Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қарапайым машина, қозғалысты орта сызықтан алыс орналасқан айналмалы білікке немесе одан жібереді. Кранк – айналмалы білікке тік бұрышпен бекітілген қол, оның арқасында білікке немесе одан дөңгелек қозғалыс беріледі. Қосылатын таяқпен (жайынша таяқ) біріктірілгенде, оны дөңгелек қозғалысты түзу сызықты қозғалысқа немесе керісінше түрлендіру үшін пайдалануға болады. Бұл қол біліктің иілген бөлігі болуы мүмкін, немесе оған қосылған жеке қол немесе диск болуы мүмкін. Кранк ұшына шарнирмен бекітілген таяқ, әдетте жалғау таяқ (конрод) деп аталады. Бұл термин көбінесе адам күшімен жұмыс істейтін кранкқа қатысты қолданылады, ол осьті қолмен айналдыру үшін қолданылады, мысалы велосипедтің кранк жинағы немесе тірек және бұрғы. Бұл жағдайда адамның қолы немесе аяғы жалғау таяғының қызметін атқарады, кранкқа түзу сызықты күш түсіреді. Көлденең қолдың екінші ұшында көбінесе еркін айналатын тұтқасы немесе педалы бар таяқ орналасқан.
Simple machine transferring motion to or from a rotating shaft at a distance from the centreline
A crank is an arm attached at a right angle to a rotating shaft by which circular motion is imparted to or received from the shaft. When combined with a connecting rod, it can be used to convert circular motion into reciprocating motion, or vice versa. The arm may be a bent portion of the shaft, or a separate arm or disk attached to it. Attached to the end of the crank by a pivot is a rod, usually called a connecting rod (conrod). The term often refers to a human powered crank which is used to manually turn an axle, as in a bicycle crankset or a brace and bit drill. In this case a person's arm or leg serves as the connecting rod, applying reciprocating force to the crank. There is usually a bar perpendicular to the other end of the arm, often with a freely rotatable handle or pedal attached.
Қозғалтқыштар
Көбінесе барлық поршеньді қозғалтқыштарда поршеньнің алға-артқы қозғалысын айналмалы қозғалысқа түрлендіру үшін кривошиптер (жабыстырғыш таяқшалармен) қолданылады. Кривошиптер коленвалға біріктірілген.
Almost all reciprocating engines use cranks (with connecting rods) to transform the back and forth motion of the pistons into rotary motion. The cranks are incorporated into a crankshaft.
Қытай
[[Файл:Bundesarchiv Bild 135 BB 152 11, Тибет экспедициясы, Тибет мит Хандмюльле. Тибеттік кваренді (1938) басқарушы. Мұндай айналмалы қол диірмендерінің айналу центрінен алыс орналасқан тік тұтқасы кранк ретінде жұмыс істейді. Бірақ содан бері бұрыштықпен жұмыс істейтін желдеткіштермен ұқсас керамикалық бұйымдардың сериясы табылды, олардың бірі Батыс Хан әулетіне (б.з.д. 202 – б.з. 9) жатады. Тарихшы Линн Уайт қытайлық кранкқа «басқа құрылғыларда дөңгелек қозғалысқа айналу импульсі берілмегенін» айтып, 1462 жылға дейінгі қытайлық кранк пен жалғау таяқ туралы бір сілтеме келтірді. Швейцарияның Аугуста-Раурика қаласында біздің заманымыздың 2-ші ғасырына жататын, мақсаты әлі белгісіз римдік темір краншафт қазба жұмыстары кезінде табылды. Ұзын бөлігінің бір жағына ұзын қола тұтқа орнатылған, екінші тұтқасы жоғалған. Ашхайм қаласында (Мюнхенге жақын) ұзақ темір бұранда, екі сынық диірмен тасы және түрлі темір бұйымдар табылды. Римдік кранкпен жұмыс істейтін диірмен б.з. 2-ші ғасырының соңына жатады. Неми кемелерінен табылған, қолмен айналдырылатын дөңгелектермен қозғалатын қапшақты тізбекті сорғының қазіргі заманғы реконструкциясы «археологиялық фантазия» деп жоққа шығарылды. [[Файл:Römische Sägemühle.svg|thumb|Римдік Иераполис аралы (б.з. 3-ші ғасыр), кранк пен жалғау таяқты біріктіретін ең алғашқы белгілі машина. Иераполис диірменінің фронтонында су доңғалағы, диірмен арнасынан су алып, тісті дөңгелектер арқылы екі араға қуат беретіні көрсетілген. Олар жалғау таяқтарының және механикалық қажеттіліктің арқасында кранктар арқылы тікбұрышты блоктарды кесіп алады. Жазу грек тілінде. Археологиялық тұрғыдан расталған басқа екі аралының кранк және жалғау таяқ механизмдері тісті дөңгелектерсіз жұмыс істеді. Ежелгі әдебиетте 4-ші ғасырдың соңындағы ақын Аусоний Трир (қазіргі Германия) маңындағы сумен жұмыс істейтін мәрмәр аралар туралы айтады. Осы үш табылған деректер кранк пен жалғау таяқтың ойлап табылу мерзімін толық мың жылға ықшамдайды:
[[File:Bundesarchiv Bild 135 BB 152 11, Tibetexpedition, Tibeter mit Handmühle. jpg|thumb|upright|Tibetan operating a quern (1938). The upright handle of such rotary handmills, set at a distance from the centre of rotation, works as a crank. but since then a series of similar pottery models with crank operated winnowing fans were unearthed, with one of them dating back to the Western Han dynasty (202 BC 9 AD). Historian Lynn White stated that the Chinese crank was 'not given the impulse to change reciprocating to circular motion in other contrivances', citing one reference to a Chinese crank and connecting rod dating to 1462. A Roman iron crankshaft of yet unknown purpose dating to the 2nd century AD was excavated in Augusta Raurica, Switzerland. The long piece has fitted to one end a long bronze handle, the other handle being lost. A ca. long true iron crank was excavated, along with a pair of shattered mill stones of diameter and diverse iron items, in Aschheim, close to Munich. The crank operated Roman mill is dated to the late 2nd century AD. An often cited modern reconstruction of a bucket chain pump driven by hand cranked flywheels from the Nemi ships has been dismissed though as "archaeological fantasy". [[File:Römische Sägemühle. svg|thumb|Roman Hierapolis sawmill (3rd century AD), the earliest known machine to combine a crank with a connecting rod. On the pediment of the Hierapolis mill, a waterwheel fed by a mill race is shown powering via a gear train two frame saws which cut rectangular blocks by the way of some kind of connecting rods and, through mechanical necessity, cranks. The accompanying inscription is in Greek. The crank and connecting rod mechanisms of the other two archaeologically attested sawmills worked without a gear train. In ancient literature, there is a reference to the workings of water powered marble saws close to Trier, now Germany, by the late 4th century poet Ausonius; The three finds push back the date of the invention of the crank and connecting rod by a full millennium:
Таяу Шығыс
Кранк 9-ғасырдың ортасында Бану Муса ағайындарының "Зиялы құрылғылар кітабында" сипатталған бірнеше гидравликалық құрылғыларда кездеседі. Алайда, бұл құрылғылар толық айналыс жасай алмай, көп қуатты жеткізе алмады, бірақ оны коленкалық білікке айналдыру үшін шамалы өзгерту ғана қажет еді. Әл-Жазари (1136–1206) су көтеру машиналарының екеуінде айналатын машинадағы кранк және жалғау таған жүйесін сипаттады. Оның екі цилиндрлі сорғысында коленкалық вал болды. Әл-Жазариден кейін, Ислам технологиясында кранктарды табуға болмайды, тек ежелгі грек инженері Александриялық Геройдың механикасының 15-ғасырдың басындағы көшірмесінде ғана кездеседі.
The crank appears in the mid 9th century in several of the hydraulic devices described by the Banū Mūsā brothers in their Book of Ingenious Devices. These devices, however, made only partial rotations and could not transmit much power, although only a small modification would have been required to convert it to a crankshaft. Al Jazari (1136–1206) described a crank and connecting rod system in a rotating machine in two of his water raising machines. His twin cylinder pump incorporated a crankshaft. After al Jazari cranks in Islamic technology are not traceable until an early 15th century copy of the Mechanics of the ancient Greek engineer Hero of Alexandria.
Кранк күшеуіш
Кранк ось – сонымен қатар білік қызметін атқаратын коленвал. Ол ішкі цилиндрлері бар бу локомотивтерінде пайдаланылады.
A crank axle is a crankshaft which also serves the purpose of an axle. It is used on steam locomotives with inside cylinders.