Кіріспе

Паразиттік құрт түрлері

Wuchereria bancrofti – лимфалық филяриаздың басты себебі болып табылатын филяриалды (артроподтар арқылы тарайтын) нематода (түтік құрт). Бұл – лимфалық филяриазды қоздыратын лимфа жүйесін жұқтыратын Brugia malayi және B. timori сияқты үш паразиттік құрттың бірі. Бұл филярий құрттардың таралуына әртүрлі маса түрлері себеп болады. W. bancrofti – үш түрдің ішінде ең көп таралғаны, ол 120 миллионнан астам адамға әсер етеді, негізінен Орталық Африка мен Ніл дельтасы, Оңтүстік және Орталық Америка, Азияның тропикалық аймақтары (Оңтүстік Қытайды қоса) және Тынық мұхиты аралдарында. Егер инфекция емделмесе, лимфалық филяриазға ұласуы мүмкін. Сирек жағдайларда тропикалық өкпе эозинофилиясын да тудырады. Қазіргі уақытта коммерциялық вакцина жоқ, бірақ әртүрлі антифилярийлік емдеулермен жоғары емделу деңгейіне қол жеткізілді. Лимфалық филяриазды 2020 жылға дейін қоғамдық денсаулық проблемасы ретінде жою мақсатымен Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының лимфалық филяриазды жою жөніндегі жаһандық бағдарламасы жүзеге асырылуда. Алайда, 2020 жылға дейін бұл мақсатқа қол жеткізілмеді.

Морфология

W. bancrofti екі жынысты құрт ретінде жыныстық диморфизмді көрсетеді. Ересе құрт ұзын, цилиндр тәрізді, жұқа, тегіс және ұштары дөңгелек болады. Ол ақ түсті және дерлік мөлдір. Денесі өте нәзік болғандықтан, оны тіндерден алу қиын. Онда қысқа бас аймағы бар, ол қысқа мойын арқылы негізгі денемен байланысқан, бұл тартылыс түрінде көрінеді. Дене қуысының ішінде шашыраңқы қара дақтар – ядролар орналасқан, ал құйрық ұшында ядролар жоқ. Аталық және аналық құрттарды өлшемдері мен құйрық ұштарының құрылымы бойынша ажыратуға болады. Аталық құрт кішкентай, ұзын және кең болып келеді, құйрығы қарынға қарай иілген. Құйрық ұшында 15 жұп кішкентай құйрық қарыншалары орналасқан, олар сезім мүшелері болып табылады. Анальды аймақ – 12 жұп папиллярдан тұратын күрделі құрылым, олардың сегізі анус алдында, төртеуі анус артында орналасқан. Ал аналық құрттың ұзындығы мен ені аталыққа қарағанда үш есеге үлкен. Оның құйрығы біртіндеп тарлып, ұшы дөңгелек болады. Қосымша сезімдік құрылымдар байқалмайды. Оның жыныс жарығы басқа қарай, бас ұшынан шамамен 0,25 мм қашықтықта орналасқан. Ересек аталық және аналық құрттар көбінесе бір-біріне оралған және ажырату қиын. Аналықтар жұмыртқа туғызады және микрофиляриялар деп аталатын мыңдаған жас құрттарды өндіреді. Микрофилярия – кішкентай ересек құрт, жұмыртқа қабығын қабықша ретінде сақтайды және көбінесе дамыған эмбрион деп есептеледі. Оның ұзындығы 280 мкм, ені 25 мкм. Ол тірі организмде құрылымсыз көрінеді, бірақ гистологиялық бояу оның бастапқы ішегін, жүйке сақинасын және бұлшық еттерін анық көрсетеді.

Өмір циклі

W. bancrofti өмірлік циклын екі қожайында өткізеді. Адамдар – түпкілікті, ал масалар – аралық қожайын рөлін атқарады. Ересек паразиттің денесі адамның лимфа жүйесінде орналасады. Олар көбінесе дененің төменгі бөлігіндегі лимфа бездерінің афференттік лимфа арналарында табылады. Бірінші сатыдағы дернәсілдер микрофиляриялар деп аталады және олар қан айналымында болады. Микрофиляриялардың қабықшасы болады. Осы қабықша және құрттардың мекендейтін жері адамдағы микрофиляриялардың түрін анықтауды жеңілдетеді. Микрофиляриялар негізінен шеткі қанда кездеседі және ең көп мөлшері кешкі сағат 10-нан таңғы 4-ке дейін байқалады. Олар терең және шеткі айналым арасында көшіп, ерекше тәуліктік кезеңділік көрсетеді. Күндіз олар терең тамырларда болады, ал түнде – шеткі қан айналымына көшеді. Бұл кезеңділіктің себебі әлі белгісіз, бірақ микрофиляриялардың осы сағаттарда шеткі қанда болуы түнгі маса сияқты вектордың оларды тарату мүмкіндігін арттыруы мүмкін. Ұйқымен байланысты физиологиялық өзгерістер де бар, мысалы, дене температурасының төмендеуі, оттегі кернеуі және бүйрек үсті безінің активтілігінің төмендеуі, көмірқышқыл газ кернеуінің жоғарылауы және басқа да физикалық өзгерістер, олардың кез келгені микрофиляриялық паразиттің ырғақты мінез-құлқының сигналы болуы мүмкін. Егер қожайындар күндіз ұйықтаса және түнде оянса, олардың кезеңділігі кері болады. Оңтүстік Тынық мұхитында W. bancrofti күндізгі кезеңділік көрсетеді, ол мерзімді деп аталады. Микрофиляриялар векторға – көбінесе Culex, Anopheles, Mansonia және Aedes туыстас масаларға – беріледі. Масаның ішінде микрофиляриялар жылжымалы дернәсілдерге, яғни жасөспірімдерге айналады және шамамен 10 күннен кейін лабиумға көшеді. Жұқтырған маса келесі рет қан сорғанда, W. bancrofti дернәсілдері ауыз мүшелерінен болашақ қожайынның терісіне түседі және дермадағы ұсақ жарақаттар арқылы немесе сопақшаның жасаған жолы арқылы жаңа қожайынның қан тамырларына өтеді. Дернәсілдер лимфа жүйесі арқылы аймақтық лимфа түйіндеріне, көбінесе аяқтар мен жыныс мүшелеріне жетеді. Бір жыл ішінде дернәсілдер ересек құртқа айналады және афференттік лимфа тамырларында жыныстық жетілуге жетеді. Жұптасқаннан кейін ересек ұрғашы құрт мыңдаған микрофилярияларды шығарады, олар қан ағысына көшеді. Жұқтырған адамды маса шаққанда, микрофилярияларды жұмып алып, осылайша тіршілік циклын қайталайды. Аталған организм аралық қожайын – масада көбеймейді.

Тарих

W. bancrofti-нің әсері ежелгі мәтіндерде бұрыннан жазылған. Ежелгі грек және рим жазушылары, бұл аурумен ауыратын адамдардың аяқ-қолдарының ісінуі және терісінің қалыңдап, жарылуының пілдің денесіне ұқсастығын байқаған, содан ауруға «филярия» деген ат қойылған. 1862 жылы Парижде Жан Николас Демаркуэй Кубаның Гавана қаласынан келген жас адамның гидроцеледен алынған сұйықтығында нематода құрттарына ұқсас нәрсе тапты. Осыдан үш жыл кейін Бразилиядағы Баияда Отто Вучерер осы құрттарды тағы да тапты, бірақ бұл жолы хилуриямен ауыратын әйелдің зәрінен. Бұл екі байқауды да білмейтін Тимоти Льюис 1870 жылы Үндістанда хилуриямен ауыратын бір үндінің зәрінен, ал екі жылдан кейін қаннан тапты. Льюис алған үлгілердің бір бөлігін сол жылы Англияда Джордж Буск зерттеді және оларды Filaria sanguinis hominis деп атады. 1876 және 1877 жылдары Австралияның Брисбен қаласында Джозеф Банкрофт лимфалық абсцестерде ересек құрттарды, ал науқастардың қанында личинкаларды тапты. Ол оларды Лондондағы Спенсер Коббольдқа жіберді, ол оларды Филария Банкрофти деп атады. Патрик Мэнсон Қытайдың Сямен қаласында (сол кезде Амой деп аталған) екі маңызды байқау жасады. Біріншіден, ол 1877 жылы Culex quinquefasciatus және Aedes aegypti масаларының қанда личинкалары (микрофилярия) бар адамды шаққанда, олардың денесінде екі рет ауысып, қазір жұқпалы личинкалар деп аталатын үлкен құрттарға айналатынын анықтады. Екіншіден, ол 1879 жылы қанда тұратын түрлердің түнгі уақытта белсенді болатынын, түн ортасында қанында көп мөлшерде пайда болатынын, ал күндіз азаятынын анықтады. Бұл осы масалардың тістеу уақытымен сәйкес келді. Мэнсон болжамы бойынша, жұқтырған масалар суға батып, жұқпалы личинкалар су арқылы жұғады. 1899 жылы Брисбендегі Томас Банкрофт микрофиларемиямен ауыратын науқасқа зертханада өсірілген масаларды 16 күн бойы қойды, содан кейін үлгілердің бір бөлігін Лондондағы Джордж Лоуға жіберді. Лоу масалардың гистологиялық кесінділерін дайындады және личинкалардың ішек, көкірек, сілекей бездеріне және содан кейін сопақша арқылы өтетінін анықтады, бұл жұқпалы личинкалар маса шаққанда жұғатынын көрсетеді. 1902 жылы Томас Банкрофт осыны Dirofilaria immitis деп аталатын ұқсас құртты пайдаланып, жұқтыру жолын дәлелдеді және тәжірибелік түрде жұқтырылған итке ересек құрттардың пайда болуын қамтамасыз етті. 1921 жылы Леон Серат Wuchereria туысын құрып, осы құртты Wuchereria bancrofti деп атады. W. bancrofti-нің құл саудасы арқылы Жаңа әлемге әкелінгендігі болжанады. Жаңа әлемге енгізілгеннен кейін, бұл филяриялық ауру 1920 жылдары кенеттен жоғалғанға дейін Оңтүстік Каролина штатының Чарльстон қаласын қоршаған аймақтарда кең таралды.