Кіріспе

Аляска штатындағы қала, АҚШ. Киана (немесе Катяак) – Алясканың Солтүстік-Батыс Арктика аймағындағы қала. 2010 жылғы халық санауы бойынша халқы 361 адамды құрады, бұл 2000 жылғы 388 адамнан азайған.

Байланыс алдында

Киана, яғни үш өзеннің қосылған жері, бірнеше ғасыр бұрын негізделген. Киана ауылға айналудан бұрын, инупиаттар белгілі бір жануарлардың топтарымен көшіп-қонып жүрген, үнемі ет пен терісі үшін аң аулаған. 1800 жылдары Киананың инупиаттары Кобук өзенінің жағасында тұрған. Жыл бойы ауыл тұрғындары үйлерінің жанында аң аулап, балық аулаған. Олар жануарлар мен балықтың көп болатын жерге көшіп отырған. Инупиаттар шөптен жасалған үйлерде тұрған, себебі олар жануарлардың қозғалысын қадағалап, солардың ізімен жүретін. Егер үйдің ішінде біреу өлсе, жұқпалы ауруға шалықсады деп ойлап, үйді тастап кететін. Олар табыт жасамай не жер қазбай, қайтыс болғандардың денесін матаға орап, сосын тіктеп, конус пішіндес етіп, тіреу таяқтарымен бекітетін. Киананың қазіргі тұрғындарының ата-бабалары 1790-1810 жылдар аралығында мекендеген "Игликтиксиугвигруак" (Тез Су Орны) деген жерде археологиялық зерттеулер жүргізілді. Қала жер астына қазылған үйлерден тұрған, ал үйлер бір-бірімен жер асты туннельдерімен байланысқан.

ХХ ғасырдың басында

Алғашқы ақ адамдар 1898 жылы оңтүстіктен қайықтармен келіп, өмір салтын өзгертті. Олар қазіргі Кианаға қоныстанды. 1901 және 1902 жылдары көбірек ақ адамдар келіп, үйлер салуға кірісті. Инупиак әйелдері оларға көшіп, ер адамдарға үйленді. Археологтар Киананың жанында байланысқа дейінгі Инупиак ауылын тапты. Көміртектік талдау нәтижесінде археологтар ауылдың 1700 жылдардың соңынан 1800 жылдардың басына дейін болғанын анықтады. Қазба жұмыстарынан кейін, олардың қазған кейбір үйлері туннельдермен және өткелдермен байланысқан екені белгілі болды. Ауылдағы үйлердің орташа көлемі әдеттегі бір бөлмелі қабақшалардың мөлшерімен тең болды. Табылған артефакттардың ішінде металл сынықтары, шыны бұрандалар және басқа да заттар бар. Киана – Кобук өзенінің орталық ауылы, Ковагмиут Инупайк эскимостары үшін. Киана халық санының өсуінен кейін Федералдық үкіметке белгілі болды және 1915 жылы қала мәртебесіне ие болды. 1964 жылы АҚШ пошта бөлімі құрылды. Пошта кеңсесі салынғанға дейін пошта айына бір рет ғана жеткізілетін. Пошта тасымалы көбінесе ит жегіде немесе бір ауылдан екіншісіне жаяу жүру арқылы жүзеге асырылды. Сол кезде Киана, Скворл өзені бойында орналасқан көмір және алтын кеншілері үшін маңызды жабдықтау орталығына айналды. Бланкеншип сауда бекетін Уолтер Бланкеншип, кейін Робинсон Бланкеншип және Рут Бланкеншип Сандвик басқарды. Сауда бекеті – ұн, тұз, газдалған сусындар, кофе, шай, қант және кептірілген және консервіленген жемістер сияқты тауарлар сататын жалғыз дүкен болды.

Тіл

Аймақтағы алғашқы ауылдар, мемлекеттік мектептерде инупиак тілін оқытуды бастаған Амблер, Шунгнак және Кобук болды. Нұрвик және аймақ бойынша басқа ауылдар да оны оқытуды қолға алды. 1971 жылы Кианада Виола Барр мен Розалин Джексон инупиак тілін сыныпта алғаш рет оқытқан адамдар болды. Ақ адамдар бұл аймаққа келгенге дейін Киана балалары инупиак тілінде өсіп-өркендеді. Киананың көптеген оқушылары мен ересектер тілді оқып, жазып, сөйлей алмайды. Аймақ көбірек адамдардың тілді қолдануына тырысып жатыр, соның арқасында көптеген қала тұрғындары инупиак тілінде сөйлей білуіне мүмкіндік болады. Розетта Стоун және Инупиак тілі комиссиясы осы мақсатта көмектеседі.

Демография

Киана алғаш рет 1920 жылғы АҚШ халық санағында құрамына енбеген жергілікті ауыл ретінде тіркелді. Ол 1964 жылы ресми түрде қала болып құрылды. 2013 жылғы мәлімет бойынша, Киананың жалпы халқы 361 адамды, 101 тұрғын үйді және 77 отбасыны құрады. Әр үй шаруашылығындағы орташа адам саны – 3. 2011 жылы үй шаруашылығының орташа табысы 39 688 доллар, ал отбасының орташа табысы 41 667 доллар болды. Ер адамдардың орташа табысы 31 250 долларды, ал әйелдердің орташа табысы 35 938 долларды құрады. Қаланың жан басына шаққандағы орташа табысы 11 534 долларға тең. Отбасылардың 5,6%-ы және халықтың 11,2%-ы кедейлік шегінен төмен тұрды, оның ішінде 18 жасқа дейінгілердің 9,1%-ы және 65 жастан асқандардың 12,5%-ы.

Жарыс

Американың жергілікті тұрғындары Ақ Латиноамерикандық Африкалық америкалық 2 немесе одан көп нәсіл 90% 6,6% 0,6% 0% 2,8%

Саясат

Кианада қала әкімшісі бар, ол ғимараттардың күнделікті жұмысына жауапты және қала кеңесі мен қала әкімі белгілеген көзқарас пен миссияны іске асырады. Қала әкімінің міндеті – Кеңестің бағытын анықтауға көмектесу. Том Сайрус 2003 жылдан 2010 жылға дейін 7 жыл бойы Киананың мэрі болды. Осы кезеңде қала мен дәстүрлі кеңес тығыз байланыста жұмыс істеді. Олар екі үкіметті біріктіріп, ортақ кеңес құрды, себебі олардың көзқарастары ұқсас болды. Біріктірілген үкіметтер ұйымы бірлескен кеңес отырыстарын және жоспарлау сессияларын өткізді. Оларда бір атқарушы директор, бір бухгалтер және қалалық хатшы болды. Барлық әкімшілік лауазымдар бір ғимаратқа көшірілді және қызметтердің қайталануын болдырмау арқылы шығындарды қысқартты. Ол кезде муниципалитеттерге қаржыландыру шектеулі болды, ал BIA қаражаты және тайпалық үкімет арқылы қаржы табуға көбірек мүмкіндіктер болды. 2009 жылы мақсаттар өзгере бастады және қала мен дәстүрлі үкіметтерді қайтадан қаржылық тұрақтылыққа жеткізу мақсатымен екі үкіметті бөлу туралы шешім қабылданды. Мэрдің қарауындағы мәселелерге қаржы табу, су және кәріз станциясын бақылау, ауылдық электр қуатын басқару және қауымдағы жануарлар дүниесімен айналысу кіреді. Сондай-ақ, мэр кеңеске және қауымға ұзақ мерзімді жоспарлауға көмектесуі керек. Киананың қазіргі мэрі Брэд Райх 2009 жылы Том Сайрус отставкаға кеткеннен кейін мэр болды. Толық отставкаға кетуіне бір жыл уақыт кетті, содан кейін Райх мэр болып қызмет етті.

Білім

Солтүстік-Батыс Арктикалық Боро мектеп округі басқаратын Киана мектебі аймаққа қызмет көрсетеді. 2017 жылғы мәлімет бойынша, мектепте 123 оқушы оқиды, олардың 97% -ы Алясканың жергілікті халықтарынан.

Көлік

Кианада және оның айналасында құрлық және су арқылы қатынау үшін бірнеше көлік түрлері мен қолданылу жолдары бар. Киана тұрғындары қолданатын құрлық көліктеріне жол талғамайтын көліктер, жеңіл автокөліктер, жүк көліктері және қар көліктері жатады. Кейбір көліктер ауылдар арасында саяхаттау үшін пайдаланылады.