Уильям Роско: Ағылшын жазушысы, заңгер және құл саудасына қарсы күрескен.

Кіріспе

Ағылшын журналисі және ақыны (1753–1831)

Уильям Роско (8 наурыз 1753 – 30 маусым 1831) – ағылшын банкирі, заңгері және қысқа мерзімге Парламент мүшесі болған. Ол Англияның алғашқы құлдыққа қарсы күресушілерінің бірі және балаларға арналған "Көбелектің тойы" мен "Жеркездің дастарқаны" поэмаларының авторы ретінде ең жақсы танымал. Өз заманында ол тарихшы, өнер коллекционері, сондай-ақ ботаник және түрлі жазушы ретінде де құрметке ие болды.

Ерте өмір

Ол Ливерпульде дүниеге келді, әкесі базар бағбаны болған ол Маунт-Плезантта «Боулинг Грин» деп аталатын қоғамдық үйді ұстады. Роско он екі жасында мектепті бітіріп, мұғалімінің үйрете алатынының бәрін үйренді. Ол әкесіне бақта жұмыс істеуге көмектесті, бірақ бос уақытын оқу мен зерттеуге жұмсады. Кейін ол былай деп жазды: «Осындай өмір салты денеме денсаулық пен күш-қуат сыйлады, ал санама қуаныш пен білім берді. Бүгінге дейін еңбегімнен кейін келген тамаша ұйқыны жақсы есте сақтаймын, одан ертеңгі сағатта қайта оянып тұратынмын. Егер маған адамзаттың ең бақыттысы кім деп сұраса, мен «өз қолымен жер өңдейтіндер» деп жауап берер едім. Он бес жасында ол өзіне сәйкес кәсіп іздеуді бастады. Бір ай кітап сатумен айналысып көрді, бірақ ол сәтті болмады, сондықтан 1769 жылы ол заңгердің оқушысы болды. Заңды жақсы оқығанымен, ол классикалық әдебиеттерді оқуын жалғастырды және өміріне үлкен әсер ететін Италия тілі мен әдебиетімен танысты.

Мансап

1774 жылы ол заңгерлік қызметке кірісті, ал 1781 жылы Ливерпуль саудакері Уильям Гриффистің екінші қызы Джейнге үйленді; олардың жеті ұлы мен үш қызы болды. Роско туған қаласында Атлант мұхиты арқылы құл саудасына қарсы айқын пікір білдірді, сол кезде байлықтың көп бөлігі құлдықтан түскен еді. Роско белгілі унитарий болды. Оның құл саудасына қарсы сөйлеуі аболиционизм мен унитаризмнің қоғамдық санада байланысты екенін көрсетті. Ол Реншоу көшесіндегі Unitarian Chapel шіркеуінің мүшесі болды. 1796 жылы Роско заңгерлік тәжірибесін тастап, адвокаттыққа түсу мүмкіндігін қарастырды. 1793 және 1800 жылдар аралығында ол ауыл шаруашылығына көп көңіл бөлді және Ланкаширдегі Экклс қаласының жанындағы Чат Мосс батпағын мелиорациялауға көмектесті. Сонымен қатар, ол досы Уильям Кларк, сол кезде Италияда тұратын, серіктес болған банк ісінің тәртібін жақсартуға қол жеткізді. Бұл оның сол бизнеске қатысуына, ақырында апатқа ұшырауына әкелді. Роско 1806 жылы Ливерпульдің Парламент мүшесі болып сайланды, бірақ Халықтар палатасы оған қолайлы болған жоқ, ал келесі жылы таратылғанда ол мандатын тастады. Бірақ ол Парламентте болған қысқа уақытында құл саудасын жоюға қолдау көрсетуге үлкерді. 1800 жылдардың басында ол Ливерпуль ботаниктерінің тобын басқарды, олар бастапқыда Маунт Плезант маңында, қаланың шетінде орналасқан жеке бақ ретінде Ливерпуль ботаникалық бағын құрды. 1830 жылдары бақ Уэвертри ботаникалық бағына көшірілді; коллекцияның қалдықтарын әлі де Крокстет сарайындағы қабырғалы бақта табуға болады. 1816 жылғы коммерциялық қиындықтар оның байланысы бар банкке қиындықтар туғызды және кітаптары мен картиналарының жинағын сатуға мәжбүр етті. Осы қиын кезде Пруссия королінің кітапханашысы доктор С. Х. Спикер Росконы аралады. Роско әлі де Эразмның өмірбаянын жазуға ниеттенгенін, бірақ уақыты мен жастығы жетпейтінін айтты. Жоба ешқашан іске аспады. Осы шамада Роско Сэр Джозеф Бэнкстің өтініші бойынша саусақтарымен оқи алатын соқыр қыз Маргарет М'Авойдың талаптарын тексеруді сұрады. Роско оның таңғажайып қабілеттерінің себебі оның соқыр болмауы екеніне қорытынды жасады. Банктің міндеттемелерін өтеуге бес жыл күш салғаннан кейін, кейбір кредиторлардың іс-әрекеті серіктестерді 1820 жылы банкротқа мәжбүр етті. Бір кезде Роско қамауға алу қаупі туды, бірақ ақырында ол абыройлы түрде босатылды. Кітапханасы таратылғанда, оған ең қажетті томдар достары тарапынан сақталды және 1797 жылы ол негізін қалаушы мүшесі болған Ливерпуль Афинеумына орналастырылды. Оның игілігі үшін 2500 фунт стерлинг инвестицияланды. Роско сондай-ақ Колквитт көшесіндегі Ливерпуль Корольдік институтының құрылуымен тығыз байланысты болды, алдымен Бас комитеттің төрағасы, кейіннен оның бірінші президенті болды.

In 1774, he went into business as a lawyer, and in 1781 married Jane, second daughter of William Griffies, a Liverpool tradesman; they had seven sons and three daughters. Roscoe had the courage to denounce the trans Atlantic slave trade in his native town, where, at that time, a significant amount of the wealth came from slavery. Roscoe was a prominent Unitarian. His outspokenness against the slave trade meant that abolitionism and Unitarianism were linked together in the public mind. He was a member of Renshaw Street Unitarian Chapel. In 1796 Roscoe gave up legal practice, and toyed with the idea of going to the bar. Between 1793 and 1800 he paid much attention to agriculture, and helped to reclaim Chat Moss, near Eccles, Lancashire. He also succeeded in restoring to good order the affairs of a banking house in which his friend William Clark, then resident in Italy, was a partner. This led to his introduction to the business, which eventually proved disastrous. Roscoe was elected Member of Parliament for Liverpool in 1806, but the House of Commons was not for him, and at the dissolution in the following year he stood down. During his brief stay however, he was able to cast his vote in favour of the successful abolition of the slave trade. In the early 1800s, he led a group of Liverpool botanists who created the Liverpool Botanic Garden as a private garden, initially located near Mount Pleasant, which was then on the outskirts of the city. In the 1830s the garden was moved to Wavertree Botanic Gardens; remnants of the collection can still be found in the walled garden at Croxteth Hall. The commercial troubles of 1816 brought into difficulties the banking house with which he was connected, and forced the sale of his collection of books and pictures. Dr S. H. Spiker, the king of Prussia's librarian, visited Roscoe at this difficult time. Roscoe said he still desired to write a biography of Erasmus but lacked both leisure and youth. The project was never carried out. Around this time Roscoe was asked to investigate the claims of the blind girl Margaret M'Avoy, who was said to be able to read using her fingers, at the request of Sir Joseph Banks. Roscoe concluded that her amazing abilities were due to the fact that she was not blind. After five years struggling to discharge the liabilities of the bank, the action of some creditors forced the partners into bankruptcy in 1820. For a time Roscoe was in danger of arrest, but ultimately he received an honourable discharge. On the dispersal of his library, the volumes most useful to him were secured by friends and placed in the Liverpool Athenaeum of which he had been a founding member in 1797. The sum of £2,500 was also invested for his benefit. Roscoe was also closely associated with the formation of the Liverpool Royal Institution in Colquitt Street, first as chairman of the General Committee and subsequently as its first President.

Зейнеткерлік

Ол коммерциялық істерден толықтай бас тартқаннан кейін, досы Томас Коукқа тиесілі Холкэм Холлдегі үлкен кітапхананы ұйымдастыруда өзіне ұнайтын жұмыс тапты. 1820 жылдары ол гүлді өсімдіктердің Зингиберальдер тобын қайта ұйымдастыру туралы маңызды еңбегін жариялай бастады. Бұл еңбек "Сцитаминеялар отрядының монандриялық өсімдіктері: Ливерпульдегі ботаникалық бақтағы тірі үлгілерден негізделген" деп аталды. Ол бастапқыда 15 бөлімге бөлініп, содан кейін толық жинақтың 150 данасы жарық көрді. Scitamineaen (қазіргі Zingiberales) тобы, негізінен тропиктік аймақтарда өседі және канна лилиясы, arrowroot, имбирь және куркума сияқты өсімдіктерді қамтиды. Роско әрбір 112 үлгі үшін 1 немесе 2 беттік мәтін ұсынады, онда өсімдіктің биноминалды атауы, техникалық сипаттамасы, одан кейін толық, жалпы сипаттамасы келтіріледі. Соңында "байқаулар" (өсімдіктің қандай жерден алынғаны, бұрын кім сипаттаған және суреті қашан жасалғаны туралы ескертулер) және "сілтемелер" (әрбір суреттегі шағын нөмірленген диссекциялардың қысқаша түсіндірмелері) берілген. Ол 1831 жылдың 30 маусымында қайтыс болды және Маунт-Плезанттағы унитариандық зиратта жерленді. Оның қабірінің орнын көрсететін ескерткіш тақта орнатылған.

Шығармалары

Оның "Майнт Плезант" атты өлеңі он алты жасында жазылған, ал қазір ұмытылған басқа өлеңдерімен бірге сыншылардың құрметіне ие болды. Ол екі бөлімнен тұратын "Африканың азабы" (1787–1788) атты ұзын өлең жазды және құл саудасын Киелі кітап арқылы ақтауға тырысқан (және құл саудасына қатысы бар Ливерпуль кәсіпкерлері оның еңбегіне жомарттықпен ақы төледі) Рэймонд Харрис деген бұрынғы Рим католик діни қызметкерімен пікір таластырды. Роско 1788 жылы "Африка құл саудасының жалпы шолуы" атты кітапша жазды. Роско сонымен қатар саяси памфлеттердің авторы болды және сол кездегі көптеген либералдар сияқты Француз революциясының бостандық үмітін құттықтады. Осы уақыт аралығында ол итальян тілін оқуын жалғастырып, зерттеулер жүргізді, нәтижесінде 1796 жылы жарық көрген Лоренцо де Медичи өмірі пайда болды, бұл оған замандас тарихшылар арасында бедел әкелді. Ол жиі қайта басылып шығарылды, ал француз, неміс және басқа тілдерге аудармалар оның танымалдылығы Ұлыбританиямен ғана шектелмегенін көрсетті. Лоренцоның латын тіліндегі өмірбаянын аударуды ниеттенген Анджело Фаброни бұл идеядан бас тартып, Гаэтано Мечериниді Росконың итальян тіліндегі нұсқасын жасауға көндірді. Росконың Луиджи Тансиллоның "Қамқоршы" өлеңін аудармасы 1798 жылы жарық көрді және бірнеше рет басылды. Ол итальян ақынының нақылында өмір сүрген әйеліне арналған сонетпен сүйемелденеді. "Лео X-тің өмірі мен басшылығы" 1805 жылы жарық көрді және оның бұрынғы тарихи еңбегінің логикалық жалғасы болды. Жаңа еңбек авторын танымал етіп қана қоймай, Лоренцоның өміріне қарағанда нашар қабылданып, жиі қайта басылды. Итальян тіліндегі аударма Index Librorum Prohibitorum-ға енгізілгені оның Папалық мемлекеттерде де таралуына кедергі келтірмеді. Ол 1816 жылы кітапханасын сату кезінде "Кітаптарымен қоштасу" атты сонет жазды. 1822 жылы ол Лоренцоға қосымша иллюстрациялар мен өзін-өзі оқытқан тіл білгір Ричард Роберт Джонстың естеліктерін жариялады. 1824 жыл оның әйелінің қазасымен және Александр Поуптың шығармаларының басылымын шығарумен есте қалды, бұл оны Уильям Лизл Боулзбен дауға түсірді. Оның жан-жақтылығы 1828 жылы жарық көрген "Монандриялық өсімдіктер" атты монографиялық зерттеуімен көрінді. Соңғысы инсульттан кейін жарық көрді. Бұдан басқа, Роско жаза тану туралы трактаттар жазды және Корольдік әдебиет қоғамы мен Линней қоғамының еңбектеріне үлес қосты. Оның поэзиялық шығармаларының алғашқы жинағы 1857 жылы жарық көрді, бірақ өкінішке орай толық емес, оның қаламынан шыққан басқа да өлеңдерді, соның ішінде 1807 жылы жарық көргеннен бері мыңдаған балаларды қуантқан "Көбелектің тойы" атты қиялшылдық өлеңді қамтымайды. Басқа өлеңдері "Отбасылық шеңбер" авторының "Жастарға арналған өлеңдер" кітабында (1820) жарияланды.

His poem, Mount Pleasant, was written when he was sixteen, and together with other verses, now forgotten, won the esteem of critics. He wrote a long poem published in two parts called The Wrongs of Africa (1787–1788), and entered into a controversy with an ex Roman Catholic priest called Fr Raymond Harris, who tried to justify the slave trade through the Bible (and was generously paid for his efforts by Liverpool businessmen involved with the slave trade). Roscoe also wrote a pamphlet in 1788 entitled "A General View of the African Slave Trade". Roscoe was also a political pamphleteer, and like many other Liberals of the day hailed the promise of liberty in the French Revolution. Meanwhile, he had pursued his Italian studies, and had carried out research, which resulted in his Life of Lorenzo de' Medici, which appeared in 1796, and gained him a reputation among contemporary historians. It was often reprinted, and translations in French, German and other languages show that its popularity was not confined to Britain. Angelo Fabroni, who had intended to translate his own Latin life of Lorenzo, abandoned the idea and persuaded Gaetano Mecherini to undertake an Italian version of Roscoe's work. Roscoe's translation of Luigi Tansillo's Nurse appeared in 1798, and went through several editions. It is dedicated in a sonnet to his wife, who had practised the precepts of the Italian poet. The Life and Pontificate of Leo the Tenth appeared in 1805, and was a natural sequel to his previous work of history. The new work, whilst it maintained its author's fame, did not meet with so favourable a reception as the Life of Lorenzo. It was frequently reprinted, and the insertion of the Italian translation in the Index Librorum Prohibitorum did not prevent its circulation even in the Papal States. He wrote the Sonnet on Parting with his Books on the 1816 sale of his library. In 1822 he issued an appendix of illustrations to his Lorenzo and also a Memoir of Richard Robert Jones of Aberdaron, a remarkable self taught linguist. The year 1824 was memorable for the death of his wife and the publication of his edition of the works of Alexander Pope, which involved him in a controversy with William Lisle Bowles. His versatility was shown by the appearance of a folio monograph on the Monandrian Plants, which was published in 1828. The last part came out after his recovery from a stroke. In addition to these, Roscoe wrote tracts on penal jurisprudence and contributed to the Transactions of the Royal Society of Literature and of the Linnean Society. The first collected edition of his Poetical Works was published in 1857, and is sadly incomplete, omitting, with other verses known to be from his pen, the Butterfly's Ball, a fantasy, which has charmed thousands of children since it appeared in 1807. Other verses are in Poems for Youth, by a Family Circle (1820).

Отбасы

Роско мен оның әйелі жеті ұл мен үш қыз өрбіткен, олардың ішінде ақын Уильям Стэнли Роско (1782–1843), итальян тілінен аудармашы Томас Роско (1791–1871) және әкесінің өмірбаянын жазған заңгер Генри (1800–1836) болды. Генридің әйелі Мария Роско (туған тегі Флетчер, 1798–1885) Виттория Колоннаның өмірбаянын жазды, ал олардың ұлы Генри Энфилд Роско (1833–1915) – химияшы және Лондон университетінің вице-канцлері. Қызы Мэри Энн күйеуінің атымен, Мэри Энн Джевонс ретінде ақын ретінде танылды және Уильям Стэнли Джевонстың анасы болды. Росконың келіні Маргарет Роско оның "Monandrian Plants of the Order Scitamineae: Chiefly Drawn from Living Specimens in the Botanical Gardens at Liverpool" атты жарияланымына сурет салған суретшілердің бірі болды.

Өнерге деген құрметі

Джон Гибсонның 1816 жылы жасаған Росконың бюсті Ливерпульдегі Корольдік институтта сақтаулы тұр.