Кіріспе

Материалдардағы оптикалық рефлексия әсері

Гемологияда шатоянси ( /ʃ//ə/'t//ɔɪ//.//ən//s//i/ shəTOYənsee), сондай-ақ шатоянс немесе мысық көзі эффектісі деп аталады, – бұл белгілі бір асыл тастарда, ағаштарда және көміртек талшығында кездесетін оптикалық рефлексия әсері. Француз тіліндегі "œil de chat" сөзінен шыққан, "мысық көзі" деген мағынаны білдіреді. Шатоянс эффектісі әдетте бір немесе бірнеше анық көрінетін жарық жолақтарымен сипатталады, олар мысықтың көзін еске түсіреді және шатоянс нысаны немесе бақылаушы орнын өзгерте келе материалдың бетінде жылжиды. Шатоянс материалдың ішіндегі талшықты құрылымдардың болуынан, мысалы, жолбарыс көзі кварцында немесе мысық көзі хризоберилинен көрінетін талшықты қоспалар мен қуыстардан туындайды. Мысық көзі хризоберилинен шатоянс эффектісі көбінесе титан диоксидінен тұратын рутилдің болуынан пайда болады, ол мысық көзінің түрін жасау үшін перпендикуляр бағытта орналасады.

Сипаттама

Хризоберилдің камшықтығы рутил минералының болуымен шақырылады, бұл минерал негізінен титан диоксидінен тұрады. Бұл рутилдік шөгінділер перпендикулярлы бағытта тізіліп, «мысықтың көзі» әсеріне себеп болады. Бұл тізілу рутилдің тор параметріне байланысты, ол хризоберилдің үш орторомбтық кристалл осьтерінің тек біреуімен ғана сәйкес келеді, нәтижесінде оның осы бағыттағы басымдығы қалыптасады.

Эффектті оңтайлы көрсету

Шатаю эффектісін көрсету үшін асыл тастар көбінесе кабошон кесімімен өңделеді, оның ерекшелігі – қырлардың орнына дөңгелек, жалпақ түбі және талшықты құрылымдар түбіне параллель орналасады. Жоғары сапалы үлгілерде айналдырғанда тас бойынан өтетін бір анық жарық жолағы байқалады, ал төмен сапалы тастарда мысық көзі кварцына ұқсас жолақты эффект көрінуі мүмкін. Гранялы тастар бұл эффектіні жақсы көрсетпейді.

Түсті материалдардың түрлері

Бұл құбылысқа белгілі асыл тастардың түрлеріне жоғарыда аталған кварц, хризоберил, берил (әсіресе, аквамарин түрлері), шароит, турмалин, лабрадорит, селенит, фельдспат, апатит, айтас, томсонит және скаполит жатады. Шатаюшылық тек асыл тастармен ғана шектелмейді, сонымен қатар әртүрлі ағаш түрлерінде және көміртек талшығында да кездеседі. Оптикалық талшықтардан жасалған синтетикалық асыл тастар да шатаюшылыққа ие болуы мүмкін. Бұл асыл тастардың көптеген түрлі жарқын түстері бар.

Мысық көзі терминологиясы

"Мысық көзі" термині жеке асыл тасты сипаттағанда, көбінесе мысық көзі хризоберилиді білдіреді. Ол басқа тастардағы, мысалы, мысық көзі аквамариндегі шатоянс құбылысын көрсету үшін де қолданылуы мүмкін.

Ағаш өңдеуде

Ағаштағы катояндық әртүрлі түрлерде кездеседі, әсіресе қатты ағаштарда және Қытай мен Оңтүстік-Шығыс Азияның Нанму ағаштарының түрлерінде. Бұл құбылыс, әсіресе өсіп келе жатқан ағаштың салмағынан туындаған кернеулердің нәтижесінде тығыз бөліктер пайда болатын жерлерде немесе кернеулер ағаш түйіні немесе "құстың көзі" сияқты құрылымдарға әкелетін жағдайларда байқалады. Үш өлшемді көрініске ие бұл "сурет" ағаш шеберлері мен олардың клиенттері үшін аса құнды және жиһаз, музыкалық аспаптар және басқа да сәндік ағаш өнімдерінде жиі қолданылады. Сурет әртүрлі формада болуы мүмкін және жалын, лента, жолбарыс жолағы, тігіс сияқты түрлі атаулармен белгіленеді. Бұл эффект кейде "ылғалды көрініс" деп аталады, себебі ағашты сумен ылғалдандыру катояндықты көрсетеді, бірақ бұл әсер ағаш кеуіп қалғанша ғана сақталады. Белгілі бір жабындар ағаш түйіршігін жақсырақ көрсетеді. Майлы жабындар, эпоксид және шелак "ылғалды көрініс" эффектін күшейте алады. Жабынның сыну көрсеткіші ағашпен шамалас болғанда, жарық шашырауы ағаш бетінде болмайды, бұл ағаш суретіне көлемділік сезімін қосады.

Өлшем

Қазіргі ғылыми қоғамдастық ағаш шатаюын өлшеуге қатысты бірлескен келісімге келген әдіс жоқ. Бірқатар әдістер ұсынылған, соның ішінде PZC деп аталатын әдіс, ол бірнеше ағаш түрлерінің типік мәндерін өлшеу үшін қолданылды; кейбір нәтижелер төменде келтірілген:

Ағаш (жалпы атауы) PZC орташасы
Afrormosia 14.2
Afzelia 14.1
Alder 15.0
Alder, Red 16.8
Anigre 14.4
Ash, American White 11.5
Ash, European 12.8
Ash, Olive 14.9
Beech, European 10.6
Birch 18.3
Black Locust 16.4
Bocote 11.5
Bog Oak 11.6
Bubinga 19.2
Cedar, European 7.6
Cedar, Spanish 21.3
Cerejeira 14.1
Cherry, Black 18.0
Cherry, Sweet 15.7
Chestnut, Sweet 14.4
Cypress, Mediterranean 9.3
Ebony, Macassar 11.3
Elm 14.5
Etimoe 22.1
Eucalyptus 13.9
Fir, Douglas 11.1
Fir, European Silver 10.0
Granadillo 14.3
Guarea 17.2
Ipe 11.7
Iroko 21.8
Jatoba 17.5
Khaya 23.0
Koa 26.4
Koto 12.5
Larch, European 10.9
Limba 16.1
Limba, Black 18.7
Lime, European 12.2
Louro Faia 17.4
Louro Preto 11.3
Mahogany, Honduras 21.4
Makore 21.0
Mansonia 18.0
Maple, European 14.2
Maple, Hard 16.1
Movingui 15.3
Mulberry 18.2
Oak, Red 12.2
Oak, Sessile 12.6
Obeche 11.1
Okoume 23.6
Olive 8.3
Osage Orange, Green 17.0
Ovangkol 20.0
Padouk 17.4
Pear 10.5
Pine, Swiss Stone 10.7
Pine, unspecified 13.2
Poplar 14.7
Poplar, Yellow 11.9
Purpleheart 13.7
Red Gum 12.6
Rosewood, Cocobolo 9.5
Rosewood, Indian 11.2
Rosewood, Kingwood 14.3
Rosewood, Madagascar 11.7
Rosewood, Santos 12.5
Sapele 20.7
Satinwood 13.9
Spruce, Fiemme 9.3
Sucupira 9.8
Teak 15.7
Tineo 14.7
Walnut, African 20.2
Walnut, Black 18.6
Walnut, European 17.5
Wenge 8.5
Yew 9.8
Zebrawood 19.1
Ziricote 7.0