Кіріспе

Көмек көрсету туралы бұйрық – соттан шығарылған жазбаша нұсқау (бұйрық), ол шериф немесе салық жинаушы сияқты құқық қорғау органына белгілі бір міндетті орындауды тапсырады. Тарихи тұрғыдан, түрлі ордерлер “көмек көрсету туралы ордерлер” деп аталған. Көбінесе, көмек көрсету туралы бұйрық “жерді иелену туралы шешімді күшіне енгізу үшін” қолданылады. Егер мүліктен бір адамды шығарып салу үшін қолданылса, мұндай бұйрық қайтару ордері немесе иелену ордері деп те аталады. Кеден ісінде көмек көрсету туралы бұйрықтар отаршылдық дәуірден бастау алады. Оларды қазынашылық соты кеден қызметкерлеріне контрабандалық тауарларды іздеуге көмектесу үшін шығарған. Бұл бұйрықтар “көмек көрсету туралы бұйрықтар” деп аталды, себебі олар шерифтерге, басқа лауазымды тұлғаларға және адал азаматтарға кеден қызметкерінің міндеттерін орындауына “көмектесуге” шақырды. Жалпы алғанда, кедендік көмек көрсету туралы бұйрықтар мерзімі шектеусіз жалпы іздестіру ордерлері ретінде танылды, бұл кеден қызметкерлеріне арнайы ордер алу қажеттілігінсіз, кез келген жерде контрабандалық тауарларды іздеуге мүмкіндік берді. Бұл бұйрықтар 1755 және 1760 жылдар аралығында Британдық Америкадағы соттар тарапынан шығарылған кезде даулы мәселеге айналды (содан кейін бұрын шығарылған және ана елінде Ұлыбританияның қазынашылық сотымен орындалған ұқсас бұйрықтарды қайталайды), әсіресе Массачусетс шығанағы провинциясында. Осы жалпы көмек көрсету туралы бұйрықтарға байланысты туған дау Америка Құрама Штаттарының Конституциясының Төртінші түзетуіне әсер етті, ол Америка Құрама Штаттарында жалпы іздестіру ордерлерін тыйым салады. Жалпы алғанда, осы колониялық бұйрықтар Ұлыбританиядағылардан артық қиындық тудырмады, бірақ 1760 жылғы Лондон журналындағы бір мақалада ана еліндегі бұйрықтар “жалпы емес, нақты” екені туралы мәлімдеме жасалды, осылайша колонияларда отаршыларға әділетсіздік жасалып жатыр деген пікір қалыптасты. Джон Адамс кейіннен осы сот процесін “Америка революциясының тұқымы” деп атады.

Америкадағы отарлау

Жалпы көмек көрсету туралы бұйрықтар Америка революциясына және Америка Құрама Штаттарының құрылуына әкелген шиеленісті күшейтуде маңызды рөл атқарды. 1760 жылы Ұлыбритания кеден қызметкерлеріне осы бұйрықтарды беру арқылы Навигациялық актілердің кейбір ережелерін орындай бастады. Жаңа Англияда контрабанда кеңінен таралған еді. Дегенмен, қызметкерлер ешқандай себепсіз адамның мүлкін іздестіре алмайтын. Колонистер бұл бұйрықтардың британдық азаматтар ретіндегі құқықтарын бұзатынын мәлімдеді. Колонистердің бұйрықтарға қарсылығының себептерінің бірі – олардың тұрақты және тіпті берілуге жарамды болуы; бұйрық иесі оны басқа біреуге беруге құқылы болды; иесінің қалауынша кез келген жерді іздеуге болады; ал іздеушілер келтірген залал үшін жауапкершілікке тартылмайтын. Барлық көмек көрсету туралы бұйрықтар патшаның қайтысынан кейін алты айдан соң күшін жоятын, одан кейін жаңа бұйрықтар алу қажет болатын. Король Георг II 1760 жылдың 25 қазанында қайтыс болғаннан кейін, барлық бұйрықтар 1761 жылдың 25 сәуірінде аяқталады. Дағдарыс 1760 жылдың 27 желтоқсанында король Георг II-нің қайтысы туралы хабар Бостонға жеткенде және Массачусетс халқы барлық бұйрықтардың тоқтатылатындығын білгенде басталды.

Пакстонның ісі

Үш апта ішінде бостондық 63 саудагер бостондық адвокат Джеймс Отис-младший арқылы бұл жарлыққа қарсы шағымданып, дау көтерді. Британдық кеден қызметкері Пакстон қарсы сотқа шағым түсірді, және бұл екеуі бірге "Пакстон ісі" деп белгілі болды. Отис 1761 жылдың ақпан айында және 1761 жылдың 16 қарашасында Бостондағы Ескі штат үйінде осы танымал жарлықтар бойынша сот отырысын өткізді. Ол өміріндегі ең маңызды сөйлеуін жасады, онда еркіндік, ағылшын ортақ құқығы, "адамның үйі – оның бекінісі" және отаршылардың "ағылшын ретіндегі құқықтары" туралы айтты. Сот саудагерлерге қарсы шешім шығарды. Дегенмен, Отистің аргументтері отарларда жарияланып, отарлық құқықтарға кең қолдау көрсетті. Жас заңгер Джон Адамс толған залдан бұл істі бақылады. Отистің сөйлеуі мен заңдық аргументтеріне қатты әсерленген ол кейіннен "Сол кезде және сол жерде Тәуелсіздік туды" деп мәлімдеді. 1765 жылы жарық көрген памфлетінде Отис жалпы жарлықтардың британның жазба конституциясын бұзатынын атап көрсетті, сонымен қатар ол Ұлы Хартияға сілтеме жасады. Оның пікірінше, конституцияға немесе оның негізінде жатқан "табиғи құқыққа" қайшы келетін кез келген заң күшін жояды.

Малком ісі

"Мальком ісі" деп аталатын оқиғада көмек көрсету ордерлері пайдаланылды, оны құқықтанушы Уильям Каддихи "колониялық Америкадағы ең әйгілі іздеу" деп сипаттады. Бұл эпизод отаршылардың өз құқықтарына және британдық империялық заңға ресми қарастырылған көзқарас арасындағы түбірлі айырмашылықты көрсетті. "Мальком ісі – еңбексіз кеден қызметкерлері мен қоршалған отаршылдардың күлкілі оқиғасы, маңызды емес мәселе болды", – деп жазды құқық тарихшысы Джон Филипп Рид. – "Бірақ егер біз оны асығыс қабылдамасақ, Америка революциясының көп бөлігін жоғалту қаупі бар." 1766 жылдың 24 қыркүйегінде Бостон кеден қызметкерлері, шериф орынбасарымен бірге, саудагер Дэниел Малькомның үйін, сонымен қатар оның кеңсесін тінтіп қарады. Олар бұл құқықты кеден қызметкері Бенджамин Халлоуэллге берілген көмек көрсету ордерімен және құпия хабарлаған адамнан алынған ақпаратпен негіздеді. Мальком оларға іздеуге рұқсат берді, бірақ құлыпталған подвалға кіруден бас тартты, олардың оны ашуға заңдық құқығы жоқ деп мәлімдеді. Кеден қызметкерлерінің айтуынша, Мальком есікті ашуға кедергі келтіру үшін күш қолданумен қорқытқан; Мальком мен оның жақтастарының пікірінше, оның қаупі кез келген заңсыз күшпен кіруге қарсы тұруды білдірген. Олар қайтып келіп, арнайы тінтіп қарау ордерін алып келді, бірақ Мальком үйін құлыптап қойғанын көрді. Малькомды қолдаған көпшілік үйдің төңірегіне жиналды; торилер бұл "көтерілісшілердің" саны 300-ден асып, кеден қызметкерлеріне қарсы болғанын мәлімдеді, ал вигтер бұл шамамен 50 қызығушылық танытқан көрерменнің, көбінесе балалардың бейбіт жиналысы болғанын айтты. Қандай да бір зорлық-зомбылық болған жоқ, бірақ губернатор Фрэнсис Бернард пен кеден қызметкерлері жазған есептер Ұлыбританияда тәртіпсіздік болды деген ойды қалыптастырды. Бұл оқиға Бостонның Ұлыбританияда "көтерілісшілермен" басқарылатын заңсыз қала ретіндегі беделін нығайтты, бұл 1768 жылы әскерлерді жіберу туралы үкімет шешіміне әсер етті. Британдық шенеуніктер мен кейбір тарихшылар Малькомды заңға қарсы әрекет еткен деп сипаттаса да, конституциялық тарихшы Джон Филипп Рид Малькомның әрекеттері заңды болғанын дәлелдеді – тіпті дәл заңды, сондықтан Рид Мальком өзінің адвокаты Джеймс Отистің кеңесімен әрекет еткен болуы мүмкін деп болжады. Ридтің сөзіне қарағанда, Мальком мен Отис сотқа шағымдануға тырысқан болуы мүмкін, осылайша олар тағы да "көмек көрсету ордерлерінің жарамдылығына дау көтеріп" сотқа жүгінуге мүмкіндік алады. Бұл Бостон саудагерінің заң туралы айқын білімімен тінтіп қарауға қарсылық көрсеткен бірнеше оқиғалардың бірі болды; көрнекті саудагер және белгілі контрабандист Джон Хэнкок 1768 жылы кеден қызметкерлері оның "Лидия" кемесін тінтіп қарауға тырысқанда ұқсас әрекет жасады.

Колониялық ордерлердің аяқталуы

Колониялық жоғары соттар берген көмек жарлықтарының заңдылығына қатысты белгісіздік Парламентті 1767 жылғы Тауншенд актілерінде мұндай жарлықтардың заңды екенін растауға итермеледі. Дегенмен, көптеген колониялық соттар жалпы жарлықтар беруден бас тартты, ал Малком ісі Бостонда көмек жарлығы берілген соңғы жағдай болды.

Мұра

Көп жек көретін жалпы бұйрықтарға жауап ретінде, бірнеше колониялар 1776 жылы тәуелсіз үкіметтер құрған кезде өздерінің конституцияларына іздестіру ордерлері үшін ерекшелік талаптарын енгізді. "Ерекшелік талабы" деген заң тілі – бұл кезеңдегі сот істерінде іздестіру ордерінің нысанасы туралы ерекше, толық сипаттама беру қажеттігін білдіретін термин. Бірнеше жыл өткен соң, АҚШ Конституциясының Төртінші түзетуі де федералды үкімет тарапынан көмек көрсету туралы жарлықтарды (және барлық жалпы іздестіру ордерлерін) қолдануға тыйым салатын ерекшелік талабын қамтыды. Кейін Төртінші түзету он төртінші түзету арқылы штаттарға қарсы қолданылып, көмек көрсету туралы жарлықтарға тыйым салынды.

Ұлыбританияда

Көмек ордерлері Ұлыбританияда күшінде қалады және кеден қызметкерлеріне кез келген ғимаратқа күшпен кіріп, тәркілеуге жататын кез келген нәрсені іздеуге және алып қоюға мүмкіндік береді. Олар іздеу ордерін алу және орындау үшін, ғимаратта тәркілеуге жататын тауарлар сақталып тұрғаны және олар іздеу ордері алынар алдында алып қойылған, жойылған немесе жоғалып кетуі мүмкін дегеніне қатысты нақты негіздерге ие болуы керек. Көмек ордерлері шығарылған күнінен бастап күшіне енеді және бұйрық берілген монархтың билік мерзімі аяқталғаннан кейін алты ай өткен соң жарамсыз болады.

Канадада

1985 жылға дейін Канада заңдарында көмек туралы бұйрық түсінігі кемінде 1847 жылға дейін жетеді, осы жылы Канада провинциясының заңы кедендік тәртіпті сақтауда көмек туралы бұйрықтарды қарастырды; 1834 жылы Нова Шотландияның заңы мұндай бұйрыққа сілтеме жасады, ал 1846 жылғы Жаңа Брансуик заңы да осындай еді. Заңмен бекітілген көмек туралы бұйрықтарды Канаданың қазынашылық соты (қазіргі Федералды сот) «фактически, нақты күдік тудыратын қылмысқа байланысты емес және үздіксіз қолданылатын іздестіру ордерлері, олар Канада Корольдік атты полициясының қызметкерлеріне және Канада үкіметінің қызметіндегі басқа да лауазымды тұлғаларға олар лауазымында болғанша күшін сақтайтын етіп беріледі» деп сипаттады. Бір юрист көмек көрсету ордерінің құқықтық салдары «барлық жағдай бойынша, жалпы ордер» екенін, ол «иесіне белгілі бір заттарды (мысалы, бақылаудағы есірткілер немесе контрабандалық тауарлар) кез келген жерде және кез келген уақытта іздеуге рұқсат береді» деп қысқаша айтты. Дегенмен, көмек көрсету ордері бойынша жүргізілген кез келген іздестіруге соттың рұқсаты қажет болмағандықтан, бұл сипаттама шатастыру тудыруы мүмкін. Керісінше, 1983 жылғы есепте Канаданың Заң реформасы комиссиясы «олардың мәнісінде, олар белгілі бір тәртіп сақшылары тобының мүшелері екенін анықтайтын құжаттар, оларға ордерсіз іздестіру және тәркілеуге арнайы өкілеттік берілген» деп атап өтті. Сонымен қатар, іздестіру ордерлері әдеттегі құқықтың нақты талаптарына бағынса, заңмен бекітілген көмек көрсету ордерлері үшін де осы талаптар осылай емес сияқты көрінеді. 1984 жылы Онтарио апелляциялық соты заңмен бекітілген көмек туралы бұйрықтарды Канаданың Құқықтары мен Бостандықтары Хартиясының 8-бабына қайшы деп жариялады. Канадада 1985 жылы көмек көрсету туралы заңмен бекітілген бұйрықтар жойылды.