Кіріспе

Гаета (gaˈeːta; ; Оңтүстік Лациале: Гайета) – Италияның Лацио аймағындағы Латина провинциясындағы қала. Гаета шығанағына қарай созылған мүйісте орналасқан, ол Римнен және Неапольден шалғайда жатыр. Қала әскери тарихта маңызды рөл атқарды; оның қабырғалары рим дәуіріне дейін сақталып, 15 ғасырда кеңейтіліп, нығайтылды, әсіресе Неаполь Корольдігі (кейін Екі Сицилия) тарихы барысында. Қазіргі Гаета – балық аулау және мұнай порты, сондай-ақ танымал туристік орталық. НАТО Гаетада теңіз базасын ұстап тұрады.

Ежелгі заман

Жер орталық теңізге қарап тұрған Торре-ди-Орландоның беткейінде орналасқан ежелгі Каиета. Бұл жерде кем дегенде б.з.б. 10-шы – 9-шы ғасырларда оскан тілінде сөйлейтін Аурунси итальян тайпасы өмір сүрген. Тек б.з.б. 345 жылы Гаетаның аумағы Римнің ықпалына кірді. Республика дәуірінде Каиета алғашқы виллалардың біріне айналды – теңіз жағалауындағы виллалар және Рим элитасының сәнді демалыс орындары, мысалы, Сципион Африкан (б.з.б. 236 – 183 жж.) және Гай Лейлиусқа тиесілі болған. Каиета империяның астанасымен Аппий жолы және оның жалғасы Виа Флакка арқылы байланыс жолы арқылы байланысты. Рим императорлық дәуірінде көршілес Формия мен Сперлонга сияқты, әдемі және қолайлы климатымен танымал Каиета Римнің көптеген маңызды және бай тұлғаларының танымал курорты болды. Император Антонин Пий өзінің стратегиялық маңыздылығын ескере отырып, портын қайта жаңартып, жаңартты. Оның ежелгі ескерткіштерінің арасында Луций Мунаций Планкустың кесенесі бар. Луций Семпроний Атратиннің кесенесі де әсерлі ескерткіш, ол Гаета шығанағына қарап тұрған Монте-Орландода орналасқан, оның кең вилласының ішіндегі үлкен ашық алаңда орналасқан. Ол 7 жылы қайтыс болғаннан кейін сол жерге жерленген. Бұл ұлы қабір ескерткіші б.з.б. 1 ғасырының соңында салынған. Атратин б.з.б. 40 және 34 жылдары консул, б.з.б. 39 жылы Грекияда пропратор, ал б.з.б. 38 – 34 жылдары Марк Антоний флотының бірінші адмиралы болды. Ол б.з.б. 21 жылы Август тарапынан Африканың проконсулы етіп тағайындалды, онда ол жеңіске жетіп, триумфқа ие болды. Император Домициан (81 – 96 жж.) да осы аймақта виллаға ие болған.

Орта ғасырлар

Орта ғасырдың басында, Ломбардтардың шапқынынан кейін, Гаета Византия империясының бағыныштылығында қалды. Келесі жылдары, Амальфи, Сорренто және Неаполь сияқты, ол дербес порты ретінде қалыптасып, Левантпен қарқынды сауда-саттық жүргізген болуы мүмкін. Византияның Оңтүстік Италиядағы ықпалы төмендеген кезде, қала өсе бастады. 840 жылы, сарациндерден қорқып, көршілес Формия халқы Гаетаға қашқан. Византияның бағыныштылығында болғанымен, Гаета, жақын орналасқан Неаполь және Амальфи порттары сияқты, республикалық үкімет түріне ие болды. 830 жылы ол мұрагерлік гипаттар немесе консулдар басқаратын иелікке айналды: алғашқысы Константин (839–866), ол 847 жылы Папа Лео IV-ке Остия шайқасында көмектескен. Осы жылдары (846) Константин, Формия епискобы қалаға қашып келіп, резиденциясын құрғандықтан, Гаета епископтығы құрылды. Ол ұлы Маринус I-мен байланыста болды. Олар, шамамен, 866 немесе 867 жылы жергілікті қауіпсіздікті ойлаған Досибилис I-ге қарсы күшпен құлатылған (олар тарихтан кенеттен жоғалып кеткен). Ол, керісінше, әміршілігін кеңейтіп, сарай салуға кіріскен. Гипаттардың ең ірісі, мүмкін, Иоанн I, ол 915 жылы Гарильяно шайқасында сарациндерді жеңуге көмектесіп, Византия императоры Константин VII-ден патриций атағын алған. Ертедегі династиялар корегенттік принципімен басқарды: Досибилис Иоаннды өзімен байланыстырды, ал Иоанн өз кезегінде ұлы Досибилис II-ді өзімен байланыстырды. 933 жылы үш буын қысқа мерзімге бірлесіп билік жүргізді: Иоанн I, Досибилис II және Иоанн II. Досибилис II (954) қайтыс болғаннан кейін, герцогтік алтын ғасырынан өтіп, аумақтың бөлінуімен белгіленген құлдырауға ұшырады. Иоанн II Гаетаны басқарды, ал оның інісі Маринус Фондиді герцог атағымен басқарды. Шеткі жерлер мен қамалдар кіші ұлдарына берілді, сондықтан Досибили әулеті ғасырдың ортасынан кейін баяу төмендеді. Дегенмен, 9 ғасырдың соңынан бастап Капуа княздығы Гаетаны биліктегі князьдің кіші ұлы үшін құрметті атақ ретінде талап еткен деген болжам бар, бірақ оны дәлелдеу қиын. 10 ғасырдың ортасында Константин VII Порфирогениттің «Де Церемонис» еңбегінде шетелдіктерге жазылған хаттардың хаттамаларында «Гаета князі» деген салтанатты атақ кездеседі. Капуа князі Пандульф IV 1032 жылы Гаетаны басып алып, герцог Иоанн V-ті тақтан түсірді, герцогтық және консулдық атақтарды иеленді. 1038 жылы Салерно князі Гуаймар IV оны одан тартып алды және 1041 жылы Капуа княздары болған Аверсаның норманды графтарын марионеттік герцогтар ретінде орнатты. Жергілікті әулет 1042 жылы Лео Узурпатордың басшылығымен Гуаймардан герцогтікті қайтаруға соңғы әрекет жасады. 1045 жылы Гаеталықтар өздерінің ломбардтық герцогтарын Атенульф I сайлады. Оның ұлы Атенульф II 1062 жылы Джордан Дренгот Гаетаны басып алғанда Капуаның норманды князі Ричард I-ге бағынуға мәжбүр болды. 1064 жылы қала герцогтық және консулдық атақтарды тартып алған Капуан князьдері тағайындаған марионеттік герцогтардың басшылығына көшті. Бұл герцогтар, көбінесе итальяндық нормандықтар, 1140 жылы Калено Рихард қайтыс болғанға дейін белгілі бір тәуелсіздікпен Гаетаны басқарды. Сол жылы Гаета Роджер II Сицилия Корольдығына толыққанды қосылды, ол қаланың ақсүйектері сайлаған ұлы Роджер Апулияға сыйлады. Нормандар орталықтандырылған Хогенштауфендермен ауыстырылғаннан кейін қала 1229 жылға дейін өз монетасын сақтады. Гаета, маңызды стратегиялық орнына байланысты, Екі Сицилия Корольдығын иелену үшін болған көптеген соғыстарда жиі шабуылға ұшырап, батыл қорғалды. 1194 жылы патшалықты жаулап алуда император Генрих VI-ның одақтастары болған Пизалықтар қаланы басып алып, өздеріне тиесілі етті. 1227 жылы 1198 жылдан бері Сицилияның патшасы болған Фредерик II қалаға келді және қаланы нығайтты. Алайда, Фридрих пен Папалық арасындағы күресте 1228 жылы ол Фридрих II-ге қарсы көтеріліп, Папа әскерлері қаланы қиратқаннан кейін Папаға бағынды. 1230 жылғы Сан-Жермано бейбіт шартынан кейін Сицилия патшалығына қайтарылды. 1233 жылы Фридрих маңызды порт пен қамалдың бақылауын қайтадан алды. Сицилия патшалығының бөлінуінен кейін Гаета жаңа Неаполь патшалығының иелігіне көшті. 1279 жылы Анжу королі Карл I қаланы қайта жаңартып, бекіністерін күшейтті. 1289 жылы Арагон королі Яков II қаланы талқандауға тырысты, бірақ сәтсіз болды. 1378 жылдан бастап Гаета бірнеше жыл бойы антипапа Климент VII-ге пана берді. Болашақ Неаполь патшасы Ладислав 1387 жылдан бастап Гаетада тұрды. 21 қыркүйекте ол Костанца Кьярамонтеге үйленді, үш жылдан кейін одан бас тартты. Арагон королі Альфонсо V (Неапольдің Альфонсо I ретінде) 1435 жылы Неаполь Корольдығын басып алу үшін Гаетаны өз алдына бекініс етіп алды, оны қоршап алды және өзіне зиян келтіретіндей, қару-жарақ көтере алмайтын, қоршаудағы қаладан қуылғандарға көмектесу арқылы үлкен жомарттық танытты. Апатты теңіз шайқасынан кейін ол оны басып алып, корольдікке ие болды. Ол қаланы кеңейтіп, оны өз сарайына айналдырып, монета соғу орталығын құрды. 1451 жылы қала Альфонсо V пен албан ақсүйегі Скандербег арасындағы Гаета шартына орталық болды: шарты бойынша Альфонсо Скандербегтің саяси бағыныштылығының орнына албан жерлеріне қорғау ұсынылды.

Қазіргі заман

1495 жылы Франция королі VIII Карл қаланы басып алып, тонады. Бірақ келесі жылы Арагонның I Фридригі 8 қыркүйектен 18 қарашаға дейін қоршау салғаннан кейін оны қайтарып алды. 1501 жылы Гаета француздардың қолына қайтадан тиді; алайда, Гарильяно шайқасындағы жеңілістен соң (3 қаңтар 1504) оны Фердинанд Католиктің генералы Гонсало Фернандес де Кордоваға қалдырды. 1528 жылы V Карлдың адмиралы Андреа Дориа Гаета жанында француз флотын жеңіп, қаланы императорға табыс етті. Содан бері Гаета Монте-Орландоны қоршаған жаңа және кеңейтілген қабырғамен қорғалды. Испан мұрагерлік соғысында 1707 жылдың 30 қыркүйегінде Гаетаға шабуыл жасалып, генерал Даун басқарған австриялықтар үш айлық қоршаудан кейін оны басып алды. 1734 жылдың 6 тамызында төрт ай бойы Австрия вице-королінің қарсы тұруынан кейін, болашақ Неаполь королі VIII Карл бастаған француз, испан және сардин әскерлері оны жаулап алды. 1744 жылы VIII Карлдың қызы, Испания инфантасы Мария Жозефа осы жерде дүниеге келді. Қоршау нығайтылды; 1799 жылы француздар оны уақытша басып алды. 1806 жылдың 18 шілдесінде Андре Массена басқаруымен француздар оны батырлықпен қорғалғаннан кейін басып алды. Ол Наполеонның Неаполь Корольдігінде герцогтік үлкен феод ретінде құрылды, бірақ 1809 жылы қаржы министрі Мартин Мишель Шарль Годиннің құрметіне француз атауымен – Gaète деп аталды (әулеті 1841 жылы жойылды). 1815 жылдың 8 тамызында үш айлық қоршаудан кейін австриялықтарға капитуляциялады. Ол 1815 жылдың 24 шілдесінде Корольдік Әскери-теңіз флотының кемелерімен шабуылға ұшырап, ішінара қиратылды. Рим Республикасынан қашқаннан кейін, Папа IX Пий 1848 жылдың қараша айында Гаетада пана тапты. Ол 1849 жылдың 4 қыркүйегіне дейін Гаетада болды. 1849 жылдың 1 тамызында USS Constitution Гаета портында король II Фердинанд пен Папа IX Пийді қабылдап, оларға 21 зеңбірекпен салют берді. Бұл Рим папасының Америка жеріне немесе оған баламалы жерге алғаш рет аяқ басқандығы еді. Соңында, 1860 жылы Гаетада екі Сицилияның II Франциск Біріккен Италия күштеріне қарсы соңғы тұғыры болды. Король 12 000 әскермен қамалға тығылып, табандылықпен қорғаныс жасады және Гарибальдидің Неапольді басып алғаннан кейін королева Мария Софияның батырлық мысалынан шабыт алды. Тек 1861 жылдың 13 ақпанында француз флотының кетуі теңізден бомбалауға мүмкіндік берген кезде II Франциск капитуляциялауға мәжбүр болды, осылайша Неаполь Корольдігінің Италия Корольдігіне қосылуын бекітті. Пьемонт генералы Чалдини Гаета герцогінің жеңіс атағын алды. 1919-1924 жылдар аралығында эмиграциядағы Черногория үкіметі, Петрович-Ньегош әулетін қолдаған және Югославиядағы Караджорджевичтердің билігіне қарсы болған (Жасылдар) Гаетада орналасқан.

Қазіргі заман

Рисоргиментодан кейін және Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Гаета теңіз порты ретінде маңыздылығы мен байлығы артып өсті. Рисоргиментодан кейін бөлініп, Италия патшайымының құрметіне аталған жақын орналасқан Елена қаласы Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Гаетамен қайта біріктірілді. Муссолини Гаетаны бүгінгі Кампания аймағынан (бұрынғы Терра ди Лаворо, оған тарихи және мәдени тұрғыдан байланысты болған) Лационың орталық аймағына көшірді. 1943 жылдың жазында патша Муссолиниді қызметтен босатқаннан кейін, ол бастапқыда Гаета арқылы Понца аралындағы түрмеге жеткізілді. Бірақ Италия одақтастарға берілгеннен кейін қаланың жағдайы нашарлай бастады. Оның стратегиялық маңыздылығын сезініп, аймаққа одақтастардың шабуыл жасауынан қауіптеніп, неміс әскері қаланы басып алып, көптеген тұрғындарын қуды. Қоршау аймағы тарихи қала орталығынан бес шақырымға дейін созылды. Бірақ көп ұзамай халық одан да алысқа шығарылды. Гаета тұрғындарына аймақты толығымен тастап кетуге бұйрық берілді. Концентрациялық лагерьге жіберілмегендердің арасынан бір бөлігі Германияға апарылды. Одақтастардың Гарильяно арқылы ілгерілеуінен және Римді басып алуынан кейін Гаета тұрғындарына өз қалаларына оралып, қайта құру процесін бастауға рұқсат берілді. Келесі онжылдықтарда қала жағажай курорты ретінде гүлденді, ауыл шаруашылығы өнімдерін, әсіресе томат пен зәйтүнді сәтті саудалады. Көптеген отбасыларында теңізшілер бар. Дегенмен, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдар Гаета үшін де, Италияның Оңтүстігінің көп бөлігі үшін де қиын болды. Атап айтқанда, жолаушылар порты ретіндегі маңызы дерлік жойылды: Понца және басқа жерлерге бағытталған паромдар енді жақын орналасқан Формия қаласынан жүзеді. Қала үшін жұмыс орындары мен экономикалық әл-ауқатты қамтамасыз ететін тұрақты өнеркәсіп құруға жасалған барлық әрекеттер сәтсіз аяқталды. Маңызды жоғалтулардың қатарында Литторина темір жолы (қазір тұрақ және базар ретінде пайдаланылады), AGIP мұнай өңдеу зауыты (қазір қарапайым қойма) және бір кезде өркендеген шыны фабрикасы бар, ол қазір пайдаланылмаған өнеркәсіптік ескерткішке айналды. Гаетада дамыған туризм индустриясы бар, себебі ол танымал жағажай курорты болып табылады. Жылы, жаңбырсыз жазда адамдар жағалау бойындағы көптеген жағажайларға, мысалы Серапо және Сант-Агостино жағажайларына тартылады. Неаполь мен Римге шамамен бірдей қашықтықта орналасқан Гаета екі қаланың да агломерациясының тұрғындары үшін танымал жазғы демалыс орны болып табылады.

АҚШ әскери-теңіз базасы

1967 жылы АҚШ Алтыншы флотының бас кемесі Вильфранш-сюр-Мерден Гаетаға көшірілді. Монте-Орландода қолдау көрсету нысандары құрылды. Бұл, Жерорта теңізіндегі НАТО әскери-теңіз күштерінің жетекші ұлтының жауапкершілігін Ұлыбританиядан АҚШ-қа беруден кейін жасалды. Британдық Жерорта теңіз флоты таратылды, оның бұрынғы базасы Мальта енді толығымен Ұлыбританияның бақылауында болмады, себебі ол ел Ұлыбританиядан тәуелсіздік алған еді. Қазіргі уақытта ол АҚШ-тың Алтыншы флотының флагманы үшін негізгі порты ретінде пайдаланылады. Алтыншы флоттың командирі, әдетте 3 жұлдызды АҚШ Әскери-теңіз күштерінің вице-адмиралы, Жерорта теңізіндегі теңіз күштерінің операциялық тобына, шайқас топтарына, десанттық күштерге, қолдау кемелеріне, құрлықтағы бақылау ұшақтарына және су асты кемелеріне басшылық етеді. Гаетаның рөлі 19-шы ғасырдың басынан бері АҚШ Әскери-теңіз күштерінің алға бағытталған қатысуы үшін маңызды болды. 1849 жылы Гаетада болған кезде Папа Пий IX және Екі Сицилия Корольдігінің королі Фердинанд II «Конституция» кемесіне сапар жасады. Гаетада тоғыз кеме орналасқан, олардың басты міндеті – Алтыншы флот командирінің флагманы ретінде қызмет ету. Біріншісі – «Литтл-Рок». Алтыншы флоттың басқа флагмандарына «Спрингфилд», «Олбани», «Пьюгет-Саунд», «Коронадо», «Белкнап» және «Ла-Салле» кірді. Қазіргі флагман – «Маунт-Уитни». Қала кемеде жұмыс істейтін экипаж мүшелерінің отбасыларын қабылдайды. АҚШ Қорғаныс министрлігінің америкалық балаларға арналған мектебі және 2005 жылы жабылғанға дейін денсаулық сақтау және басқа да қызметтер көрсеткен АҚШ Әскери-теңіз күштерін қолдау орталығы болды. НАТО базасы Гаета шығанағына көрініс беретін Монте-Орландода орналасқан. Жақында ол, 6-шы флот командирінің де жұмыс істейтін құрлықтағы нысанға ауыстырылды.

Мәдениет

Гаета Джованни Каботоға (Джон Кабот) ескерткіш орнатты, көптеген деректерге сәйкес, ол сол жерде дүниеге келген, бірақ басқа деректер Генуя немесе Кьоджаны көрсетеді. Қаламен байланысты басқа тұлғалар – суретшілер Джованни да Гаета және Джован Филиппо Крискуоло. Толық тізім үшін «Гаетадан шыққан адамдар» бетіне қараңыз. Гаета тұрғындары итальян тілінің диалектісінде сөйлейді, ол жақын орналасқан неаполитан диалектісіне ұқсас болғанымен, латын тілінің есімдік жатын сақтайтын сирек итальян диалекттерінің бірі болып табылады. Жергілікті асхананың ерекшелігі – пицца мен кальцонеге ұқсас тиелла. Тиелланы әртүрлі толтырулармен дайындауға болады. Көбінесе оған кесілген кальмар, петрушка, сарымсақ, май, ащы бұрыш және түс үшін томат соусы қосылады. Басқа толтыруларға эскароль мен бакалла (кептірілген треска), жұмыртқа мен кабачок, шпинат, рапини және шұжық, сондай-ақ ветчина мен ірімшік жатады. Қала сонымен қатар бүкіл әлемде танымал ерекше зәйтүн брендімен (бірақ негізгі өндіріс көршілес Итриде жүзеге асырылады) және жағажайларымен (Серапо, Фонтания, Ариана, Сант-Агостино) мәшһүр. Шешен, мостаччоли, сусамелли және роккоко – Рождество маусымында көбінесе дайындалатын жергілікті десерттер. Гаетада 997 жылы табылған латын мәтінінде «пицца» сөзінің ең ерте кездесуі тіркелген. Гаетаның ең танымал фольклорлық шарасы – 31 желтоқсандағы Gliu Sciuscio, онда дәстүрлі киімдермен киінген жас гаеталықтар қала көшелеріне шығып, көбінесе өздері жасаған аспаптарда ойнайды.