Кіріспе

Америка Құрама Штаттарының генералы (1794–1848)

Стивен Уоттс Кирни (кейде Кирни деп те жазылады) (30 тамыз 1794 – 31 қазан 1848) – Америка Құрама Штаттары армиясының соғысқа дейінгі шекаралық офицерлерінің бірі. Ол Мексика-Америка соғысындағы, әсіресе Калифорнияны бағындырудағы маңызды үлесімен есте қалады. 1846 жылдың 22 қыркүйегінде Санта-Феде жарияланған Кирни кодексі жаңадан алынған Нью-Мексико аумағының заңдарын және үкіметін белгіледі және оның құрметіне аталды. Оның сіңілі баласы – Америка Азамат соғысындағы атақты генерал-майор Филип Кирни.

Алғашқы жылдар

Стивен Уоттс Кирни Филипп пен Сюзанна Уоттс Кирнидің он бесінші және ең кіші баласы болды. Оның әкесі ирланд тегінен шыққан (отбасының аты бастапқыда О'Кирни болған), Америка революциясы (1775–83) басталғанға дейін Нью-Джерси штатының Перт-Амбой қаласында сәтті шарап саудагері және жер иесі болған. Кирни Ньюарк, Нью-Джерсиде Филип Кирни аға мен Сюзанна Уоттстың ұлы ретінде дүниеге келді. Оның анасының ата-аналары Нью-Йорктің бай саудагері Роберт Уоттс және Мэри Александр болды, ол американдық революциялық соғыста аты шыққан генерал-майор "Лорд Стирлинг" Уильям Александр мен Сара "Леди Стирлинг" Ливингстонның қызы еді. Стивен Уоттс Кирни Нью-Йорктегі Колумбия университетінде екі жыл оқыды. 1812 жылы ол Нью-Йорк милициясына прапорщик болып қосылды.

Неке және отбасы

1820-ші жылдардың аяғында, мансабы қалыптасқаннан кейін, Керни Льюис және Кларк экспедициясының қатысушысы Уильям Кларктың келін қызы Мэри Рэдфордпен танысып, махаббатқа түсіп, үйленді. Олардың он бір баласы болды, олардың алтауы бала кезінде қайтыс болды. Ол Америка Азамат соғысындағы Одақ әскерінің генералы Филипп Кернидің інісі болды, ол Шантильи шайқасында қаза тапты.

Мансап

1812 жылы Кирни 1812 жылғы соғыста АҚШ армиясының 13-ші жаяу әскер полкіне бірінші лейтенант болып тағайындалды. 13 қазан күні 1812 жылы Куинстон биіктігіндегі шайқаста Кирни және подполковник Винфилд Скотт британдықтардың позициясын басып алуға шабуылды жетектеді, бірақ «жетілмеген жауынгерлер» мақсатты алған АҚШ әскерін күшейте алмағандықтан, жау оны қайта басып алды. «Керни мен Скотт ұятқа қалды және берілуге мәжбүр болды»; жараланған және тұтқындалған ол және Скотт бірнеше ай түрмеде отырды, содан кейін босатылды. Бірақ бұл тәжірибе оның әскери мансабының қалған бөлігінде жауынгерлерге деген көзқарасын «қатайтты». 1813 жылдың 1 сәуірінде Кирни капитандыққа көтерілді. Соғыстан кейін ол АҚШ армиясында қалуды шешті және 1823 жылы майор, 1829 жылы подполковник, 1833 жылы лейтенант-полковник шеніне ие болды. Ол генерал Генри Аткинсонның басшылығымен батыс шебіне тағайындалды және 1819 жылы қазіргі Монтана және Вайоминг штаттарында Йеллоустоун өзенін зерттеу экспедициясына қатысты. 1819 жылғы Йеллоустоун экспедициясы қазіргі Небраскаға дейін ғана жетті, онда Миссури бекінісі құрылды, кейін ол Аткинсон бекінісі деп аталды. Кирни 1825 жылы Йеллоустоун өзенінің сағасына жеткен экспедицияға да қатысты. Саяхаттары барысында ол үндістермен болған қарым-қатынасын қоса, кең көлемде күнделіктер жүргізді. 1826 жылы капитан Кирни Миссури штатындағы, Сент-Луис қаласынан оңтүстікке орналасқан, жаңа Джефферсон казармасының алғашқы командирі болып тағайындалды. Ол онда қызмет еткен кезде, аймақтың тері саудасының, экономикасының және саясатының орталығы болған жақын қалаға жиі шақырылатын. Meriwether Lewis Clark, Sr. арқылы ол Льюис және Кларк экспедициясының қатысушысы Уильям Кларктың қонағы ретінде шақырылды. 1833 жылы лейтенант-полковник Кирни жаңадан құрылған 1-ші драгун полкінің екінші командирі болып тағайындалды. АҚШ кавалериясы осы полктен өркендеді, ол 1861 жылы 1-ші АҚШ кавалериясы болып қайта аталды, соның арқасында Кирни «АҚШ кавалериясының әкесі» деген лақап атын алды. Полк қазіргі Канзастағы Форт-Левенвортта орналасқан, ал Кирни 1836 жылы полк командирі полковник шеніне көтерілді. Ол сондай-ақ шекараны қорғау және Ұлы жазықтардағы үндістер тайпалары арасында бейбітшілікті сақтау міндетімен армияның үшінші әскери бөлімінің командирі болды. 1840 жылдардың басында эмигранттар Орегон жолымен саяхаттай бастағанда, Кирни өзінің әскерлеріне үндістердің шабуылына ұшырамау үшін саяхатшыларды жазық арқылы сүйемелдеуді бұйырды. Әскерилердің көшпенділерді сүйемелдеуі келесі онжылдықтарда ресми үкімет саясатына айналды. Саяхатшыларды қорғау үшін Кирни қазіргі Небраска қаласының жанындағы Тейбл-Крик өзенінің жанында жаңа бекет құрды. Бұл бекет Форт-Керни деп аталды. Алайда, армия бұл жердің дұрыс таңдалмағанын түсінді, сондықтан бекет Небрасканың орталық бөлігіндегі Платт өзенінің қазіргі орнына көшірілді. 1845 жылдың мамыр айында Кирни 15 офицер мен 250 сарбаздан тұратын 1-ші драгун полкін екі қатарға тізіп, Форт-Левенворт қақпасынан шығып, төрт айға жуық Роки таулары мен Оңтүстік өткелге барлау экспедициясын жүргізді, ол «Орегонға қақпа» деп аталды. Драгундар жеңіл және жылдам саяхаттады, 17 жүк арбасын сүйреп, 50 қой мен 25 бас ірі қара малды (сиыр) айдап әкелді. Кирнидің драгундары күніне шамамен 32 шақырым жол жүрді және Форт-Ларамиге жақындаған кезде төрт апта ішінде 966 шақырымнан астам қашықтықты басып өтті. «Екі аптадан кейін ғана Кирни мен оның әскерлері Оңтүстік өткелдің басына жетіп, континенттік бөлісте полк құрамын жинады және үйлеріне қайтты». Драгундар Роки тауларынан төмен қарай, болашақ Денвер қаласының орнынан, содан кейін Бент фортынан, содан кейін Санта-Фе жолымен жүрді. Олар 1845 жылдың 24 тамызында Форт-Левенвортқа оралғанда, 99 күн ішінде сәтті барлау жұмыстарын жүргізді. «1-ші драгун полкінің шеруі – кавалерияның жылдамдығының шынайы үлгісі болды».

Мексика-Америка соғысы (1846-1848)

Мексика-Америка соғысының бастапқы кезеңінде Кирни 1846 жылдың 30 маусымында бригада генералы болып тағайындалды және Санта-Фе, Нью-Мексикоға шамамен 2500 сарбаздық күшті жеткізді. Оның Батыс армиясы (1846) Форт Ливенворт, Миссуридегі бірінші және екінші ерікті полктерден, Александр Донифан басқаратын атты кавалерия полкінен, артиллерия және жаяу әскер батальонынан, Кирнидің 300 1-ші АҚШ драгунынан (атты жаяу әскерлер) және Мормон батальонының 500-ге жуық мүшесінен тұрды. Осы күштердің және АҚШ президенті Полк, Нью-Мексико губернаторы Армихо, сондай-ақ Мексикада 20 жыл сауда тәжірибесі бар американдық саудагер Джеймс Уайли Магоффинның үйлестірілген күш-жігерінің арқасында Кирни президенттің тілегін орындап, Нью-Мексиконы бір оқ атпай жаулап алды. Кирни азаматтық және әскери бірлескен үкімет құрды, Нью-Мексикодағы Таос қаласында тұратын танымал Санта-Фе саудагері Чарльз Бентті әрекеттегі азаматтық басшы етіп тағайындады. Ол күштерін төрт бөлімге бөлді: полковник Стерлинг Прайс басқаратын бірінші бөлім, әскери губернатор болып тағайындалды, шамамен 800 сарбазымен Нью-Мексикода тәртіпті сақтап, оны бақылауда ұстауға тиіс болды; полковник Александр Уильям Донифан басқаратын екінші топ, 800-ден астам сарбазымен Мексиканың Чиуауа штатындағы Эль-Пасоны басып алуға және кейін генерал Джон Э. Вулға қосылуға бұйрық берілді; үшінші бөлім, шамамен 300 драгуны есектің үстінде, Гилла өзені бойымен Калифорнияға қарай Кирнидің жетекшілігімен аттанды. Мормон батальоны, көбінесе лейтенант-полковник Филип Сент-Джордж Куктың басшылығымен жаяу марш жасады, Кирниге арбалармен бірге Калифорнияға жаңа оңтүстік арба жолын салуға бағытталды. Санта-Федегі алаңда тағдырлы күнге арналған ескерткіш орнатылған. Генерал Кирни губернатор Армихоның басқаруымен Нью-Мексико ополчениесін жеңгеннен кейін қалаға кірді, ол сол кезде қорғалмаған, бірақ өте жауласымды қала болды. Ол Паласио Реальдың алдындағы алаңға жетіп, Нью-Мексико штатының туын, оны Мексика туы деп ойлап, алып тастады. Оның орнына ол "Жұлдыздар мен жолақтар" туын көтеріп, ескерткіште баяндалған сөз сөйледі. Нью-Мексико сол кезде демократиялық түрде құрылған үкіметке ие болды, оны Кирни құлатты және оның орнына Кирни кодексі бойынша әскери диктатураны орнатты. Келесі жылы, 1847 жылы, үш адам Нью-Мексиконың штаттығын қалпына келтіру және оны Америка Одағына қабылдау үшін күш жинады: Закари Тейлор, Авраам Линкольн және Кирнидің қарсыласы Джон Чарльз Фремонт. Нью-Мексиконың штаттығы мен өзін-өзі басқаруы 1912 жылға дейін қалпына келтірілмеді.

Калифорния

Кирни президент Полк бұйрығымен 1846 жылдың 25 қыркүйегінде 300 сарбаздық күшпен «Калифорнияны жаулап алып, иеленуге» шықты. Жолда ол Джон С. Фремонттың Калифорния батальонының барлаушысы Кит Карсонмен кездесті, ол Калифорниядағы әскери қимылдар туралы хабарламаларды Вашингтонға жеткізіп бара жатқан еді. Кирни Карсонның соңғы мәліметтері бойынша, Калифорния сол кезде АҚШ Теңіз күштерінің Тынық мұхиты эскадрильясының коммодоры Роберт Ф. Стоктонның теңізшілері мен матростарының және Фремонттың Калифорния батальонының бақылауында болғанын білді. Кирни Карсоннан оны Калифорнияға қайтаруын сұрады, ал Карсонның хабарламаларын шығысқа басқа елшімен жіберді. Кирни Калифорния қауіпсіз деп есептеп, Санта-Феге 200 драгунды қайтарды. Шамамен 3219 шақырым сапардан кейін шаршаған 100 драгун мен жартылай тозығы жеткен аттарының көп бөлігі Калифорниядан Санта-Феге айдалып келген қазғы малшыдан сатып алынған, жаттығусыз қашырлармен ауыстырылды. Колорадо шөлінен Сан-Диегоға жол тартқан Кирни теңіз майоры Арчибальд Гиллеспи мен 30 шақты сарбазға Лос-Анджелесте калифорниялықтардың көтерілісі туралы хабар жеткізді. 1846 жылдың 6 желтоқсанында Кирнидің әскерлері Андрес Пикомен (Калифорния губернаторы Пио Пиконың інісі) және 150-ге жуық калифорниялық лансерлермен кездесті. Оның сарбаздарының көпшілігі шаршаған, жаттығусыз қашырларға мініп, олар Пико күштеріне үйлесімсіз шабуыл жасады. Олардың көп бөлігінің оқ-дәрісі ылғалданып, тапаншалары мен карабинтері істемеді. Көп ұзамай олар қалыңдық пен атты әскердің қылыштарының жақсы жаттығу алған аттарға мініп, калифорниялық лансерлерге қарсы нашар қорғаныс екенін түсінді. Кирни колоннасы, теңіз жаяу әскерлері мен ерікті жасақшылармен бірге жеңіліске ұшырады. Кирнидің күштерінен 18 сарбаз қаза тапты; олар оқ-дәрілерін кептіру және жарақат алғандарға көмек көрсету үшін төбеге шегінді, олар Андрес Пико күштерімен қоршалды. Кирни Сан-Паскуаль шайқасында жеңіл жарақат алды. Кит Карсон Пико сарбаздарынан өтіп, Сан-Диегоға оралды. Коммодор Стоктон капитан Арчибальд Г. Гиллеспи (USMC) және лейтенант Эдвард Ф. Бил (USN) басқаруымен АҚШ теңіз және әскери-теңіз күштерінің біріккен күштерін Кирни колоннасын құтқару үшін жіберді. АҚШ күштері калифорниялықтарды тез қуып шықты. 1847 жылдың қаңтарында Кирни драгундарынан, Стоктон теңізшілері мен матростарынан және Фремонттың Калифорния батальонының екі ротасынан құралған 600-ға жуық сарбаз Рио-Сан-Габриэль шайқасында және Ла-Меса шайқасында жеңіске жетіп, 10 қаңтарда Лос-Анджелестің бақылауын қайта алды. Калифорниядағы калифорниялық күштер 13 қаңтарда полковник Джон С. Фремонт пен оның Калифорния батальонына капитуляциялады. Кахуэнга келісімі сол күні Альта-Калифорниядағы Мексика-Америка соғысын аяқтады. Кирни мен Стоктон Фремонт ұсынған либералды шарттарды қабылдауға келісті, бірақ Андрес Пико АҚШ күштерімен шайқаспайтынына берген бұрынғы салтанатты уәдесін бұзды. Армиядағы жоғары шенді офицер ретінде және президент Полк бұйрығымен Кирни жаулық әрекеттер аяқталғаннан кейін Калифорнияға қолбасшылықты алды, тіпті Калифорния бастапқыда коммодор Стоктонның Тынық мұхиты эскадрильясының күштерімен АҚШ бақылауына алынған болатын. Бұл Стоктонмен өкінішті бәсекелестікті бастады, оның шені бүгінгі күні контр-адмиралға (кіші жартысы) тең болды. Стоктон мен Кирнидің шені бірдей болды (бір жұлдыз), өкінішке орай, Соғыс министрлігі кімнің басшылық ететінін анықтау үшін ережелерді әзірлемеген. Стоктон капитуляция шартын пайдаланып, Фремонтты Калифорнияның әскери губернаторы етіп тағайындады. 1846 жылдың шілдесінде Нью-Йорк штатының полковнигі Джонатан Д. Стивенсоннан әрқайсысы 77 сарбаздан тұратын 10 ротадан тұратын ерікті полк құрып, Калифорнияға баруды және Калифорнияда қалуды сұрады. Олар Нью-Йорк еріктілерінің 1-ші полкі деп аталды және Калифорния кампаниясында және Тынық мұхиты жағалауы кампаниясында шайқасты. 1846 жылдың тамызы мен қыркүйегінде полк Калифорнияға сапарға дайындалды. Үш жеке сауда кемесі - Томас Х. Перкинс, Лу Чоу және Сьюзан Дрю жалданып, шлюп Преблге конвойды қарауды тапсырды. 26 қыркүйекте төрт кеме Нью-Йорктен Калифорнияға қарай жолға шықты. Әр түрлі себептермен қалған 50 сарбаз 1846 жылдың 13 қарашасында USS Brutus кішкентай кемесімен кемеге отырды. 1847 жылдың 20 қаңтарында «Сьюзан Дрю» және «Лу Чоу» Чилидің Вальпараисо портына жетті, содан кейін жаңа су, азық-түлік және отын алғаннан кейін 23 қаңтарда қайта жолға шықты. «Перкинс» Сан-Францискоға дейін тоқтамай, 1847 жылдың 6 наурызында портына жетті. «Сьюзан Дрю» 20 наурызда, ал «Лу Чоу» Нью-Йорктен шыққаннан кейін 183 күн өткен соң 16 наурызда келді. «Брутус» соңғысы 17 сәуірде келді. Сапардағы дезертирлер мен қаза болғандардан кейін төрт кеме Калифорнияға 648 сарбаз жеткізді. Компаниялар сол кезде Сан-Францискодан Мексиканың Ла-Пас қаласына дейін Жоғарғы (Альта) және Төменгі (Баха) Калифорнияға таратылды. Бұл Кирниге армиядағы жоғары шенді офицер ретінде Калифорнияға қолбасшылық етуге мүмкіндік берді. Сарбаздар іс жүзінде Тынық мұхиты эскадрильясының жағалаудағы әскери және гарнизондық міндеттерін, Калифорния батальоны мен Мормон батальонының гарнизондық міндеттерін, сондай-ақ Баха Калифорниядағы кейбір міндеттерді өздеріне алды. Осы күштердің барлығымен Кирни қолбасшылықты өз қолына алды, өзінің аумақтық әскери губернаторын тағайындады және Фремонтты отставкаға жіберіп, онымен бірге Канзас штатының Форт-Ливенуортқа қайтуға бұйрық берді. Кирни мен Фремонт Калифорния жолымен шығысқа қайтып келе жатқанда, Мормон батальонының қайта тіркелген кейбір мүшелерімен бірге Сиерра-Невада тауларынан өтетін жолда Доннер тобының қалдықтарын тауып жерледі. Форт-Ливенуортқа келгеннен кейін Фремонт казармаға қамалып, бағынсыздық пен бұйрыққа қасақана мойын бұрмағаны үшін сотқа шақырылды. Сот Фремонтты кінәлі деп тапты және оны қызметтен шығаруға бұйрық берді, бірақ президент Джеймс К. Полк Фремонттің мансабындағы қызметтерін ескере отырып, үкімін жеңілдетті. Фремонт наразылық білдіріп, қызметтен кетіп, Калифорнияда қоныстанды. 1847 жылы Фремонт Йосемитиге жақын Сиерра-Невада тауларының етегінде орналасқан Лас-Марипосас ранчосын сатып алды, ол алтынға бай екенін дәлелдеді. Кейін Фремонт Калифорниядан АҚШ Сенатының алғашқы сенаторларының бірі болып сайланды және 1856 жылы жаңа Республикалық партияның алғашқы президенттік үміткері болды.

Губернаторлық қызмет және соңғы жылдары

Керни 31 мамырға дейін Калифорнияның әскери губернаторы болып қалды, содан кейін Калифорния жолымен Вашингтонға аттанып, батыр ретінде күшті қарсылықпен қарсы алынды. Ол Веракрус, кейіннен Мехико қаласының губернаторы болып тағайындалды. 1848 жылдың қыркүйегінде Фремонттың қайын атасы, сенатор Томас Харт Бентонның қызу қарсылығына қарамастан, ол генерал-майор шеніне көтерілді. Веракруста сары қызыл ауруға шалдыққаннан кейін Керни Сент-Луиске қайта оралуға мәжбүр болды. Ол 1848 жылдың 31 қазанында 54 жасында сол жерде қайтыс болды. Қазір Сент-Луистегі Ұлттық тарихи ескерткіш саналатын Беллефонтейн зиратына жерленді.