Кіріспе
Инуиттер көшіп келгенге дейінгі Арктикадағы халықтардың ата-бабаларының мәдениеті. Палеоэскимо (сонымен қатар Тюльге дейінгі немесе Инуиттерге дейінгі) – қазіргі Ресейдегі Чукоткадан (мысалы, Чертов Овраг) Солтүстік Америка арқылы Гренландияға дейін, қазіргі заманғы Инуиттер (Эскимо) және туысқан мәдениеттер келгенге дейін Арктика аймағын мекендеген халықтар. Алғашқы белгілі Палеоэскимо мәдениеттері б.з.д. 2500 жылы пайда болды, бірақ аймақтың көп бөлігінде біртіндеп ығыстырылды, соңғысы – Дорсет мәдениеті шамамен 1500 жылы жоғалып кетті. Палеоэскимо топтарына Дорсетке дейінгі; Гренландияның Саккак мәдениеті (б.з.д. 2500–800 жж.); Канаданың солтүстік-шығысы мен Гренландияның Тәуелсіздік I және Тәуелсіздік II мәдениеттері (шамамен б.з.д. 2400–1800 жж. және б.з.д. 800–1 жж.); Лабрадор, Нунавик және Ньюфаундлендтің Гросвотер мәдениеті, сондай-ақ Солтүстік Арктикаға тараған Дорсет мәдениеті (шамамен б.з.д. 500 – 1400 жж.) кірді. Дорсеттер – қазіргі Аляскадан шығысқа қарай көшіп келген Туле халқының, қазіргі Инуиттердің ата-бабаларының Арктикадағы соңғы ірі "Палеоэскимо" мәдениеті болды.
The Paleo Eskimo (also pre Thule or pre Inuit) were the peoples who inhabited the Arctic region from Chukotka (e. g., Chertov Ovrag) in present day Russia across North America to Greenland prior to the arrival of the modern Inuit (Eskimo) and related cultures. The first known Paleo Eskimo cultures developed by 2500 BCE, but were gradually displaced in most of the region, with the last one, the Dorset culture, disappearing around 1500 CE. Paleo Eskimo groups included the Pre Dorset; the Saqqaq culture of Greenland (2500–800 BCE); the Independence I and Independence II cultures of northeastern Canada and Greenland (c. 2400–1800 BCE and c. 800–1 BCE); the Groswater of Labrador, Nunavik, and Newfoundland and the Dorset culture (500 BCE – 1400 CE), which spread across Arctic North America. The Dorset were the last major "Paleo Eskimo" culture in the Arctic before the migration east from present day Alaska of the Thule, the ancestors of the modern Inuit.
Терминология
Инуиттердің циркумполярлық кеңесі (ICC) ғалымдарға «эскимо» немесе «палеоэскимо» орнына «инуиттер» мен «палеоинуиттер» терминдерін қолдануды ұсынды. Археолог Макс Фризен ICC терминологиясын қабылдауды, сондай-ақ «палео» сөзіндегі «P» әріпін үлкен әріппен жазуды, негізгі дәстүрлерді атауда археологиялық конвенцияларды сақтауды қолдайды. 2016 жылы Лиза Ходжеттс және «Арктика» журналының редакторы Патриция Уэллс былай деп жазды: «Канада контекстінде «эскимо» терминін пайдалану археологтар мен біздің меймандарымыз және зерттеу серіктестеріміз – инуиттер мен инувиалуит қауымдастықтары арасындағы қарым-қатынастарға зиян келтіруі мүмкін»; олар мүмкін болған жағдайда нақтырақ терминдерді қолдануды ұсынды (мысалы, Дорсет және Гросуотер); «Палеоэскимо» терминін алмастыру мәселесі әлі де ашық екенін, «Палеоинуиттер», «Арктикалық шағын құралдар дәстүрі» және «инуиттерге дейінгі» сияқты терминдерді, сондай-ақ «Тунит» және «Сивуллирмиут» сияқты инуктитут сөздерін қарастыруға болатынын атап өтті. 2020 жылы «Антропологиялық археология журналында» жарияланған Кателин Бреймер Хейс және әріптестерінің мақаласында ICC шешіміне сілтеме жасап, «Палеоэскимо» терминін алмастыру қажеттігі айтылды, бірақ Аляска контекстінде консенсусқа келу қиын екені де көрсетілді. Атап айтқанда, Алясканың жергілікті тұрғындары өздерін «инуиттер» деп атамайды, сондықтан Канадада қолданылатын «Палеоинуиттер» және «Көне инуиттер» сияқты терминдер тиімді емес; олар «Ерте Арктикалық керамика дәстүрі» терминін қолданады, бірақ бұл салада консенсус жоқ екенін де мойындайды.
Жауыздық пен жебелерді қолдану
Палеоэскимолардың Аляскадан Гренландия мен Лабрадорға дейін салыстырмалы түрде жылдам таралуына садақ-жебе қолдануларының көмектескен болуы мүмкін. Олар бұл технологияны Канаданың шығыс аймағындағы халықтарға б.з.д. 2000 жылға дейін таратқан.
Геномды реттеп алған алғашқы ежелгі адам
2010 жылдың ақпан айында ғалымдар ежелгі адамның геномдық тізбесін алғаш рет анықтағанын хабарлады. Данияның Ұлттық мұражайы, Пекин геномдық институты және басқа да ғылыми мекемелер 4000 жыл бұрынғы шаштың үзінділерін пайдаланып, палеоэскимо адамның геномның шамамен 80% -ын секвенирледі. Бұл адам Гренландияда табылған және тарихқа дейінгі Саққақ мәдениетінен шыққан деп саналады. Ғалымдар геномға сүйене отырып, шамамен 5500 жыл бұрын Сибирден Солтүстік Америкаға адамдардың жекелеген көші-қоны болғанын айтты. Бұл көші-қон Американың жергілікті халықтарының тарихи мәдениеттерін құраған ұрпақтарынан және кейінірек инуиттердің көші-қонынан тәуелсіз болды. 4500 жылға қарай осы көші-қонның ұрпақтары Гренландияға жеткен. Талдауға пайдаланылған қалдықтар Саққақ мәдениетінің аймағынан табылды. Ғалымдар "Инук" (инуктитут тілінде "адам" деген мағынаны білдіреді) деп аталған адамның А+ қан тобына ие болғанын, суыққа бейімделген гендері, қоңыр көзі, қоңыр терісі, қара шашы болғанын және өмірінің соңында шашы толуы мүмкін екенін хабарлады. Бұл ежелгі адамның геномдық тізбесін және митохондриялық геномды алғаш рет анықтау болды. Авторлар палеоэскимо халықтарының мыңдаған жылдар бойы На-Дене тайпаларының ата-бабаларымен бірге өмір сүргенін атап өтті. Авторлар бұл Сібір және На-Дене халықтары арасындағы генетикалық байланыстың жаңа дәлелі екенін санайды, ол палеоэскимолар арқылы жүзеге асты. Осы ғалымдардың пікірінше, жалпы алғанда, палеоэскимоларда Берингиялық (оның ішінде Чукотко-Камчатка және эскимо-алеут), Сібірлік және Оңтүстік-Шығыс Азиялық тектің үлкен үлесі болған. Сонымен қатар, Дэвид Рейх сияқты кейбір генетиктер мен археологтар палеоэскимолардың На-Дене тілдерін Америка құрлығына таратып, осылайша палеоэскимоларды На-Дене халықтарының мәдени және тілдік туыстары (немесе тікелей ата-бабалары) етіп көрсеткенін болжайды. 2019 жылы ғалымдар палеоэскимолар қазіргі На-Дене тілді халықтардың ғана емес, сонымен қатар эскимо-алеут тілдерінде сөйлейтін халықтардың да ата-бабалары болды деген қорытындыға келді. Бірақ бұл тікелей болған жоқ, "Жаңа эскимо" тобының араласуы арқылы жүзеге асты. Флегонтов және авторлардың айтуынша, кейінгі Ескі Беринг теңізінің археологиялық мәдениеті Арктикалық кішкентай құрал дәстүрімен байланысты тайпалардың Беринг бұғазы арқылы алға-артқа көші-қонының нәтижесінде пайда болды немесе олардың ұрпақтары (Ескі кит аулау, Хорис, Нортон мәдениеті, шамамен 3100-2500 ж.б.д.). Бұл халықтар Сібірдегі Чукотко-Камчатка тілінде сөйлейтін халықтармен араласты. Соңында Ескі Беринг теңізінің археологиялық мәдениеті эскимо-алеут тілдерінде сөйлейтін юпиктер мен инуиттердің ата-бабасы болды.
Генетика
2014 жылдың тамызында "Science" журналында жарияланған генетикалық зерттеуде көптеген палеоэскимостар мен тулеліктердің қалдықтары зерттелді. Палеоэскимостардың көп бөлігі аналық D гаплотобына, ал тулеліктердің көп бөлігі аналық А гаплотобына жатқандығы анықталды. Бұл деректер палеоэскимостардың ата-бабаларының шамамен б.з.д. 4000 жылы Сібірден Солтүстік Америкаға бөлек миграция жасағанын, одан кейін генетикалық тұрғыдан көптеп оқшауланғанын көрсетеді. 1300 жылға қарай палеоэскимостар тулеліктермен (инуиттердің ата-бабалары) толығымен ауыстырылды, олар Сібірдің Бирнирк мәдениетінен шыққан адамдардың ұрпақтары еді.