Кіріспе

Нунавут, Канаданың ең ірі Арктикалық аралы. Онда шамамен 7000 халқы бар Икалуит қаласы да орналасқан, ол Нунавуттың астанасы болып табылады.

Атауы

Инкуктит тілінде аралдың атауы – Qikiqtaaluk, яғни "өте үлкен арал" (qikiqtaq "арал" + aluk "өте үлкен") және Инкуктит тілінде ᕿᑭᖅᑖᓗᒃ деп жазылады. Бұл атау арал кіретін әкімшілік аймақ үшін де (Qikiqtaaluk аймағы) қолданылады, сондай-ақ Нунавут және Солтүстік-Батыс Аймақтарындағы көптеген жерлерде, мысалы, кішігірім аралдарда: Баффин шығанағындағы Qikiqtaaluk және Фокс бассейніндегі Qikiqtaaluk. Скандинавиялық саяхатшылар оны Хеллуланд ("тасты жер") деп атаған. Арал 1616 жылы Солтүстік-Батыс өткелін табуға тырысып келе жатқан ағылшын саяхатшысы Уильям Баффинге байланысты аталған. Бұрын ол Джеймс аралы деп те белгілі болған.

География

Икалуит – Нунавут астанасы, оңтүстік-шығыс жағалауында орналасқан. 1987 жылға дейін қала Фробишер шығанағы деп аталды, ол орналасқан Фробишер шығанағының ағылшынша атауы бойынша, Мартин Фробишердің құрметіне аталған. Сол жылы қауым инуктитут тіліндегі атауын қайта жаңарту үшін дауыс берді. Оңтүстік жағында Баффин аралын Квебек құрлығынан бөліп тұратын Гудзон бұғазы жатыр. Аралдың батыс жағынан оңтүстікке қарай Фьюри және Гекла бұғазы орналасқан, ол аралды құрлықтағы Мелвилл түбегінен бөліп тұрады. Шығыс жағында Дэвис бұғазы және Баффин шығанағы, одан әрі Гренландия орналасқан. Баффин аралын Арктика архипелагының қалған бөлігінен батыс және солтүстік жағынан Бутия шығанағы мен Ланкастер бұғазы бөліп тұрады. Баффин таулары аралдың солтүстік-шығыс жағалауы бойында созылып жатыр және Арктикалық Кордильераның бір бөлігі болып табылады. Ең биік шыңы – Один тауы, биіктігі кем дегенде [саны] метр, бірақ кейбір дереккөздерде басқаша көрсетілген. Тағы бір атақты шыңы – Асгард тауы, ол Ауюиттук ұлттық паркінде орналасқан, биіктігі [саны] метр. Тор тауының биіктігі [саны] метр, және ол Жер бетіндегі кез келген таудың ең тік құлауымен (жартас бетімен) ерекшеленеді. Шарат тауы, биіктігі [саны] метр және [саны] метрлік абсолютті биіктігімен Баффин аралында орналасқан. Бұл тау Чикаго Табиғи тарих мұражайының бас геологы, геолог Шарат Кумар Ройдың есімімен аталады. Үндістандық Рой Үндістанда, Лондонда оқып, Чикаго университетінде философия докторы ғылымын қорғады. Филд мұражайында жұмыс істегеннен кейін ол 1927-1928 жылдардағы Баффин аралы мен Лабрадорға жасалған Ролсон Макмиллан экспедициясына қатысты. Бұл 15 айлық экспедиция 1927 жылдың маусым айында басталды. Аралдағы ең ірі екі көл – Неттинг көлі және одан оңтүстікке қарай орналасқан Амаджуак көлі, аралдың оңтүстік-орталық бөлігінде жатыр.

Тарих

Баффин аралында 3000 жылдан астам уақыттан бері адамдар мекендеп келеді, бастапқыда Дорсет халқы, одан кейін Дорсет және соңында инюиттердің ата-бабалары – Тюль халқы, олар аралда соңғы мың жылдан бері өмір сүріп келеді. Олар Гренландияның оңтүстік-батыс жағалауына жақын үш елді мекен құрды. 985 немесе 986 жылдың соңында Исландиядан Гренландияға бет алған Бьярни Херьолфссон бағытынан жаңылып, Гренландияның оңтүстік-батысына қарай жағалауды көреді. Бьярни Баффин аралын көрген алғашқы еуропалық және Гренландиядан тыс Солтүстік Американы ашқан алғашқы еуропалық болған секілді. «Қызыл Эрик сағасы», 1880 жылы Дж. Сефтонның түпнұсқа исландтық «Eiríks saga rauða» бойынша жасаған ағылшын тіліне аудармасы:

Олар құрлықтан келіп, Вестрибюгд және Бьярнейяр (Аю аралдары) жеріне жетті. Содан кейін солтүстік желдермен Бьярнейярдан келіп, теңізде екі жарым күн саяхаттады. Жағаға жетіп, қайықпен жағалауын аралап, зерттеді. Олар көптеген, үлкен, жалпақ тастар тапты, олардың үстіне екі адам арт-артқа жатып демалуға болатын. Ақ түлкілер көптеп кездесті. Олар осы жерді Хеллуланд (тасты жер) деп атады. Бұл Ескі әлеммен болған байланыстың себебі әлі де анық емес және даулы мәселе болып табылады. 2018 жылы ежелгі тоқымаларды зерттеумен айналысатын Браун университетінің Мишель Хейер Смит ежелгі Арктикалық халықтар – Дорсет және Тюль халқына иіруді үйретудің қажеті болмағанын жазды: «Бұл өте интуитивті нәрсе». Смитсонов институтының Арктикалық зерттеулер орталығының директоры және Ұлттық табиғи тарих мұражайының аға ғылымы Уильям В. Фитцхуг Сазерлендтің мәлімдемелерін қолдайтын жеткілікті жарияланған деректер жоқ екенін және Дорсеттердің 6 ғасырда-ақ иірілген жіптерді қолданғанын жазды. 1992 жылы Элизабет Уэйланд Барбер Франциядағы Ласко үңгірлерінен палеолит дәуірінен, шамамен 10 000 жыл бұрын аяқталған үш қабатты жіп табылғанын жазды. Бұл жіп үш бұрылған жіптен құралған, қазіргі үш қабатты жіптерге ұқсас, ал Баффин аралындағы жіп қарапайым екі қабатты жіптен жасалған.

Әкімшілік

Баффин аралы Кикиктаалуқ аймағының бір бөлігі.

Жабайы табиғат

Баффин аралында Дьюи Сопер көшпелі құстар қорығы мен Боуман шығанағының жабайы табиғат қорығы орналасқан. Дьюи Сопер көшпелі құстар қорығы, Дьюи Сопер есімді ғалымның құрметіне аталған, Баффин аралының батыс жағында Боуман шығанағынан Кукджуак өзеніне дейін созылып жатыр. Бұл аймақ 1982 жылғы 24 мамырда Рамсар конвенциясы бойынша халықаралық маңызы бар сулы-батпақты жер деп танылды. Әлемдегі ең ірі қаз колониясы осы жерде мекендейді және көптеген далалық карибуларға пана болады. Боуман шығанағының жабайы табиғат қорығы да Баффин аралының батыс жағында, Боуман шығанағының жанында, Кукджуактың Ұлы жазығында орналасқан. Ол Халықаралық табиғатты қорғау одағының IV санатында (Мекендеу ортасы/Түрлерді басқару аймағы) тіркелген. Баффин аралында жыл бойы және жазда келуші жануарлар бар. Құрлықта жыл бойы тіршілік ететін жануарлардың мысалдары: далалық карибу, ақ аю, полярлық түлкі, қызыл түлкі, полярлық қоян, лемминг және Баффин аралы қасқыры. Далалық карибулардың еңіреулері қыс айларында Баффин аралының солтүстігінен оңтүстігіне қарай, тіпті Фробишер шығанағына қатысты Резолюция аралының жанына дейін көшіп, жазда қайта солтүстікке оралады. Арктикалық қоян Баффин аралының барлық аймақтарында кездеседі. Олардың терісі қыста толығымен ақ, ал жазда түсі күңгірт сұрға айналады. Арктикалық қоян мен леммингтер Арктикалық және қызыл түлкілер мен Арктикалық қасқырлар үшін маңызды тамақ көзі болып табылады. Леммингтер де аралдың барлық бөлігінде таралған және түлкілер, қасқырлар мен қарлы баздың негізгі азығы есебінде саналады. Қыс мезгілінде леммингтер қардың астында құрғақ шөптер мен лишайниктерге жете алу үшін күрделі туннель жүйесін қазады.

Жыртқыш жануарлар

Мұзды аюлар Баффин аралының барлық жағалауында кездеседі, бірақ мұздық мұздың қалыптасқан түрлерінде, яғни теңіз мұзында олардың негізгі қоректік көзі – сақиналы тұяқтар (кольчатая нерпа) және сақалды тұяқтар көптеп таралған жерлерде олардың саны артық. Мұзды аюлар шамамен жыл сайын жұптасып, наурыз айында бірден үшке дейін балалайды. Аналық мұзды аюлар қыстау үшін үлкен қар жинағын іздеп ішкі аймаққа саяхаттайды және онда қыстауға және кейіннен бала тууға үңгір қазады. Бұл жердегі мұзды аюлар популяциясы – циркумполярлық аймақтағы генетикалық тұрғыдан ерекшеленетін 19 түрдің бірі. Қызыл түлкілер Баффин аралының оңтүстік бөлігінде, қыстың қатал ауа-райынан алыс жерлерде көптеп кездеседі, бірақ кейбір жекелеген түлкілер басқа жерлерде де азық іздеп, зерттеулер жүргізеді. Арктикалық түлкілерді көбінесе мұзды аюлар теңізге жақын мұзға шығып, тұяқтарды іздегенде кездестіруге болады. Арктикалық түлкілер – лебіз жейтін жануарлар және көбінесе мұзды аюлардың қалдықтарын жеу үшін олардың ізінен жүреді. Сонымен қатар, олар қаздар, аққулар, қарақасқырлар, теңіз жануарлары, жағалау құстары және тіпті қарлы барықұстар сияқты жерде ұялайтын құстардың жұмыртқаларымен және балапандарымен де қоректенеді. Баффин аралында Инуиттер кейде Арктикалық түлкілерді аулайды, бірақ қазіргі уақытта тері өнеркәсібі дамыған жоқ. Арктикалық қасқыр және Баффин аралы қасқыры, сұр қасқырдың бір түрі, жыл бойы Баффин аралында мекендейді. Оңтүстік аймақтардағы сұр қасқырлардан айырмашылығы, Арктикалық қасқырлардың әлеуметтік байланыстары көбінесе аз болады, себебі бұл жерлер шөл және ресурстар жеткіліксіз. Сондықтан, олардың иерархиясы оңтүстікке қарай таралған қасқырлардан ерекшеленеді. Мысалы, Арктикалық қасқырлар көбінесе топта аң ауламайды, бірақ еркек және әйел жұбы бірлесіп аң аулауы мүмкін.

Құстар

Бафин аралына көктем мен жаз айларында ұя салып көшіп келетін құстар толып жатады. Бафин аралы – шығыс және орталық-батыс көш жолдары арқылы келетін көптеген көшіп-қонушы құстардың маңызды ұялау орындарының бірі. Су құстарының ішінде сарықаз, канадалық қаз, қар қаз, кіші қаз және брент қазы (қарақаз) бар. Жағалау құстарына фалароп, түрлі аяққұстар (көбінесе құмқұстар деп аталады), Брүнних гилемоты және қырлақтар жатады. Бафин аралында шағалақайлар да ұялайды, олардың ішінде Сабин шағалақайы, ақбас шағалақайы, көкбас шағалақайы және азу шағалақайы бар. Арктикалық шағалақайы әр көктемде Антарктикадан ұшып келеді. Мұнда ұялайтын су құстарының түрлеріне сутас, қара қаз, яғни үйрек және көптеген басқа да үйрек түрлері кіреді.

Экономикалық ресурстар

Баффин аралының оңтүстігіндегі Холл түбегі Кидлиак кимберлит аймағын қамтиды, онда алмаз кездесетін кимберлит құбырлары табылды.

Баффин аралы халықтық мәдениетте

"Ақ таң" – 1974 жылы Баффин аралында түсірілген фильм. Голливудтың үш актерінен басқа барлық орындаушылар инуиттер еді және өз тілінде сөйледі. 1977 жылғы Джеймс Бондтың "Менді жақсы көрген тыңшы" фильмінің бастапқы көрінісі, зор тік жардан секіру және одан кейінгі шаңғыда парашютпен түсуі – Бонд рөлін сомдаған шебер шаңғышы орындаған. Бұл көрініс Баффин аралындағы Ауюиттук ұлттық паркіндегі Асгард тауында түсірілді. Ол кезде бұл оқиға кинодағы жаңа жетістік және шаңғы спортының үлкен қадамы саналды, және бүгінге дейін Бонд фильмдеріндегі ең керемет көріністердің бірі деп есептеледі. Дегенмен, секірудің өзі ғана Баффин аралында түсірілді.