Кіріспе

Ресей және Кеңес тарихының бір саласы. Бұл Ресей империясының, Кеңес Одағының және қазіргі Ресей Федерациясының пошта маркалары мен почта тарихына шолу.

Ерте тарих

Х ғасырда хабаршылар жүйесі болғандығы туралы жазбалар бар. Алғашқы хаттар орам түрінде, балауыз немесе қорғасын мөрмен мөрленген; ең көне белгілі мөр 1079 жылға жатады және ол Тмутаракан билеушісі Ратибор туралы мәлімет береді. Ең ерте сақталған хат қаптамасы 1391 жылы Ла Танадан (қазіргі Азов) Венецияға жіберілген. XVI ғасырға қарай пошта жүйесі 1600 мекенжайды қамтыды, ал хат Мәскеуден Новгородқа 3 күнде жеткізілді. 1634 жылы Ресей мен Польша арасындағы бейбіт шарты Варшаваға қатынайтын бағытты белгіледі, бұл Ресейдің алғашқы тұрақты халықаралық пошталық қызметі болды.

Ресей империясы

Ұлы Петр пошта жүйесін біркелкі ету үшін реформалар жасады, ал 1714 жылы Санкт-Петербург пен Мәскеуде алғашқы жалпы пошта кеңселерi ашылды. "Тұрақты пошта қызметі" Мәскеу мен Рига бағыттары бойынша құрылды. 1714 жылдың ақпан айында Санкт-Петербургтен Ригаға екі апта сайын пошта қатынасы басталды; маусым айында Санкт-Петербургтен Мәскеуге де қатынас ашылды. 1716 жылы әскери-далалық пошта кеңсесі, ал 1720 жылы мемлекеттік бұйрықтар мен құжаттарды жылдам жеткізу үшін "қарапайым" пошта қызметі құрылды. Жеке жөнелтімдерді (сонымен аталған "ауыр поштаны") тұрақты жеткізу 1730-40 жылдары ұйымдастырылды. 1746 жылы посылкалар мен жеке хаттар алғаш рет курьер арқылы жеткізілді, ал 1781 жылдан бастап ақшаны да үйге жеткізуге болады. Ең ерте белгілі орыс пошта таңбасы 1765 жылдың шілдесіне жатады; ол "САНКТ-ПЕТЕРБУРГ" (латын әріптерімен) деген бір қатар сөзден тұрады, бірақ пошта таңбаларын қолдану туралы алғашқы ресми ұсыныс 1781 жылға дейін жасалмады. Пошта дилижанстары 1820 жылы пайда болды. 1833 жылы Санкт-Петербург қалалық поштасы құрылды, қала 17 ауданға бөлінді, ал 42 пошта кеңсесі сауда дүкендерінде орналасты. 1834 жылы қала шеткерінде қабылдау пункттері ашылды (Санкт-Петербургте олардың саны 108-ге жетті). 1838 жылы Ресейде мерзімді баспасөз тарату Санкт-Петербургте ұйымдастырылды. 1840 жылы Мойка жағалауында дилижанстар мен "Т" арбалар бөлімі ашылды; жеңіл кабриолеттер қосымша поштаны, дилижанстар – жеңіл поштаны, ал "Т" арбалар "ауыр" поштаны тасыды. Жасыл түсті көше пошта жәшіктері 1848 жылы орнатылды, сол жылы мөрленген конверттер шығарылды; бір күндік қызмет үшін қызғылт сары пошта жәшіктері теміржол станцияларының жанында 1851 жылы пайда болды, ал пошта маркалары 1857 жылы енгізілді. 1864 жылы қалалық пошта баспа материалдарын және каталогтарды, ал 1866 жылы – посылкаларды жібере бастады. Пошталық карточкалар 1845 жылы Санкт-Петербург пен Мәскеуде жергілікті пошта үшін 5 копек төлемелі конверттер түрінде пайда болды. Бұл идея жақсы нәтиже берді және 1848 жылдың 1 желтоқсанында бүкіл Ресейге тарады. Жергілікті пошта жүйелері 1864 жылы Александр II тұсында жергілікті басқару үшін қолданылған терминнен алынған "Земство" таңбалары деп аталатын маркаларды пайдаланды. Ресей поштасы 1874 жылы құрылған Халықаралық пошта одағының (ХПО) негізін қалаушы мүшесі болып табылады. 1902 жылы Бас пошта қызметі Ішкі істер министрлігінің құрамына енді, ал 1917 жылы Уақытша үкімет кезінде ол Пошта және телеграф министрлігінің құрамына біріктірілді.

Кеңес Одағы

Ұлы Отан соғысы кезінде Кеңес пошта қызметі КСРО Халықтық байланыс комиссариатының құрамына кірді. Ол ай сайын 70 миллионға дейін посылканы Совет Армиясының майданына, өте қиын және көбінесе қауіпті жағдайларда, тылдан жеткізіп отырды. Соғыстан кейінгі жылдары пошта қызметі сандық және сапалық өзгерістерге ұшырады. 1946 жылы КСРО Халықтық байланыс комиссариаты КСРО Байланыс министрлігіне айналдырылды. Пошта қызметін Байланыс министрлігінің құрамындағы Пошта басқармасы, басқа телекоммуникация салаларының басқармаларымен бірге жүзеге асырды. 1950 жылға қарай соғыс кезінде қираған пошта саласы қалпына келтіріліп, соғысқа дейінгі деңгейге жеткізілді. Келесі жылдары байланыс кәсіпорындарының желісі, әсіресе ауылдық жерлерде, қалаларда және байланыс кеңселерi, пошта бөлімдері мен қарастырылатын байланыс орталықтарының желісі едәуір кеңейтілді. Көптеген кәсіпорындар пошта, телеграф және телефон қызметтерін біріктірді. Мұндай байланыс орталықтары көбінесе бір ғимаратта орналасып, бірыңғай басқаруда болды. Үлкен пошта жәшіктерінің желісі қалаларда ғана емес, сонымен қатар ауылдық жерлерде, вокзалдарда, теміржол бекеттерінде және тас жолдардың бойында құрылды. Пошта қызметін одан әрі дамыту пошта тасымалын механикаландыру және автоматтандыру, оның тасымалдау және жеткізілуін жақсарту бағытында жүрді. Осы мақсатта ескі пошта жабдықтары жаңартылып, жаңа үлгідегі поштаны өңдеу және тиеу машиналары, контейнерлік тасымалдау жабдықтары, механикаландыру құралдары мен пошта инвентаризациясы, сондай-ақ клиенттерге қызмет көрсету жабдықтары өндірілді.

Ленинград пошта кеңсесі

1930 жылдардың аяғына қарай Ленинградта 203 пошта бөлімі жұмыс істеді. 1941–1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысы кезінде майдан мен тыл арасындағы хабарласық Әскери почта арқылы қамтамасыз етілді. Қоршаудың алғашқы жылында Ленинградта 108 пошта бөлімі жұмыс істеді. 1988 жылы Ленинград пошта бірлестігі құрылды, оған Ленинградтың бас пошта бөлімі, 13 облыстық пошта бөлімі, 345 пошта бөлімі, 11 автоматтандырылған пошта бөлімі және көлік құралдары паркі кірді.

Ресей Федерациясы

1993 жылы Ресей поштасы Байланыс министрлігінің құрамына енді. 1995 жылы кеңсе Ресей Федерациясының Федералдық пошта қызметі болып қайта ұйымдастырылды, ал 1996 жылы Ресей Федерациясы Байланыс министрлігінің Пошта департаменті болып қайта ұйымдастырылды. Ресейлік пошта кәсіпорындары жұмыс істеді және коммерциялық тәуелсіздікке ие болды, бірақ бұрынғы серіктестер – телекоммуникация компанияларының күшті бәсекесіне тап болды. Осылайша, салалар бөлінгеніне қарамастан, бұрынғы кезеңдерде құрылған және елдің дерлік барлық елді мекендерін қамтитын бірегей пошта желісі сақталды. Ресей поштасының мемлекет дамуындағы маңызды рөлін ескере отырып, 1994 жылы Ресей Президенті Борис Ельцин пошта қызметкерлерінің кәсіби мерекесі – "Ресей поштасы күнін" белгіледі, ол әр жылдың 2 шілдесінде тойланады. 1997 жылы тағы бір президенттік жарлықпен поштаның геральдикалық дәстүрлері қайта жаңғыртылды, оған эмблема мен ту қосылды.

Монополияны жоғалту

1996 жылы Байланыс министрлігі алғаш рет кейбір пошта қызметтері бойынша мемлекеттік пошта монополиясын бұзу туралы шешім қабылдады, соның нәтижесінде Ресейде коммерциялық хат тасымалдау компаниялары пайда болды.

2002 жылғы реформа

Кеңес Одағы таратылғаннан кейін Федералдық пошта қызметі негізінен мемлекеттік мекемелер немесе федералды мемлекеттік бірыңғай кәсіпорындар ретінде тіркелген 90 түрлі ұйымдардан тұрды. Заң бойынша, олар толығымен тәуелсіз компаниялар еді. Олар федералдық пошта желісімен тек магистральдық аймақтық және ауданаралық тасымалдау және жеткізу жүйесі арқылы байланысты. Жүйенің ең абсурдты бөлігі – бір-бірімен бәсекелесіп, көбінесе демпингтік бағамен ірі корпоративтік клиенттерді тартып алуға тырысқан, жақын орналасқан аймақтардағы бір жүйенің әртүрлі бөліктері болды. Бұған қоса, бірыңғай бюджеттеу, жоспарлау немесе басқа да процестер болған жоқ. Бұл компаниялар өнеркәсіптік технологиялар бойынша 50-ге жуық түрлі IT шешімдерін қамтитын, ескірген және тозығы жеткен пошталық жабдықтарды пайдаланды. 2002 жылғы 28 маусымдағы Үкімет қаулысымен бекітілген федералдық пошта қызметін қайта құру тұжырымдамасына сәйкес, Ресей Федерациясының почта саласы экономиканың үдемелі дамуына қатысты мәселелерді шешуге маңызды үлес қоса алатын, бірыңғай, жоғары тиімді және бәсекеге қабілетті компания құру мақсатында қайта ұйымдастыруды жүзеге асырды. Осының нәтижесінде бірыңғай оператор – «Ресей Поштасы» федералды бірыңғай кәсіпорны құрылды. 2005 жылға дейін реформа аяқталды. 2004 жылы Elsag Datamat «Ресей Поштасының» алғашқы автоматтандырылған сұрыптау орталығын салу бойынша тендерді жеңіп алды.

2010 жылдары тиімділік төмендеуі

2010 жылдардың басында шағымдардың саны артты. Шетелдік онлайн-саудагерлерден келетін парцельдердің саны бірнеше жыл бойы тұрақты түрде өсіп келе жатты және одан әрі өсуі күтілуде. Ресей поштасының өзінің бағалауынша, интернет-дүкендерден жасалған тапсырыстар Ресейге көбінесе қарапайым немесе тіркелген парцельдермен жеткізіледі; 2009 жылы олардың саны 2,3 миллионды құрады, ал 2012 жылы 17 миллионға жетті. 2012 жылдың 6 наурызында Германиядан келген бес жүк көлігі Внуковода түсірілу кезегінде тұрды. Халықаралық пошта бөлімінде 12 300 парцель, 5 300 EMS жөнелтім және 36 000 кішкентай парцель жиналды. Шереметьево халықаралық әуежайында кедендік рәсімдеуді күтіп тұрған 2 мың парцель болды. 2012 жылы "anti Russianpost.ru" деп аталатын жаңа веб-ресурс пайда болды. Пайдаланушылар Ресей поштасының нашар жұмысын көрсетеді. Наурыздың ортасында онлайн-дүкендердің клиенттері Роскомнадзордың Мәскеудегі кеңсесіне жаппай спам-шабуыл жасады. Осы кезеңде компания интернет-дүкендерден сатып алынған тауарлардың кешіктірілген жеткізілімі туралы жеке тұлғалардан 1000-ге жуық шағым келді.

2013 жылғы құлдырау және реформа

2013 жылдың наурыз айында «Ресей поштасы» билік органдарына жағдайдың нашарлауын хабарлады. «Ресей поштасының» бас директорының орынбасары Нина Фетисова, Федералды байланыс агенттігі «Россвязь» және Федералды кеден қызметіне жолдаған арнайы хабарламасында, Внуково және Шереметьево халықаралық әуежайларындағы кеден бекеттерінде, сондай-ақ Мәскеудегі Орталық халықаралық пошта бөлімшесінде халықаралық жіберілген поштаны өңдеудің қиын жағдайда екенін мәлімдеді. Қызметті жақсарту мақсатында Премьер-министр Дмитрий Медведев «Ресей поштасын» Федералды байланыс агенттігі «Россвязь» құзыретінен алып тастау және тікелей Саяхат және жаппай ақпарат министрлігіне бағындыру туралы Үкімет қаулысына қол қойды. Сондай-ақ, сол жылдың сәуір айында Поштаның бас директоры Александр Киселев лауазымынан босатылды. Компанияның жаңа басшылығы 2013 жылдың қазан айында компанияның кірісін екі есеге арттыру, 2018 жылы акцияларын биржада сатуға дайындық үшін банктік қызметтер ұсыну, тиімсіз бөлімшелердің санын азайту және онлайн-саудагерлерден тауар жеткізуге баса назар аудару мақсатын қойды. Жүк көлемінің өсуін қамтамасыз ету үшін халықаралық пошта алмасу орталықтарының өңірлік бөлімшелері кеңейтілді, компания Мәскеудегі Қазан вокзалында, Екатеринбург және Новосибирск қалаларында жаңа халықаралық пошта орталықтарын ашты. Бұдан өзге, «Ресей поштасы» шетелдік пошта операторларымен халықаралық жіберілген поштаны жіберуші елде аймақтар бойынша сұрыптау туралы келісімге келді (алдын ала сұрыптау ірі импорттаушы Қытайда басталды), бұл халықаралық жіберілген поштаны жеткізу мерзімін қысқартуға мүмкіндік берді. Мысалы, Екатеринбургтегі алмасу орталығы ашылғаннан кейін Қытайдан Свердловск облысының тұрғындарына жіберілген пошта барлық кедендік рәсімдерді қоса алғанда бес күн ішінде жеткізіледі. 2013 жылдың тамызында «Ресей поштасы» Якутия Республикасының алыс-шығыс аймағында алғашқы өңірлік рейсін іске қосты. Компания Якутск әуежайында шалғай аймақтармен байланысты кеңейту бағдарламасы аясында екінші жаңа әуе пошта ұшағын іске қосу салтанатын өткізді, алғашқы рейс Хабаровск өңірінде орындалды. «Ресей поштасының» бас директорының орынбасары Алексей Скатин: «Аймақтың географиялық ерекшеліктеріне қарамастан, пошта уақытында жеткізілуі керек. Ресейдің шалғай аймақтарындағы пошта логистикасын жақсартуды бастап кеттік», – деді.

2014 жылы Ресейдің Қырымды басып алуы

2014 жылдың наурыз айында, Қырымды Ресейшіл сепаратистер мен Ресей Қарулы Күштері басып алғаннан кейін, Ресей Поштасы Ресей Федерациясының пошта ережелеріне сәйкес Қырым Республикасымен пошта байланысын ұйымдастыру және пошталық индекстеу жүйелерін біріктіру бойынша бірқатар шаралар жариялады.

Алғашқы мөртабандар

1856 жылдың қыркүйегінде пошта маркалары әлемнің көп бөлігінде кеңінен таралған кезде, Ресей билігі де осы үрдіске қосылуға шешім қабылдады. Бірінші ресейлік пошта маркасы 1857 жылдың 10 желтоқсанында Пошта департаментінің "Жалпы қолданысқа пошта маркаларын енгізу туралы" циркуляры арқылы шығарылды. Циркулярда былай делінген: "Келесі 1858 жылдың 1 қаңтарынан бастап Империяның, Польша Корольдігінің және Финляндия Ұлы Герцогтігінің барлық аймақтарына қарапайым конверттерде немесе конвертсіз, тек мекенжайы жазылған хаттар ғана хаттың салмағына сәйкес келетін маркамен жіберілуі тиіс". Алғашқы маркалар 1857 жылдың 10 желтоқсанында сатылымға түсті, бірақ Ресейде ішкі хат-хабарларды төлеу үшін маркаларды ресми түрде қолдану 1858 жылдың 1 қаңтарынан басталды (Кавказ, Кавказ арты және Сібірде – 1 наурыздан бастап). Осы уақыттан бастап барлық жеке хаттар екі бағдарламамен жойылған пошта маркаларымен жіберілді. Көптеген пошта бөлімшелеріне пошталық мөрлердің жеткізілуі уақыт алғандықтан, Пошта департаменті пошталық карточкаларын жою тәсіліне ұқсас, маркаларды қалам мен сиямен жоюды бұйырды.

Ресей империясының кейінгі маркалары

Жергілікті пошта үшін 5k маркасы 1863 жылы енгізілді, ал келесі жылы 1k, 3k және 5k номиналы үшін овал пішіндес герб бейнесі бар жаңа түгелдей дизайн пайда болды. Бұрын пошта бөлімінде қолма-қол ақша төлеу қажет болған халықаралық пошта тарифтерін жасау үшін бұл маркалар қолданылды. 1866 жылдан бастап маркалар "EZGB" деген жазуы бар, толқынды сызықтардан тұратын су таңбасы қойылған қағазға басылды, сондай-ақ оған көлденең сызықтар қосылды [әріптердің биіктігіне 13!], және әріптердің арасынан тік сызықтар өтті. Сонымен қатар, қағаздың талшықтары әрқашан су таңбасы мәтініне перпендикуляр болды! Алғашқы жылдары көлденең су таңбасы басым болды, бірақ әр номиналдың аз бөлігінде талшықтар тік болды. Кейінірек тік су таңбасы басымдыққа ие болды. Жиын толқтырушылар арасында кең таралған қате түсінікке қарамастан, қағаздың жіптері болған жоқ. "Жолақтар" әрқашан су таңбасының бөлігі болды. 1865 жылдың қыркүйегінде Шлиссельбург округі земство кеңселерінің арасында алғаш рет марка шығарды, ал жүйе 1870 жылдың 27 тамызында ресми түрде ұйымдастырылды. 1874 жылы Ресей Жалпыпошталық одаққа (кейіннен Халықаралық пошталық одақ) кірген 22 елдің бірі болды. 1875 жылы гербтің дизайны өзгертілді және 2k және 8k номиналында, ал 1879 жылы 7k номиналында қолданылды. 7k номиналы алтыбұрышты су таңбасы бар салық маркасы қағазына да басылды, олар өте сирек кездеседі. 1883 жылдың 14 желтоқсанында жаңа шығарылым жаңартылған дизайн, төмен номиналды бір түсті маркалар және 14k, 35k және 70k жаңа жоғары номиналды маркаларды қамтыды. 1884 жылдың қаңтарында 3.50 рубль және 7 рубль номиналындағы маркалар енгізілді, олар физикалық өлшемі бойынша бұрынғы маркалардан әлдеқайда үлкен болды. 1889 жылы дизайн тағы өзгертілді, осы жолы екі бас бүркіт астындағы пошта мүйіздеріне найзағайлар қосылды, ал 1902 жылдан кейін қағаздың талшықтары тік бағытта орналастырылды. 1904 жылдың соңында Ресей алғашқы жартылай пошталық маркаларын шығарды. Төрт номиналдың әрқайсысы номиналдан 3k артық сатылды, бұл орыс-жапон соғысында қаза тапқан жетімдерге көмек көрсету үшін мақсатталған. 1909 жылы жаңа серия шықты, ол ескі және жаңа дизайнды біріктірді, барлығы су таңбасы жоқ тегіс қағазға басылды, ал маркаларды қайта пайдалануды болдырмау үшін бетінде ромб пішіндес белгілер болды. Ресейдің алғашқы естелік маркалар сериясы 1913 жылдың 2 қаңтарында Романовтар әулетінің 300 жылдығына арналған мерекелік шараға орай шығарылды. 17 маркада әртүрлі патшалардың портреттері, Кремль, Қысқы сарай және Романовтар қамалының суреттері бейнеленген. Бірақ 1915 және 1916 жылдары, Бірінші дүниежүзілік соғыстың қысымымен үкімет ыдыраған кезде, кейбір дизайн картонда басылып, қағаз ақша ретінде қолданылды. 7k және 14k номиналындағы маркаларға тапшылық салдарынан 10k және 20k қосымша төлемдер салынды.

Аунның финдіктерімен билігі

1919–1921 жылдары Аунус экспедициясы өтті, онда фин еріктілерінің тобы Шығыс Карелияның бір бөлігін (фин тілінде Аунус, орыс тілінде Олонец Карелиясы) басып алды. Жергілікті билік Аунус әскерлері үшін маркалар шығарды. Бұл 1917 жылғы фин маркаларының үстіне қосымша басылған нұсқалары болды.

Кеңес Одағының маркалары

КСРО-ның пошта маркалары 1923-1991 жылдар аралығында шығарылды. Олардың үстінде "Почта СССР" деген арнайы жазу болды. Совет маркаларының тақырыптары осы әлемдегі алғашқы социалистік мемлекеттің тарихы, саясаты, экономикасы және мәдениетін көрінетіндей бейнеледі.

Каталогтар

Гуревич, Юрий Ефимович. Каталог марок земских почт России 1866–1919 = Ресейдің земстволық пошталарының маркалары каталогы, 1866–1919. Мәскеу: Авторлар, 2004. 556 б. Моэнс, Ж. Б. Ресейдің маркалары. Брюссель: Моэнс, 1893. 62 б. Певзнер, А. И. Ресей почта маркаларының каталогы, 1857–1995. Мәскеу: Тсентрполиграф, 1995. 473 б. Рип, Оскар. Ресей: Арнайы каталог: Ресейдің барлық почталық белгілері және 1914 жылға дейін Ресейге қараған немесе 1914 жылдан кейін Ресей территориясында құрылған барлық жаңа мемлекеттер, сондай-ақ Бірінші дүниелік соғыс кезінде Ресейде шығарылған оккупациялық маркалар. 600-нан астам сурет және бірнеше кестелермен. Берлин: Оскар Рип, 1925. 224 б. Соловьев, В. Ю. Ресей және КСРО почта маркаларының мамандандырылған каталогы = Pochtovye marki Rossii i SSSR spetsializirovannyi katalog. 1-том: Ресей 1857–1919; 2-том: РСФСР, КСРО 1923–1960; 3-том: КСРО 1961–1991. Стенли Гиббонс маркалар каталогы: 10-бөлім. Ресей. Рингвуд: Stanley Gibbons Publications, 2014 (7-басылым). 832 б. Уайт, Годфри М. Кеңес Республикаларының почта маркаларының түсіндірмелі тізімі: 1917–1925. Лондон: Harris Publications, 1925. 56 б. Серия атауы: Филателиялық журнал анықтамалығы; № 7. Загорского, В. Б. Ресейдің алғашқы почта маркалары: шығарылу тарихы: каталог = Pervye pochtovye marki Rossii : istoriia vypuska : katalog. Санкт-Петербург: Standart Kollektsiya, 2007. 84 б. Загорский, В. Б. Пошта маркалары каталогы: Ресей 1857–1917, РСФСР 1918–1923, КСРО 1923–1991. Холландейл, ФЛ.: Zagorsky, Inc., 2013. 560 б.