Кіріспе

Баня-Лука (босн. Banja Luka, серб. Бања Лука) — Босния және Герцеговинадағы екінші ірі қала және Серб Республикасының ең ірі қаласы, сонымен қатар де-факто астанасы. Баня-Лука — Боснияның солтүстік-батысындағы тығыз орманды Босанска Кражина аймағының дәстүрлі орталығы. 2013 жылғы халық санауы бойынша, қаланың халқы 138 963 адамды құрайды, ал әкімшілік аймақтың халқы 185 042 адамды құрайды. Қалада Баня-Лука университеті және Серб Республикасының Университеттік клиникалық орталығы, сондай-ақ Серб Республикасы мен Босния және Герцеговинаның көптеген мемлекеттік мекемелері орналасқан. Қала Врбас өзенінің жағасында орналасқан және бұрынғы Югославия елдерінде ағаштармен көмкерілген даңғылдарымен, бульварларымен, бақтарымен және саябақтарымен әйгілі. Баня-Лука 2018 жылы Еуропаның спорт қаласы деп жарияланды.

Атауы

Баня-Лука атауы алғаш рет 1494 жылғы 6 ақпанда Венгрияның Ладислав II жасаған құжатта кездеседі. Атау "банның шабындығы" деп түсіндіріледі, мұндағы "бан" (ортағасырлық ақсүйек атағы) және "лука" ("долина" немесе "шабындық") сөздерінен алынған. Аталған бан мен шабындық кім болғаны әлі анықталмаған, ал халық этимологиясы қазіргі "баня" ("монша" немесе "санаторий") немесе "байна" ("тамаша") және "лука" ("порт") сөздерін байланыстырады. Венгр тіліндегі Lukácsbánya атауы ағылшын тілінде "Luke's Mine" – "Люктің кені" деп аударылады. Қазіргі уақытта бұл атау көбінесе бір сөзбен (Банджалука) айтылады және кейде осылай жазылады.

Шолу

Баня-Лука Босния және Герцеговинаның бір бөлігін алып жатыр және Врбас өзенінің екі жағасында, Баня-Лука аймағында орналасқан. Бұл аймақ, әдеттегідей, төбелі өңірдің ішінде жазық болып келеді. Баня-Луканың орталығы теңіз деңгейінен жоғары орналасқан. Врбас өзенінің бастауы оңтүстікке қарай, Враница тауында шамамен орналасқан. Оның салалары – Сутурлия, Черквена және Врбанья – қаланың әртүрлі жерлерінде Врбас өзеніне құяды. Жақын маңда көптеген бұлақтар кездеседі. Баня-Лука төңірегіндегі аумақ көбінесе орманды және егістікке арналған жерлерді қамтиды, бірақ қаладан алыс, әсіресе оңтүстікке қарай көптеген таулар бар. Олардың ең танымалдары – Понир (743 м), Осмача (950 м), Маньяча (1214 м), Чемерника (1338 м) және Тишовац (1173 м). Бұлардың барлығы Динар Альпы тау тізбегінің құрамына кіреді.

Рим дәуірі

Баня-Лука аймағының тарихы көне заманға дейін жетеді. Біздің эрамыздың алғашқы ғасырларында аймақта римдіктердің болғанына мол дәлелдер бар, оның ішінде қала орталығындағы "Кастель" (Кастра) бекінісі де бар. Баня-Луканы құрайтын аймақ толығымен Иллирия патшалығының құрамында болды, содан кейін Рим провинциясы Иллириктің бір бөлігіне айналды, ол Паннония және Далмация провинцияларына бөлінді, ал Кастра олардың біріне қосылды. Көне иллириялық карталарда Баня-Луканың қазіргі орналасқан жері Врбас өзені бойындағы Ад Ладиос елді мекені деп көрсетілген.

Орта ғасырлар

Балқанға славяндар VI ғасырда қоныстанды. Баня-Лука маңындағы ортағасырлық бекіністерге Врбас (1224), Жупа Земляник (1287), Котор Варош (1323), Звечай (1404) және Бочач (1446) кіреді. 1494 жылғы 6 ақпанда патша Владислав II жазған бір құжатта Юрай Микуласич Баня-Луканың қастеляны ретінде есімдері тілге алынған. Қаланың төменгі жағында бір католик монастыры бар шағын елді мекен орналасқан.

Осман билігі

1527 жылы Баня-Лука Осман империясының қолға түсті. Ол 1554 жылға дейін Босния санджағының орталығы болды, ал 1580 жылға дейін Босния әйялеті құрылды. Босниялық бейлербейлер 1639 жылға дейін Баня-Лукада тұрды. Ұлы визир Мехмед паша Соколовичтің туысы Ферхад Паша Соколович 1574 жылы Боснияға оралғаннан кейін, қолөнершілер мен сауда дүкендерінен бастап астық қоймаларына, моншаларға және мешіттерге дейін 200-ден астам ғимарат салуды бастады. Ең маңызды жобалардың бірі – Ферхадия және Арнаудия мешіттері, олардың құрылысы барысында айналағы тұрғын үйлерге қызмет ететін су құбырлары жүйесі салынды. Бұл Баня-Луканың экономикалық және қалалық дамуын жеделдетті, ол көп ұзамай Боснияның маңызды сауда және саяси орталықтарының біріне айналды. Сонымен қатар, ол Босния әйялетінің орталық санджағы болды. 1688 жылы Австрия армиясы қаланы өртеп жіберді, бірақ ол тез арада қалпына келтірілді. Кейіннен Австрия армиясының үнемі шабуылдары Баня-Лукадағы әскери дамуға түрткіс берді, осылайша қала стратегиялық маңызы бар әскери орталыққа айналды. Баня-Лука маңындағы православие шіркеулері мен монастырлар 19 ғасырда салынды. 19 ғасырда Сефард яһудилері мен траппистер қалаға қоныс аударып, диқандық, сыра қайнату, кірпіш, тоқыма және басқа да маңызды өнеркәсіптік кәсіпорындарды құру арқылы аймақтың өнеркәсіптік дамуына үлес қосты. 19 ғасырда салынған траппист монастыры өз атын Трапписти ауданына берді және аймақта траппист ірімшігі мен сыра өндірісі арқылы елеулі мұра қалдырды. 1835 және 1836 жылдары Осман әкімшілігі кезінде Баня-Лукадан көптеген адамдар Лешница, Липница және Лозницаға, Лозница төңірегіндегі ауылдарға және Шабацқа көшіп кетті.

Австрия-Мажарстанның билігі

Өңірдегі басшылық орнына қарамастан, Баня-Лука қаласы 19-шы ғасырдың соңында австро-венгрлік билеушілікке дейін жаңартылмады. Теміржолдар, мектептер, фабрикалар және инфрақұрылым пайда болып, дамыды, соның нәтижесінде Баня-Лука заманауи қалаға айналды.

Югославия

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін қала Югославия Корольдігінің Врбас Бановинасы провинциясының астанасы болды. Облыс астанасы өзінің қарқынды дамуын алғашқы бан Светислав Милосавлевичке қарызды. Осы кезеңде Банский двор мен оның егіз ғимараты – Әкімшілік ғимараты, Серб православие шіркеуі, театр және мұражай салынды, гимназия жаңартылды, Педагогикалық колледж кеңейтілді, қалалық көпір салынды және саябақ жаңартылды. 1930 жылы Баня-Лукада 125 бастауыш мектеп жұмыс істеді. Осы заманғы революциялық идеялар "Пелагич" қоғамы мен Студенттер клубында қалыптасты. Баня-Лука аймақтағы фашизмге қарсы күрестің ұйымдастыру орталығына айналды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Баня-Луканы Осі күштері басып алды және ол Павеличтің Усташе басқарған Хорватия Тәуелсіз Мемлекетінің құрамына енді, бұл нацистік құыршақ мемлекет болатын. Баня-Луканың көптеген сербтері мен еврейлері Ясеновац және Стара-Градишка сияқты концлагерлерге депортацияланды. Ясеновац лагері – Еуропадағы ең ірі жойқын лагерлердің бірі еді, ол жоғары өлім-жітім көрсеткіштерімен және онда болған қатігездіктермен танымал. 1942 жылдың 7 ақпанында францискан монахы Мирослав Филипович (сондай-ақ Томислав Филипович Майсторович атымен белгілі) басқарған Усташе жартылай әскери тобы Дракулич, Мотике және Шарговацта (Баня-Лука муниципалитетінің бөлігі) 2300-ден астам сербті (олардың ішінде 500 бала) өлтірді. Усташелер қаланың Христиан құтқарушы соборы мен Киелі Үштік православие шіркеуін, сондай-ақ Петричевацтағы Святой Георгий шіркеуін толықтай қиратты. Баня-Лука епископы Платон Йованович 1941 жылдың 5 мамырында Усташелермен тұтқындалды, азапталды және өлтірілді. Оның денесі Врбанья өзеніне тасталды. Қала 1945 жылдың 22 сәуірінде Югославия партизандары тарапынан босатылды.

1969 жылғы жер сілкінісі

1969 жылы 26 және 27 қазанда екі қатты жер сілкінісі (Рихтер шкаласы бойынша 6,0 және 6,4) Баня-Лукадағы көптеген ғимараттарға қиратушылық зақым келтірді. Шамамен 20-23 адам қаза тауып, мыңнан астам адам жарақат алды. Қала ортасындағы "Титаник" деп аталатын ірі ғимарат толығымен қиратылып, кейіннен бұл жер орталық қоғамдық алаңға айналдырылды. Югославияның барлық өңірінен келген көмектер арқасында Баня-Лука жаңадан жөнделіп, қайта салынды. Осы кезеңде айналасындағы ауылдардан және Герцеговинаның алыс аймақтарынан көптеген серб халқы қалаға қоныс аударды.

Босния соғысы

1990 жылдары Босния соғысы басталғанда қалада елеулі өзгерістер болды. Босния және Герцеговинаның тәуелсіздігі жарияланғаннан және Серб Республикасы құрылғаннан кейін Баня-Лука аталған мемлекеттің саяси орталығына айналды. Соғыс кезінде Баня-Луканың дерлік барлық хорваттары мен босниялықтары қуылды, ал қаланың барлық 16 мешіті, соның ішінде Ферхат-паша мешіті, жарылғыш заттармен толтырылып, қиратылды. Сот шешімімен Баня-Лука билігі мешіттерді қирату үшін 42 миллион доллар төлеуге міндетті болды. Кейіннен Боснияның хорваттар мен босниялықтар басымдығындағы аймақтарынан қуылған шамамен 40 000 серб Баня-Лукаға қоныстанды. Бірақ Баня-Лука аудандық соты бұл шешімді күштен шығарып, талаптардың үш жылдық мерзімінен асып кеткенін мәлімдеді. Босниялық қауым бұл шешімге шағымдануға уәде берді. 2001 жылдың 7 мамырында бірнеше мың серб ұлтшылдары боснийдіктер мен дипломатиялық корпустың өкілдеріне шабуыл жасады. Олар тарихи 16 ғасырлық Ферхадия мешітінің қайта құрылуына арналған салтанатты шараға қатысып жатқан кезде осы шабуылға ұшырады. Полицияның осы шабуылға қатысқан болуы мүмкін деген күдік туды. Шабуыл кезінде 30-дан астам адам жарақат алды, ал 26 мамырда шабуылдан кейін комада жатқан Мурат Бадич бас жарақатынан көз жұмды. Көтеріліске бастаған 14 босниялық серб ұлтшылы түрмеге жабылды.

Демография

2013 жылғы санақ бойынша Боснияда 185 042 адам тұрды, олардың көп бөлігі сербтер еді.

Үкімет

Баня-Лука Босния және Герцеговинаның мемлекеттік құрылымдарының әртүрлі деңгейлерінде маңызды рөл атқарады. Баня-Лука Баня-Лука қалалық әкімдігі үшін үкімет орталығы болып табылады. Бірқатар республикалық және мемлекеттік мекемелер қалада орналасқан. Серб Республикасының Үкіметі мен Ұлттық жиналысы Баня-Лукада орналасқан. Қаладағы Босния және Герцеговина мемлекеттік органдарының ішінде Косвенді салық салу басқармасы, Салымдарды сақтандыру агенттігі, сондай-ақ Босния және Герцеговина Ұлттық банкінің филиалы (бұрынғы Серб Республикасының Ұлттық банкі) бар. Австрия, Хорватия, Франция, Германия, Сербия, Ұлыбритания және АҚШ Баня-Лукадағы бас консулдықтар арқылы дипломатиялық өкілдіктерін ұстап тұр. 2021 жылдан бастап қала әкімі – 2020 жылы сайланған Демократиялық прогресс партиясының Драшко Станивукович.

Экономика

1981 жылы Баня-Луканың жан басына шаққандағы ЖІӨ Югославияның орташа көрсеткішінің 97% құрады. Қаланың өзі 1990-шы жылдардың басында Босния соғысынан тікелей зардап көрмесе де, оның экономикасы соған ұшырады. Осы кезеңде Баня-Лука технология сияқты маңызды салаларда әлемнен қалып қойды, SOUR Rudi Čajavec сияқты мемлекеттік технологиялық фирмалар құлдырап, экономиканың тоқырауына себеп болды. Дегенмен, соңғы жылдары қалада қаржы қызметтері саласы маңыздырақ атанды. 2002 жылы жаңадан құрылған Баня-Лука қор биржасында сауда ашылды. Биржаға тіркелген компаниялардың саны, сауда көлемі және инвесторлар саны айтарлықтай артты. Telekom Srpske, Rafinerija ulja Modriča, Banjalučka Pivara және Vitaminka сияқты ірі компаниялар биржада тіркелген және үнемі саудаланып тұрады. Словения, Хорватия және Сербиядан басқа, Еуроодақтан, Норвегиядан, АҚШ-тан, Жапониядан және Қытайдан келген инвестициялық қорлар да инвесторлар қатарына қосылды. Баня-Лукада Серб Республикасының Бағалы қағаздар комиссиясы және РС Банктік агенттігі сияқты қаржы қызметтерін реттейтін бірнеше орган орналасқан. Бұған қоса, Босниядағы ірі банктердің, депозиттерді сақтандыру агенттігінің және қосылған құн салығы (ҚҚС) басқармасының барлығы да осы қалада орналасқандығы Баня-Луканың елдегі маңызды қаржы орталығы ретінде бекінуіне көмектесті.

Мәдениет

Серб Республикасы мұражайы 1930 жылы құрылған Этнографиялық мұражайдың негізінде ашылды және археология, тарих, өнер тарихы мен табиғат коллекцияларымен кеңейтілді. Серб Республикасының қазіргі заманғы өнер мұражайы, сондай-ақ MSURS деп те аталатын бұл мұражай, отандық және әлемдік суретшілердің көрмелерін ұсынады. Баня-Лукада 20 ғасырдың бірінші жартысынан бері жұмыс істеп келе жатқан Ұлттық театр мен Ұлттық кітапхана орналасқан, сонымен қатар көптеген басқа театрлар да бар. Серб Республикасы мұрағатының бас кеңсесі 1880 жылдар шамасында салынған "Carska kuća" немесе Император үйі ғимаратында орналасқан. Бұл ғимарат Баня-Лукадағы ең ұзақ мерзім бойы үздірілмей қоғамдық пайдаланудағы құрылыс болып табылады. Баня-Луканың ең танымал мәдени орындарының бірі – 1930 жылдары Врбас Бановинасының бантерінің резиденциясы ретінде салынған "Банский Двор" (Бан залы) мәдени орталығы. Қалада көптеген мәдени-көркемдік бірлестіктер жұмыс істейді. Олардың ең көнесі – 1927 жылы құрылған CAA "Pelagić", Босния және Герцеговинадағы осындай мекемелердің ішіндегі ең алғашқылардың бірі.

Спорт

Баня-Лукада бір ірі футбол стадионы және бірнеше жабық спорт залдары бар. Жергілікті гандбол, баскетбол және футбол командалары Borac (жауынгер) аталатын дәстүрлі есімді алып жүреді. Қалада он алты футбол клубы бар, олардың ең танымалдары – «Борак» (Borac) Баня-Лука (2020–2021 жылғы Босния және Герцеговина Премьер-лигасының чемпионы), «БСК» (BSK) Баня-Лука және «Омладинац» (Omladinac) Баня-Лука (екеуі де Серб Республикасының Бірінші лигасы), «ФК Наприед» (FK Naprijed) Баня-Лука және «ФК Врбас» (FK Vrbas) Баня-Лука.

«ФК Борак» (FK Borac) Баня-Лука Серб Республикасының ең танымал футбол клубтарының бірі. Клуб тарихында Митропа кубогы, Югославия кубогы, Босния және Герцеговина Премьер-лигасы, Босния және Герцеговина футбол кубогы, Серб Республикасының Бірінші лигасы, Серб Республикасы кубогы сияқты бірнеше маңызды жүлделерді жеңіп алған. Клуб УЕФА Чемпиондар лигасы мен УЕФА Еуропа лигасына қатысқан. Қала гандболдан ұзақ дәстүрді сақтайды. «РК Борак» (RK Borac) Баня-Лука 1976 жылы Еуропа чемпионы, 1975 жылы Еуропа вице-чемпионы және 1991 жылы IHF кубогының жеңімпазы атанды. Жергілікті теннис турнирі «Memorijal Trive Vujića» 2001 жылы кәсіби деңгейге көтеріліп, ATP статусын алды, Challenger санатында өткізіледі. Баня-Лука Challenger турнирі жыл сайын қыркүйек айында ұйымдастырылады. 2006 жылы қалада Еуропа/Африка аймағының III тобындағы Дэвис кубогы матчтары өтті. 2023 жылдың сәуір айында Баня-Лука 2023 жылғы ATP турының бөлігі ретінде 2023 жылғы Srpska Open турниріне қабылдады. 2015 жылдан бері қалада Банялука жартылай марафоны өткізілуде. 2005 және 2019 жылдары Врбас өзенінде рафтингтен Еуропа чемпионаты өтті. Баня-Лука 2018 жылы Еуропаның спорт қаласы деп жарияланды.

Көлік

Баня-Лукадағы қоғамдық көлік тек автобуспен қамтамасыз етіледі. Отыздан астам автобус бағыты қала орталығын қаланың қалған бөлігімен және шағын елді мекендермен байланыстырады. Қаладағы ең көне автобус бағыты – 1-бағыт. Таксилер де кеңінен қолжетімді. E 661 тас жолы (жергілікті жерде M 16 деп аталады) Баня-Лукадан Градишка арқылы Босния-Хорватия шекарасына жақын орналасқан Хорватияға қарай созылады. Босния және Герцеговинаның көптеген көршілес және ірі қалаларына, сондай-ақ Австрия, Бельгия, Хорватия, Германия, Франция, Италия, Черногория, Нидерланды, Сербия, Швеция, Швейцария және Словакия сияқты аймақтық және еуропалық бағыттарға автобус қызметтерінің кең спектрі ұсынылады. Баня-Лука – Босния және Герцеговина теміржол желісінің жартысын құрайтын Željeznice Republike Srpske теміржол қызметтерінің шағын торабы. Қызметтер Боснияның көптеген солтүстік қалаларына жүзеге асырылады, ал екі заманауи кондиционерленген «Talgo» пойзы күн сайын Сараевоға қатынайды. Дегенмен, көршілес елдермен салыстырғанда қызмет ету айналымы төмен және сирек. Баня-Лука халықаралық әуежайы (IATA: BNX, ICAO: LQBK) Баня-Луканың солтүстігінде орналасқан. Әуежайға Air Serbia қызмет көрсетеді, ол Белградқа рейстерді және Анталия мен Афинаға жазғы чартерлік рейстерді ұсынады, ал Ryanair Бергамо, Берлин, Брюссель, Гетеборг, Стокгольм Арланда әуежайы, Мемминген, Франкфурт-Хан және Вена қалаларына рейстерді орындайды. Сонымен қатар, Баня-Лука Залужани әуежайы да бар, ол кішкентай ұшу-қону алаңы.