Кіріспе

Қарапайым машина, қозғалысты орта сызықтан алыс орналасқан айналмалы білікке немесе одан жібереді. Кранк – айналмалы білікке тік бұрышпен бекітілген қол, оның арқасында білікке немесе одан дөңгелек қозғалыс беріледі. Қосылатын таяқпен (жайынша таяқ) біріктірілгенде, оны дөңгелек қозғалысты түзу сызықты қозғалысқа немесе керісінше түрлендіру үшін пайдалануға болады. Бұл қол біліктің иілген бөлігі болуы мүмкін, немесе оған қосылған жеке қол немесе диск болуы мүмкін. Кранк ұшына шарнирмен бекітілген таяқ, әдетте жалғау таяқ (конрод) деп аталады. Бұл термин көбінесе адам күшімен жұмыс істейтін кранкқа қатысты қолданылады, ол осьті қолмен айналдыру үшін қолданылады, мысалы велосипедтің кранк жинағы немесе тірек және бұрғы. Бұл жағдайда адамның қолы немесе аяғы жалғау таяғының қызметін атқарады, кранкқа түзу сызықты күш түсіреді. Көлденең қолдың екінші ұшында көбінесе еркін айналатын тұтқасы немесе педалы бар таяқ орналасқан.

Қозғалтқыштар

Көбінесе барлық поршеньді қозғалтқыштарда поршеньнің алға-артқы қозғалысын айналмалы қозғалысқа түрлендіру үшін кривошиптер (жабыстырғыш таяқшалармен) қолданылады. Кривошиптер коленвалға біріктірілген.

Қытай

[[Файл:Bundesarchiv Bild 135 BB 152 11, Тибет экспедициясы, Тибет мит Хандмюльле. Тибеттік кваренді (1938) басқарушы. Мұндай айналмалы қол диірмендерінің айналу центрінен алыс орналасқан тік тұтқасы кранк ретінде жұмыс істейді. Бірақ содан бері бұрыштықпен жұмыс істейтін желдеткіштермен ұқсас керамикалық бұйымдардың сериясы табылды, олардың бірі Батыс Хан әулетіне (б.з.д. 202 – б.з. 9) жатады. Тарихшы Линн Уайт қытайлық кранкқа «басқа құрылғыларда дөңгелек қозғалысқа айналу импульсі берілмегенін» айтып, 1462 жылға дейінгі қытайлық кранк пен жалғау таяқ туралы бір сілтеме келтірді. Швейцарияның Аугуста-Раурика қаласында біздің заманымыздың 2-ші ғасырына жататын, мақсаты әлі белгісіз римдік темір краншафт қазба жұмыстары кезінде табылды. Ұзын бөлігінің бір жағына ұзын қола тұтқа орнатылған, екінші тұтқасы жоғалған. Ашхайм қаласында (Мюнхенге жақын) ұзақ темір бұранда, екі сынық диірмен тасы және түрлі темір бұйымдар табылды. Римдік кранкпен жұмыс істейтін диірмен б.з. 2-ші ғасырының соңына жатады. Неми кемелерінен табылған, қолмен айналдырылатын дөңгелектермен қозғалатын қапшақты тізбекті сорғының қазіргі заманғы реконструкциясы «археологиялық фантазия» деп жоққа шығарылды. [[Файл:Römische Sägemühle.svg|thumb|Римдік Иераполис аралы (б.з. 3-ші ғасыр), кранк пен жалғау таяқты біріктіретін ең алғашқы белгілі машина. Иераполис диірменінің фронтонында су доңғалағы, диірмен арнасынан су алып, тісті дөңгелектер арқылы екі араға қуат беретіні көрсетілген. Олар жалғау таяқтарының және механикалық қажеттіліктің арқасында кранктар арқылы тікбұрышты блоктарды кесіп алады. Жазу грек тілінде. Археологиялық тұрғыдан расталған басқа екі аралының кранк және жалғау таяқ механизмдері тісті дөңгелектерсіз жұмыс істеді. Ежелгі әдебиетте 4-ші ғасырдың соңындағы ақын Аусоний Трир (қазіргі Германия) маңындағы сумен жұмыс істейтін мәрмәр аралар туралы айтады. Осы үш табылған деректер кранк пен жалғау таяқтың ойлап табылу мерзімін толық мың жылға ықшамдайды:

Таяу Шығыс

Кранк 9-ғасырдың ортасында Бану Муса ағайындарының "Зиялы құрылғылар кітабында" сипатталған бірнеше гидравликалық құрылғыларда кездеседі. Алайда, бұл құрылғылар толық айналыс жасай алмай, көп қуатты жеткізе алмады, бірақ оны коленкалық білікке айналдыру үшін шамалы өзгерту ғана қажет еді. Әл-Жазари (1136–1206) су көтеру машиналарының екеуінде айналатын машинадағы кранк және жалғау таған жүйесін сипаттады. Оның екі цилиндрлі сорғысында коленкалық вал болды. Әл-Жазариден кейін, Ислам технологиясында кранктарды табуға болмайды, тек ежелгі грек инженері Александриялық Геройдың механикасының 15-ғасырдың басындағы көшірмесінде ғана кездеседі.

Кранк күшеуіш

Кранк ось – сонымен қатар білік қызметін атқаратын коленвал. Ол ішкі цилиндрлері бар бу локомотивтерінде пайдаланылады.