Кіріспе

Құс түрлері

Солтүстік мазақ құсы (Mimus polyglottos) – Солтүстік Америкада кең таралған мазақ құсы. Бұл құс негізінен тұрақты мекендейді, бірақ суық ауа райында солтүстік құстар оңтүстікке қарай көше алады. Бұл түр Еуропада сирек кездеседі. Бұл түрді алғаш рет Карл Линней 1758 жылы шығарған «Systema Naturae» кітабының 10-шы басылымында Turdus polyglottos деп сипаттаған. Солтүстік мазақ құсы еліктеу қабілетімен танымал, бұл оның ғылыми атының – «көп тілді еліктеуші» мағынасында да көрінеді. Солтүстік мазақ құсының үстіңгі қауырсындары сұр немесе қоңыр, ал астыңғы жағы ақшыл болады. Оның қанаттары мен құйрығында ұшқанда көрінетін ақ дақтар бар. Солтүстік мазақ құсы – бәсең жейтін жануар, ол жәндіктермен де, жемістермен де қоректенеді. Оны көбінесе ашық алаңдарда және орман шеттерінде кездестіруге болады, бірақ ол шөптегі жерлерде азықтанады. Солтүстік мазақ құсы Канаданың оңтүстік-шығысында, АҚШ-та, Мексиканың солтүстігінде, Багама аралдарында, Кайман аралдарында және Үлкен Антиль аралдарында көбейеді. Оның оңтүстіктегі ареалында оған ең жақын туысы – тропикалық мазақ құсы кездеседі. Бұрынғы пікірлерге қайшы, Сокорро мазақ құсы да оған жақын туыс, және ол жойылып бара жатқан түр. Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) мәліметінше, Солтүстік мазақ құсының жағдайы ең аз қызығушылық тудырады. Солтүстік мазақ құсы өте зиялы құс ретінде танымал. Көптеген зерттеулер оның жеке адамдарды, әсіресе бұрын шабуыл жасаған немесе қауіп төндіргендерді тануға қабілетті екенін көрсетті. Құстар өздерінің көбею орындарын да жақсы біледі және өткен жылдары ең сәтті болған жерлеріне қайта оралады. Қалалық құстарда бұл мінез-құлық жиірек байқалады. Мазақ құсы АҚШ мәдениетінде маңызды рөл атқарады, ол бес штаттың мемлекеттік құсы болып табылады, кітап атауларында, әндерде, қарапайым әуендерде және басқа да халықтық мәдениеттерде кездеседі.

Таксономия

Швед зоологы Карл Линней бұл түрді алғаш рет 1758 жылы өзінің "Systema Naturae" еңбегінде Turdus polyglottos деп сипаттаған. Оның қазіргі туыс атауы, Mimus, латын тілінде "еліктеуші" деген мағынаны білдіреді, ал түрлік атауы polyglottos, ежелгі грек тіліндегі poluglottos сөзінен ("көп даусты", "әсем үнді") шыққан, ол "polus" ("көп") және "glossa" ("тіл") сөздерінен құралған. Бұл түрдің әртүрлі дыбыстарды еліктеу қабілетін көрсетеді. Солтүстік мазақ құсы тропикалық мазақ құсымен (Mimus gilvus) бір түрге жатады. Бұл түр M. gilvus-тің ең жақын туысы ретінде солтүстік мазақ құсы деп саналады.

Кіші түрлер

Солтүстік мазақ құсының үш мойындалған тұқымы бар. Багам аралдары мен Гаитиден ұсынылған тұқымдар "орфеус" тобына жатқызылған. Аталықтары мен аналықтары бірдей көрінеді. Денесінің жоғарғы бөлігі сұр, ал төменгі бөлігі ақ немесе ақшыл сұр түсті. Қанаттарының жартысындағы параллель қанат жолақтары ақ дақтың жанында бірігіп, ұшу кезінде ерекше көзге түседі. Солтүстік мазақ құсының ұзындығы, құйрығымен қоса, денесінің шамасына жуық. Қанаттарының ені -тен -ге дейін, ал дене салмағы -тан басталады. Еркектер аналықтардан сәл ірілеу болады. Стандартты өлшемдерге қанаттың ені, құйрығының ұзындығы, тұмсығының биіктігі және табан сүйегі жатады.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Мокингбұштың көбейетін аймағы Канаданың теңіз провинцияларынан батысқа қарай Британдық Колумбияға дейін, солтүстік жазықтық штаттарының оңтүстігіндегі және Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы Құрама Штаттардың дерлік барлық бөлігі, Үлкен Антиль аралдары және Мексиканың көп бөлігі, шығыс Оахака мен Веракрусқа дейін созылады. Сонымен қатар, бұл құс Ұлыбританияда үш рет кездейсоқ қонақ ретінде тіркелген. Мокингбұштың өзінің таралу аймағының солтүстік бөлігінде кем дегенде жартылай көшпенді екені есептеледі, бірақ оның көші-қон мінез-құлқы толыққанды зерттелмеген. Мокингбұштың мекендеу ортасы орналасқан жеріне қарай өзгереді, бірақ ол сирек өсімдіктермен жабылған ашық кеңістіктерді ұнатады. Шығыс аймақтарда саябақтар мен бақшалар сияқты қала маңындағы және қалалық аумақтар олардың жиі мекендейтін жерлері болып табылады. Олар көлеңкелену және ұя салу үшін жақын орналасқан бұталармен бірге күтіммен шабылған газонды жақсы көреді және әдетте жыл бойы бір мекенде тұрады. Құстардың рационы буынтұқымдыларға (мысалы, өрмекшілер, шегірткелер, құмырсқалар, қоңыздар және көбелек құрттары), жер құрттары, жидектер, жемістер, тұқымдар және кейде шағын балықшалардан тұрады.

Өсіру

Аталық және аналық түрлер өмірдің бір жылынан кейін жыныстық жетілуге жетеді. Көбейту маусымы көктем мен жаздың басында жүзеге асады. Аталықтар аналықтарды өздерінің орнына тарту үшін түрлі мінез-құлықтар көрсетеді. Ұя салуға аталық та, аналық та қатысады. Аталық жұмыстың көп бөлігін жасайды, ал аналық ұя салынған бұтаққа немесе ағашқа қонып, жыртқыштарды қадағалайды. Ұя жерден шамамен үш-он фут биіктікте салынған. Солтүстік мазақ құсы жылына екі-төрт рет жұптасады. Бір көбейту әрекетінде солтүстік мазақ құсы орташа есеппен төрт жұмыртқа салады. Шамамен 10-15 күннен кейін балапандар өздігімен тіршілік ете бастайды. Жұптаспаған аталықтар жұптасқан аталықтарға қарағанда көбірек бағытта және көбірек рет ән салады. Сонымен қатар, жұпсыз аталықтар жұптасқан аталықтарға қарағанда көбірек ұшу көрсетіледі. Аталық мазақ құсы көбейту кезеңі мен жұптасу статусына байланысты ән өндірісін өзгертеді. Жұптаспаған аталық бұл өзгерісті жақсы байқайды. Ол аналықты жұптасқан аталықтың ұясынан тартып алу мүмкіндігін сезгенде бір бағытқа қарай ән салады. Логанның жүргізген байқау зерттеуі аналықтың аталықтың және оның аумағының сапасын үнемі бағалайтынын көрсетеді. Бағалау әдетте жаңа көбейту маусымының басында көрші аумаққа жаңа аталықтың келуімен басталады. Ондай жағдайларда, жұптасқан аналық екі аталықтың да аумағының үстінен ұшып, екі аумақтың да қасиеттерін бағалап, екі аталықпен де сөйлесіп тұрады. Жергілікті ресурстар үшін бәсекелестік ата-аналар жетілгеннен кейін туған жерде қалған балаларымен ресурстарды бөлісуге тиіс екенін болжайды. Солтүстік мазақ құсы сияқты қос қанаттылардың арасында аналықтар аталықтарға қарағанда көбірек таралады. Сондықтан, халық тығыздығы жоғары және жергілікті ресурстар үшін бәсекелестік күшті болғанда, филопатрикалық жынысқа қарағанда дисперсивті жынысты өндіруге бейімделу пайдалы. Солтүстік мазақ құстары қалалық ортада көп кездесетіндіктен, қалалардағы ластану және қорыту жыныстық гормондарға әсер етуі мүмкін, демек балалардың жыныстық қатынасына да әсер етеді.

Жұптасу

Солтүстік мазақ құстары әлеуметтік жағынан моногамды. Еркек және әйел сыртқы түрі жағынан ұқсас, тек еркек әйелден сәл ірі болады. Солтүстік мазақ құстарында серіктің өзара таңдауы байқалады. Еркектер де, әйелдер де бөгеткерлерге қарсы агрессивті серіктестерді артық көреді, демек, ата-аналық инвестиция жоғары болады. Дегенмен, еркектер ұяларын әйелдерге қарағанда қорғауға көбірек бейім. Егер ересек еркектердің саны ересек әйелдерден көп болса, әйелдер серіктерін таңдауда көбірек еркіндікке ие болады. Ұя салудың жоғары сәттілігі аумақтағы бөгеткерлерге шабуыл жасайтын, өте агрессивті еркектермен байланысты, сондықтан әйелдер осы еркектерді артық көреді. Мазақ құстарының ұялары көбінесе көкпар құстарының паразиттік шабуылына ұшырайды. Ата-аналар паразиттік жұмыртқаларды орташа деңгейде қабылдамайды. Жақында жүргізілген зерттеу көрсеткендей, көбейту маусымының басында емес, соңында шетел жұмыртқалары ұядан шығарылу ықтималдығы жоғары. Алғаш рет ұя салған қожайындар әлі алғашқы жұмыртқалардың пішіні мен түсіне толық үйренбегендіктен, шетел жұмыртқаларын қабылдамау ықтималдығы төмен. Сонымен қатар, солтүстік мазақ құстары мен олардың паразиттерінің көбейту маусымдары арасындағы үлестің де белгілі бір мезгілдік шегі бар. Егер паразиттердің көбейту маусымы кешігіп басталса, паразиттік шабуыл ықтималдығы төмендейді. Сондықтан, қожайынның паразиттік жұмыртқаларға сезімталдығы төмен болуы тиімді.

Онтогенез

Зертханада 38 көңілді құстың балапандары мен жас құстарын (35 және 3) бақылау нәтижесінде жас көңілді құстардың мінез-құлқының дамуы тіркелді. Көздерінің ашылуы, жұмсақ дауыстау, жалбару және қанаттарын тазалау сияқты маңызды кезеңдер өмірдің алғашқы алты күнінде басталды. Тоғызыншы күні жалбарудағы өзгерістер және қысқа қозғалыстар, мысалы, қонбау, қорқу және созу байқалды. Қанаттарын жарқырату, суға түсу, ұшу және ұядан ұшып кету 17 күн ішінде болды (ұядан кету 11-13 күн аралығында орын алды). Ұшу, жүру және өздігінен тамақтану қабілеттері 40 күн ішінде жақсарды. Жастар кезеңінде агрессивті мінез-құлық күшейді, тіпті бір аймақта тұратын екі бауырдың бірі екіншісін өлтіруі мүмкін.

Ән мен шақырулар

Құстардың көптеген түрлері басқа құстардың дауыстарын еліктесе де, Солтүстік Америкада осы жағынан ең танымал түрі – солтүстік мазақ құсы. Оның еліктейтін әндерінің арасында Каролина жұлдызшасы, солтүстік кардиналы, түкті таз, шығыс тави, үй құсы, ағаш құсы және шығыс көк құсы, сондай-ақ солтүстік фликер мен үлкен құс аулаушының дауыстары, көк жаңбырдың мазақтауы мен еске алуы, американдық қызғалдақтың дабылдары, сыңғырлауы мен шырылдауы бар. Ол тек құстарды ғана емес, мысық, ит, бақа, шегіртке сияқты басқа жануарларды, тіпті майланбаған дөңгелектер мен автомобиль дабылы сияқты жасанды дыбыстарды да еліктейді. Адамдар үшін бұл еліктеулер өте сенімді болғанымен, олар Флорида шөптегі құсы сияқты басқа құстарды жаңылыстыра алмайды. 2013 жылғы зерттеу дауыстық еліктеудегі модельдік таңдауды анықтауға бағытталған, ал нәтижелер мазақ құсының дыбыстық ерекшеліктері бар дауыстарды үйренуге генетикалық бейімділігін көрсетті. Еркек және әйел мазақ құстары ән салады, бірақ әйелдері көбінесе тыныш және аз дыбыстайды. Еркектер ән айтуды қаңтардың соңында немесе ақпан басында бастап, жаз бойы жалғастырады және күзге дейін аумақты белгілейді. Әйелдердің ән айту жиілігі сирек, олар жаз және күзде аз әндейді және тек еркек аумақтан кеткенде ғана ән салады. Мазақ құсының төрт ерекше дауысы бар: ұяға көмек шақыру, шұңғыл шақыру, шаттық немесе шаттық шақыру және жалбару шақыру. Қысқы дауылдар мазақ құсының таралу аймағын шектейді. Бұл дауылдар Огайодағы (кейін қалпына келген), Мичиган, Миннесота және Квебектегі популяцияның азаюына себеп болды. Құрғақ маусымдар Аризонадағы мазақ құсының санына да әсер етеді. 2023 жылы жарияланған ұқсас зерттеуде бірнеше қатысушылар ұя салған мазақ құстарына қатысты әртүрлі деңгейдегі қауіпті мінез-құлық көрсетті. Үш күндік оқу барысында "жоғары қауіп" тобының қатысушыларына 3 метр қашықтықта тұрған "орташа қауіп" тобының қатысушысымен бірге күнделікті ұяға тиіс нұсқау берілді. "Төмен қауіп" тобының қатысушылары ұяға жеке жақындап, 10 минутқа 3 метр қашықтықта тұрды. Сынақ кезінде қатысушылар ұядан қуып шығарғанда, мазақ құстары оқу кезінде көбірек қауіпті мінез-құлық көрсеткен адамдардан әлдеқайда қашықтап кетті. Биологтар солтүстік мазақ құсының қалалардағы жаңа ортаға қалай бейімделгенін және олар қалалық құстарға тән экологиялық тұзақтарға түсе ме деп ұзақ уақыттан бері сұрақ қойып келеді. Қалалық құстар өткен жылы сәтті көбейген ұяларына қайта оралып, көбеюі сәтті болмаған ұялардан аулақ болады. Бұл құбылыстың бір түсіндірмесі – қалалық орталар қала еместерге қарағанда көбірек болжамды, себебі қалалық құстардың ұяға адалдығы оларды экологиялық тұзақтарға түсуден сақтайды. Қалалық ортаға бейімделуі Балтимор және Вашингтон қалаларындағы мазақ құсының популяциясында қорғасынмен улануға бейімделуіне әкелді. "Аштық ойындары" франшизасында мазақ құсы мен сөйлейтін құстың буданынан шыққан "мазақайлар" бейнеленген, олар генетикалық түрлендірілген және адамның сөзін жаттап, қайталай алатын құстар. Бұл құстар бүлікшілдіктің символы ретінде серияда пайда болады. Солтүстік мазақ құсының әні 19-ғасырдың ортасында көптеген американдық халық әндеріне, мысалы "Мазақ құсын тыңда" әніне шабыттандырды. Томас Джефферсонның бірнеше үй жануарлары болған, оның ішінде "Дик" атты құс бар еді. Мистер Роджерстің көршілес ауданындағы ойдан шығарылған көршілес ауданында Корольдің "үй жануарларының" бірі – таяқшаға орнатылған ағаштан жасалған солтүстік мазақ құсы, ол ғылыми атауымен *Mimus polyglottos* деп аталады. 1951 жылы танымал әнші Пэтти Пейдж "Mockin' Bird Hill" әнін жазды. 10 дюймдік 78 айналымдық форматта сатылды. Ән Billboard тізімінде 2-орынға ие болды және соғыстан кейінгі кезеңнің игі құндылықтарын көрсетеді.

Мемлекеттік құс

Солтүстік мазақ құсы Арканзас, Флорида, Миссисипи, Теннеси және Техас штаттарының мемлекеттік құсы, сондай-ақ бұрын Оңтүстік Каролина штатының мемлекеттік құсы болған.