Кіріспе
АҚШ-тың Айдахо штатында 1976 жылы құлаған Тетон бөгеті – АҚШ-тың батысында, Идахо штатының шығысындағы Тетон өзенінде орналасқан топырақтан жасалған бөгет. Оны АҚШ-тың мелиорация және қайта құру бюросы, яғни бөгеттер салуға уәкілетті сегіз федералды агенттіктің бірі салған. Фримонт және Мэдисон округтері арасында орналасқан бұл бөгет 1976 жылдың 5 маусымында алғаш рет су толтырылып жатқанда апатты түрде қирады. Тетон бөгетінің құлауы салдарынан 11 адам және 16 мың бас мал қаза тапты. Бөгеттің құрылысына шамамен 100 миллион доллар жұмсалды, ал федералды үкімет оның қирауына байланысты 300 миллион доллардан астам өтемақы төледі. Жалпы зиян 2 миллиард долларға дейін жетеді деп бағаланған, және бөгет қайтадан салынбады.
The Teton Dam was an earthen dam in the western United States, on the Teton River in eastern Idaho. It was built by the U. S. Bureau of Reclamation, one of eight federal agencies authorized to construct dams. Located between Fremont and Madison counties, it suffered a catastrophic failure on June 5, 1976, as it was filling for the first time. The collapse of Teton Dam killed 11 people and 16,000 livestock. The dam cost about $100 million to build and the federal government paid over $300 million in claims related to its failure. Total damage estimates have ranged up to $2 billion, and the dam was not rebuilt.
Тарих және геология
Шығыс Снейк өзенінің жазығында бөгет салуға деген қызығушылық көп жылдар бойы туды, мақсаты көктемгі су тасқынын бақылау және жазда сумен тұрақты қамтамасыз ету болатын. 1961 жылы аймақта ауыр құрғақшылық болды, одан кейін 1962 жылы су тасқыны орын алды. 1963 жылы Қайта құру бюросы Тетон бөгетін ұсынды, ал Конгресс келесі жылы қарсылықсыз мақұлдау туралы заң қабылдады. Жоспарланған бөгет 94 метр биіктігінде және 1 километр ұзындығындағы топырақтан жасалған құрылыс болуы керек еді, ол 27 километрлік су қоймасын құруға тиіс болды. Жиналған су гидроэлектр энергиясын өндіру үшін пайдаланылатын болады. 1971 жылы бөгеттің қоршаған ортаға тигізетін әсері туралы мәлімдеме жарияланды, бірақ ол бөгеттің құлау мүмкіндігін қарастырмады. Туф – кейінгі кайнозой дәуірінің вулканиялық тасы, оның жасы 1,9 миллион жыл. Бөгет орны базальт пен риолиттен тұрады, екеуі де жоғары өткізгіштігіне байланысты бөгет салуға жарамсыз деп есептеледі. Бұл ұзақ мерзімді сынақтарда минут сайынғы ағынмен расталды. Қайта құру бюросының инженерлері мен геологтары бұрғылап алған сынақ үлгілері көрсетті, бөгет орнындағы каньон тастары өте жарылған және тұрақсыз, әсіресе оң жағында (ағын бағытына қарағанда). Ең кең жарықтардың ені анықталды. Бюро осы жарықтарды жоғары қысыммен балшық құйып, таста қамал пердесін жасау арқылы бітеуді жоспарлады. Сонымен қатар, АҚШ Геологиялық қызметінің геологтары жасаған аймақ зерттеуі оның сейсмикалық белсенді екенін көрсетті; бөгет орнынан 48 километрлік радиуста соңғы бес жылда бес жер сілкінісі болды, олардың екеуі айтарлықтай күшті болды. Бұл ақпарат Қайта құру бюросына меморандум түрінде ұсынылды, бірақ геологтардың алаңдаушылығы 6 айлық қайта жөндеу процесінде едәуір азайтылды, содан кейін 1973 жылдың шілдесінде USGS меморандумның соңғы нұсқасын USBR-ге жіберді. Бұл бастапқыда жоспарланғаннан екі есе көп балшық қолдануға әкелді; жалпы инъекцияланған балшыққа 496 515 куб фунт Портленд цементі, 82 364 куб фунт құм, 132 000 фунт бентонит және 418 000 фунт кальций хлориді кірді, бұл 118 179 сызықтық фут бұрғыланған тесіктерге құйылды.
Толтыру
1975 жылғы қарашада бөгет құрылысы аяқталды және су қоймасын толтыру күніне 1 фут (0 метр) стандартты жылдамдықпен басталды. Алайда, сол қыста қар көп жауды, бес айдан кейін жобаның бас инженері көктемгі су тасқынының артық көлемін басқару үшін толтыру жылдамдығын екі есеге арттыруға рұқсат сұрады, сонымен бірге ағындыларды тексеру және жер асты суларын бақылау жұмыстарын жалғастырды. Бір ай өткен соң, жер асты суларының бастапқы күтілгеннен мың есе жылдам ағып жатқаны анықталғанмен, толтыру жылдамдығы тағы да екі есеге арттырылып, күніне 4 футқа (1 метрге) жетті. МДТ (UTC−17:55) сағат 11:55-те бөгеттің жотасы иіліп, су қоймасына құлады; екі минуттан кейін негізгі бөгеттің оң жағындағы үштен бір бөлігі қирады. Ниагара шарлауығының орташа ағынынан бірнеше есе артық) мөлшердегі шөгінді су бұзылу арқылы Тетон өзенінің қалған 6 мильдік (10 км) каньонына құйылды, содан кейін су тасқыны жайылып, Жылан өзені жазығында баяулады. Кешкі сағат 8-ге дейін су қоймасы толығымен босады, бірақ бөгет қабырғасының үштен екісі тік тұрды. Құлаудың басты себебі су өткізгіш балшық топырақ және бөгеттің тіректеріндегі жарықтарға толы риолит болды, бұл судың бөгеттің дененің ішінде және айналасында сіңуіне мүмкіндік берді. Балшық топырақта жарықтар анықталды. Осы кемшіліктердің үйлесімі судың бөгет арқылы сіңіп, соңынан бөгеттің құлауына әкелген ішкі эрозияға, яғни "құбырға" (piping) соқтырды деп есептеледі. Тергеу комиссиясы құбырдың ақаудың ең ықтимал себебі екенін тез анықтады, содан кейін оның қалай басталғанын анықтауға күш салды. Мүмкін екі механизм болды. Біріншісі – эрозияға бейім және қорғалмаған топырақ астындағы су ағыны, топырақ қақпағының астындағы жабылмаған жыныстардың біріккен жерлері арқылы және эрозия туннелінің қалыптасуы. Екіншісі – "өзекті материалдың дифференциалдық деформациясы немесе гидравликалық жарылуынан туындаған жарықтар". Комиссия екі механизмнің біреуі орын алған ба, әлде олардың комбинациясы ма, анықтай алмады. Ақаудың түпкі себебі геологиялық факторлар мен жобалау шешімдерінің үйлесімі деп қарастырылуы мүмкін, олар бірлесіп ақаудың дамуына жағдай жасады. Бөгеттің құлауынан кейін кең ауқымды пікір таласы туды. Рекультивация бюросының мәліметінше, бюро инженерлері барлық рекультивациялық бөгеттерді Бөгеттердің қауіпсіздігі бағдарламасында белгіленген қатаң критерийлер бойынша бағалайды. Әрбір құрылым сейсмикалық белсенділікке төзімділігі, ішкі ақаулары және физикалық тозуы үшін мерзімді түрде тексеріледі, сондай-ақ 1985 жылғы мамыр айында тағы да тексерілді; және Тетон жарығының жанындағы жер сілкінісі кезінде құлайтын Джексон көлінің бөгеті де қарастырылды.
The fundamental cause of failure may be regarded as a combination of geological factors and design decisions that, taken together, permitted the failure to develop. A wide ranging controversy ensued from the dam's collapse. According to the Bureau of Reclamation, bureau engineers assess all reclamation dams under strict criteria established by the Safety of Dams program. Each structure is periodically reviewed for resistance to seismic activity, for internal faults, and for physical deterioration. and again in May 1985; and the Jackson Lake Dam, which would have failed during an earthquake on the nearby Teton Fault.
Өлім-жітім, залал және мүліктік талап-арыздар
Тетон каньоны бөгет орнынан шамамен 6 миль (10 км) төмен аяқталады, онда өзен Жылан өзені жазығына құяды. Бөгет бұзылғанда, су тасқыны бірнеше елді мекенге, әсіресе каньонның соңындағы Уилфорд, Шугар-Сити, Салем, Хиббард және Рексбург қалаларына бірден соқты. Мыңдаған үйлер мен кәсіпорындар қирады. Уилфорд пен Шугар-Ситидің шағын ауыл шаруашылық қауымдастықтары өзен жағалауынан мүлдем жойылды. Су тасқынынан туындаған 11 өлімнің бесеуі Уилфордта болды. Өзеннің оңтүстік жағалауындағы Тетон қауымы да биік жартаста орналасқандықтан, көп бөлігі зардап көрмеді. Тетон тұрғынының бірі бөгет бұзылған сәтте өзенде балық аулап жүріп суға батып кетті. Тетон қаласында тұратын қарт әйел эвакуация кезінде қайтыс болды. Хиббард пен Рексбург аймағындағы қолданыстағы құрылыстардың 80% зақымдалды, аталған аймақтың халқы шамамен 10 000 адамды құрады. Тетон өзені Солтүстік Рексбургтің өнеркәсіптік, сауда және тұрғын үй аудандарынан өтеді. Аймақтағы көптеген зақымдар ағаш кесу зауытынан суға түсіп кеткен мыңдаған ағаштардың салдарынан болды. Олардың ондағандағандары бірнеше жүз метр қашықтықтағы жанармай сақтау резервуарына тиді. Жанармай тұтанды және өте жылдам ағып жатқан суға жалындаған лақтылар тарады. Ағаштар мен кесілген ағаштардың күші және одан кейін болған өрттер қаланы дерлік толығымен қиратты. Су тасқыны Жылан өзенінің Генри Форк саласы бойымен батысқа қарай жылжыды, Менан бөктерлерінің екі жағынан өтіп, Робертс қауымын зақымдады. Су тасқынынан одан да төмен орналасқан Айдахо-Фолс қаласы дайындыққа уақыт алды. Өзеннің төменгі ағысындағы ескі Америка бөгетінде инженерлер су тасқыны келгенге дейін су шығаруды 5%-қа ғана арттырды. Бөгет тұрып берді және су тасқыны тоқтады, бірақ өзенге жақын ондаған мың гектар жердің құнарлы жоғарғы қабаты жойылды. Қайта құру бюросы Рексбург, Айдахо-Фолс және Блэкфут қалаларында талаптарды қабылдау кеңселерін ашты. 1977 жылдың 4 қаңтарында, апаттан жеті ай өткен соң, зардап шеккендер 4800-нен астам талап арыз берді, олардың жалпы құны 194 миллион долларды құрады, ал федералды үкімет олардың 3813-ін, яғни 93,5 миллион долларын төледі. Талаптар бағдарламасы бастапқыда 1978 жылдың шілдесінде аяқталуы тиіс еді, бірақ 1987 жылдың қаңтарына дейін жалғасты, сонда федералды үкімет жалпы сомасы 322 миллион доллар болатын 7563 талапты төледі. Тетон бөгетін қайта салу жоспары әзірге жоқ, бірақ оны қайта құру туралы жылдар бойы сөз болды. "Қауіпсіз орын жоқ апат" (1980) атты деректі фильмде оқиғаға қатысты кадрлар мен сұхбаттар көрсетілген, оны Чарльз Бронсон мен Джилл Айрленд жүргізді.