездер олар ауылға кіргенде шабуыл жасады. Француздардың тек 29-ы аман қалды және қашып кетті; бесеуі ирокездер тұтқынға алып, азаптап өлтірді. Жеңіске қарамастан, ирокездер де елеулі шығынға ұшырады, ал олардың басшылары француздармен бейбітшілік туралы келіссөздер жүргізуді қарастыра бастады. Соғыстың бағыты 1660-шы жылдардың ортасында Кариньян-Сальер полкінің келуімен өзгерді – бұл Франциядан келген шамамен 1000 тұрақты әскерден және Канададағы алғашқы кәсіби сарбаздар тобынан тұрды. Әкімшіліктегі өзгерістер Жаңа Франция үкіметін өз одақтастары – үндістерге қару-жарақ пен басқа да әскери көмек беруге тікелей рұқсат етуге мәжбүр етті. 1664 жылы ирокездердің голланд одақтастары өздерінің Жаңа Нидерланд колониясын ағылшындарға жойды. Голландтың жеңілісінен кейінгі жылдары ирокездерге еуропалықтардың қолдауы әлсіреді. Онондага, Сенека және Кайюга француздармен бейбіт келісімге келді, бірақ Мохаук пен Онейда оған дайын болмады. 1666 жылдың қаңтар айында губернатор Даниэль де Реми де Курсель Мохауктардың отанына шабуыл жасауға тырысты. 400-500 адамнан тұратын шабуылшы күштер мохауктармен қысқаша қақтығысты, бірақ француз сарбаздары суық пен терең қарда жұмыс істеуге жарамсыз болғандықтан, олардың ауылдарына жете алмады. Екінші шабуылшы күшті Александр де Прувиль де Трейси басқарды, оны Людовик XIV Американың генерал-лейтенанты етіп тағайындады. 1666 жылдың қыркүйегінде 1300 адамнан тұратын шабуылшы күш жолға шығып, қазан айының ортасында Мохаук ауылдарына жетті. Ауылдар асығыс түрде тастап кетілген еді. Трейси ұзын үйлер мен егістіктерді жоюға бұйрық берді, ал экспедиция Жаңа Францияға оралды. 1667 жылдың шілдесінде Мохаук және Онейдамен бейбіт келісімге қол жеткізілді. Миссисипиден батысқа жер аударылған топтар соғыс жасау үшін әскер жинауды және өздерінің жерлерін қайтарып алуға тырысуды жалғастырды. 1670-ші жылдардың басынан бастап француздар Миссисипи және Огайо өзендерінен Огайо және Иллинойс аймақтарын зерттей бастады және қоныстандырды, сондай-ақ батыс тайпаларымен сауда жасау үшін Тассинонг бекетін құрды. Ирокездер оны еуропалықтармен тері саудасын бақылау үшін жойды. Ирокездер 1670 жылы Маннахоак тайпасын Вирджинияның солтүстік Пьемонт аймағынан қуды және жаулап алу құқығымен оны аң ауру жері ретінде иеленді. 1674 және 1684 жылдары ағылшындар бұл талапты мойындады, бірақ 1722 жылғы келісім бойынша олар ирокездерден жерді сатып алды. 1689 жылы Иллинойс аймағына жасалған шабуыл кезінде ирокездер көптеген тұтқындарды ұстап, Майами қонысын қиратты. Майами Анишинабег конфедерациясынан көмек сұрады, содан кейін ирокездерді іздеу үшін үлкен күш жиналды. Жаңа қаруларын пайдаланып, Конфедерация Индиана штатының Саут-Бенд қаласының жанында тосқауыл құрып, ирокездер тобына шабуыл жасап, олардың көп бөлігін жойды, ал аймақтың көп бөлігі бос қалды. Ирокездер тұрақты түрде орналаса алмады, өйткені олардың тайпасы үлкен аумақты отарлай алмады, ал ирокездердің аймақтағы қысқа мерзімді билігі жойылды. Бұрын осы аймақта тұрған адамдардың көпшілігі қайта орала бастады.
Сускве-Ханноктардың жеңілуі
Солтүстік және батыстағы тайпалар жойылғаннан кейін, ирокездер назарын оңтүстікке қарай Сюскеханноктарға бұрды. Сюскеханноктар 1650 жылдары өздерінің ықпалының ең жоғары нүктесіне жетті және олар осыны келесі онжылдықтарда өздерінің пайдасына қолдана алды. 1652 жылдың қысында мохоктар Сюскеханноктарға шабуыл жасады, шабуыл кері қайтарылса да, бұл Сюскеханноктардың Мэрилендпен бейбітшілік және достық туралы келісімдер жасауына әкелді. 1660 жылы онида тайпасы Пискатауи тайпасына шабуыл жасады, осыдан Мэриленд Сюскеханноктармен жасаған келісімін одаққа дейін кеңейтті. Мэриленд жиналысы қарулы көмек беруге рұқсат берді және Сюскеханноктарды «осы провинцияның солтүстік бөліктерінің бекінісі және қауіпсіздігі» деп сипаттады. 50 адам Сюскеханнок ауылын қорғауға жіберілді. Мылтықтар, оқ және ұңғын Мэриленд пен Жаңа Нидерландтан алынды. 1661 жылы шешек індетіне ұшыраған Сюскеханноктар 1663 жылдың мамырында 800-ге жуық сенека, каюга және онондага тайпаларының қоршауына қарсы тұрып, 1666 жылы онондага соғыс отрядын жойды. 1675 жылы Сюскеханноктар оңтүстікке, Мэрилендке көшіп кетті. Сол жылы Вирджиния және Мэриленд милициясы Сюскеханнок бекінісін қоршап алды және келіссөздер кезінде Сюскеханнок басшыларын өлтірді. Қоршаудан аман қалғандар ақырында ирокездерге сіңірілді.
Франциямен соғысты қайта бастау
Ағылшын қоныс аударушылары бұрынғы голланд территориясы болған Нью-Йорк штатының солтүстік бөлігіне көшіп келе бастады, ал отаршылар француз колониялық кеңеюіне қарсы тұру үшін ирокездермен жақын байланыс орната бастады. Олар голландтардың ізін басқандай, ирокездерді қару-жарақпен қамтамасыз етті. Сол кезде Жаңа Францияның губернаторы Луи де Буаде батыс аймағындағы тері саудасын қайта жандандыруға тырысты. Оның күш-жігері ирокездермен сауда жолдарын бақылау үшін бәсекелестікке түсті, соның салдарынан ирокездер француздарға қарсы қайтадан шабуыл жасады. Соғыс он жылға созылды. 1681 жылы Рене Роберт Кавелье, Сьер де Ла Саль, Майами және Иллинойс тайпаларымен келісімге келді. Франция үндістерге қару сатуға қойған тыйымын алып тастады, ал отарлаушылар тез арада алгонкин тайпаларын қаруландырып, ирокездер мен олардың жаулары арасындағы күш тепе-теңдігін өзгертті. Жаңадан басталган жаулық әрекеттерге байланысты, 1683 жылдан бастап Жаңа Францияның милициясы Compagnies Franches de la Marine әскери бөліміндегі француз теңізшілерінің шағын тобымен күшейтілді, олар Жаңа Франциядағы француз әскерлерінің ең ұзақ қызмет еткен бөлігін құрады. 1687 жылдың маусым айында губернатор Денонвиль мен Пьер де Трой жақсы ұйымдастырылған күшпен Форт-Фронтенакқа аттанды, онда олар Онондага кеңесінен келген Ирокез конфедерациясының 50 сахемымен кездесті. Бұл 50 басшы ирокездердің жоғарғы басшыларын құрады, Денонвиль оларды тұтқынға алып, Францияның Марсель қаласына галереяда жұмыс істеуге жіберді. Содан кейін ол Онтарио көлінің жағалауымен төмен қарай сапар шегіп, Ниагара өзенінің Онтарио көлімен қосылған жерінде Форт-Денонвильді салды. Бұл жер бұрын Ла Саль 1678-1679 жылдары Форт Контиді салу үшін пайдаланған, кейіннен ол орнында Ниагара форты салынды, ол бүгінге дейін сақталған. Ирокездер оған жауап ретінде фермаларды қиратты және отбасыларын құртады. 1689 жылдың 4 тамызында Лашин қаласын толығымен өртеді. Фронтенак Денонвильдің орнын келесі тоғыз жылға (1689–1698) губернатор ретінде басты, ол сахемдерді түрмеге қамаудың қаншалықты қауіпті екенін түсінді. Ол 13 тірі қалған басшыны тауып, оларды 1698 жылдың қазан айында Жаңа Францияға қайтарды. Король Уильям соғысы (1688–1697) кезінде француздар ағылшын қоныстарын шабуылдау үшін үндістермен одақтасып, (өйткені ағылшындар француздарға қарсы ирокездермен одақтасқан болатын), Нью-Йорк колониясындағы Шенеқтадидегі қырғынды, Нью-Гэмпширдегі Салмон-Фолсқа шабуылды және Портленд, Мэн штатындағы Форт-Лойал шайқасын жасады. Француздар мен олардың одақтастары шабуылдар кезінде қоныс аударушыларды өлтіріп, кейбіреулерін тұтқынға алып, Канадаға әкеп кетті. Жаңа Англиядағы қоныс аударушылар тұтқындарды босату үшін ақша жинады, бірақ кейбіреулері тайпаларға қабылданды. Француз үкіметі тұтқындарды үндістер ұстап алып жатқанда көбінесе араласпады. 1690 жылдар бойы француз және олардың одақтастары ирокездердің аумағына терең шабуылдарын жалғастырып, 1692 жылы мохаук ауылдарын қиратты және сенека, онейда және онондага ауылдарына шабуыл жасады. Ағылшындар мен ирокездер француздарға қарсы операциялар үшін бірікті, бірақ олар көбінесе тиімсіз болды. Ең сәтті шабуыл 1691 жылғы Ла Прери шайқасы болды. 1697 жылғы Рисуик шарты Франция мен Англия арасындағы бейбітшілікті орнатып, осы қақтығысқа ағылшындардың қатысуын тоқтатқандықтан, француз шабуылдары тоқтатылмады.
Бейбітшілік
Ирокездер ақырында 1698 жылы француздардан гөрі жаңадан құрылған Он үш колонияны үлкен қауіп деп санауға кірісті. 1681 жылы Пенсильвания колониясы негісталды, және оның үнемі өсуі Ирокездердің оңтүстік шекарасына тиістік ете бастады. Француз саясаты шамамен елу жылдық соғыстан кейін Ирокездерге қатысты өзгерді, және олармен достық қарым-қатынас орнатудың солтүстік тері саудасына монополияны қамтамасыз етудің ең оңай жолы екенін шешті. Он үш колония осы келісім туралы естіп, оның жасалуына кедергі келтіруге кірісті. Бұл қақтығыстар Албанидің Ирокездермен тері саудасын жоғалтуына әкелді, және олардың қорғауы болмағандықтан, Он үш колонияның солтүстік жағы француз шабуылына ашық болатын. Дегенмен, француздар мен үндістер келісімге қол қойды. 1701 жылы француздар мен 39 үнді басшылары Монреальдің Ұлы бейбітшілік шартына қол қойды. Ирокездер қарақшылықты тоқтатуға және Ұлы көлдерден келген босқындардың шығысқа оралуына рұқсат беруге келісті. Шоуни тайпасы ақырында Огайо аймағын және төменгі Аллегей өзенін қайта бақылауға алды. Майами тайпасы Индиана мен Огайоның солтүстік-батысын иеленуге оралды. Поттаватомилер Мичиганға, ал Иллинойс тайпасы Иллинойс штатына кетті. Осы бейбітшілік 1720 жылдарға дейін сақталды.
Салдары
1768 жылы он үш колонияның бірнешеуі Огайо және Иллинойс аймақтарына қатысты “Ирокездердің талап ету құқығын” сатып алып, Солтүстік-Батыс аймағының барлығына талап ету үшін Индиана жер компаниясын құрды. Компания 1798 жылға дейін, АҚШ Жоғарғы Соты таратып бітіргенге дейін, ирокездердің бағындыру құқығын пайдалана отырып, аймаққа құқығын сақтап келді. Ирокез халқының көп бөлігі Америка Тәуелсіздік соғысы кезінде британдықтармен одақтасты, әсіресе могавк, каюга, онондага және сенека тайпаларының жауынгерлері. Бұл тайпалар британдықтармен ұзақ жылдар бойы сауда байланыстарында болды және американдықтардың өз жерлеріне енуіне тоқет салуға үміттенді. Америкалықтар жеңіске жеткен соң, британдық парламент Солтүстік Америкадағы өз территориясының көп бөлігін жаңадан құрылған АҚШ-қа беруге келісті және Канадаға американдық лоялистерді қоныстандыруға, сондай-ақ лоялистер мен жергілікті американдықтардың АҚШ-қа жоғалтқан жерлері үшін өтемақы төлеуге тырысты. Могавк басшысы Джозеф Брант ирокездердің үлкен тобын Нью-Йорк штатынан алып шығып, Онтариодағы Гранд-Ривердегі Алты Ұлттың резервациясына жеткізді. Алты Ұлт резервацияларына берілген жаңа жерлердің барлығы канадалық әскери бекеттерге жақын орналасқан және американдықтардың кез келген шабуылын болдырмау үшін шекара бойында орналастырылды. Батыс конфедерациясы деп белгілі болған американдық тайпалардың одағы 1795 жылғы Гринвилл шартында қазіргі Огайоның көп бөлігін қоса алғанда, кең аумақты беруге мәжбүр болды. Жаңа Францияның ирокездермен және Ұлы көлдер аймағындағы басқа да жергілікті тайпалармен байланысы француз колонияларының болашағына, сондай-ақ аймақтағы жергілікті тайпаларға зор әсер етті. Жаңа Франция Шамплен және басқа француз көшбасшыларының үміттенгенінен гөрі әлдеқайда аз табысты және зорлық-зомбылыққа толы болды. Француздардың жергілікті саудаға араласуы оларды күрделі тайпалық одақтарға араластырды, бұл тайпаларды француз билігіне де, бір-біріне де қарсы қойды. Француздардың араласуы аймаққа аурулардың, қару-жарақтардың және соғыстың таралуына әкелді, бұл аймақтағы тайпалардың одан әрі құлдырауына себеп болды.