Кіріспе

Амбл – Англияның Нортумберленд графтығында, Солтүстік теңіз жағалауында, Кокет өзенінің құйып кіретін жерінде орналасқан қала. Кокет аралы оның жағажайлары мен портынан көрінеді. 2011 жылы Амбл-бай-Зи приходының халқы 6 025 адамды құрады.

Этимология

Амбл атауының екі түп нұсқасы бар. Бір теория бойынша, бұл Goidelic тілінен шыққан, Am Béal деген сөз "таяз шығанақ" деген мағынаны білдіреді. Бұл, жергілікті халықтың көпшілігі осы тілде сөйлемесе де, аймақтағы ирланд миссионерлерінің тарихи тұруымен байланысты. Ертерек теория, Эйлерт Экваллдан бастау алады, ол "Амманың/Аннаның төбесі" деген мағынаны білдіретін Amma/Anna bile сөзінің ежелгі ағылшын тіліндегі түп нұсқасы екенін айтады. Көздерде Амбл және оның түйіндемелері – мысалы, Амбелл және Амбхилл – 1203 жылға дейін қолданыста болған болуы мүмкін деген мәліметтер бар. Нортумберленд Домсдей кітабында тіркелмеген.

Тарих

1880 және 1890 жылдары Амблдің жанында түрлі құмыралар, сандықтар, кремний найза ұштары және ежелгі жерлеулердің басқа да дәлелдері табылды. Кейбір қалдықтарда кремацияның іздері анықталды. Көмірдің оқшауланған кен орындары Кокет және Тайн өзендері арасындағы жағалау бойында Елизавета I патшаның тұсында табылған, сол кезде оны экономикалық тұрғыдан тиімді өндіру және тасымалдау әрекеттері сәтсіз аяқталды. 1618 жылы Амблді жергілікті көмір мен тұзды теңіз арқылы тасымалдау үшін порт ретінде пайдалану туралы ұсыныс қабылданбады, ал 1630 жылы Амбл және Хоксли елді мекендерін сатқанда, көмірге құқықтарды өзіне қалдыру туралы сирек кездесетін шешім қабылданды. Тине және Уэр аңғарларындағы кәсіпорындардың жетістігімен салыстырғанда, барлық алғашқы әрекеттердің сәтсіздігіне масштабты экономиканың әсері зор болды. Сол кездегі табысты аймақтарда инвестицияларды ынталандыратын және порттық инфрақұрылым, ғимараттар және жабдықтар сияқты тұрақты шығындарды көптеген кәсіпорындар арасында бөлісуге мүмкіндік беретін, оңай қол жетімді қорлар жеткілікті болды. Жағдай өзгерді, өйткені аңғарлардағы операторлар арзан кендерді толығымен өндіріп алғаннан кейін, олар тереңірек және өзендерден, көліктің негізгі арнасынан алыс жерлерде кен шығаруға мәжбүр болды, бұл көмір өндірісінің бірлігіне қарай шығындарды арттырды. XVII ғасырдың соңына қарай Amble және Blyth сияқты бұрын тиімсіз болған жерлерден де көмір тасымалдана бастады.

Amble XIX ғасырда көмір шахталары ашылғанда өсті, ал Нортумберленд көмір кен орындарына салынған жаңа теміржол байланыстары қаланы теңіз арқылы көмір тасымалдау және экспорттау орталығына айналдырды. Порт дамығанға дейін қала, Николаус Певснердің сәулеттік нұсқаулықтарында көрсетілгендей, "жасыл шалғай елді мекеннен" аса айырмашылық танытпады. Жергілікті негізгі кен орындары Брумхилл және Радклифте орналасқан. Амбл порты Нортумберленд және Даремнің көмір кен орындарына қызмет көрсететін ең кішкентай порт болды. Ол бастапқыда Нортумберленд герцогтарының бақылауында болды, 1837 жылы жақсарту жұмыстарын қадағалау үшін Уоркворт порты комиссиясы құрылды. Әр түрлі инженерлермен кеңескеннен кейін, Джон Реннидің 1838 жылы ұсынған жобалары қабылданды. Бұл жобалар 1849 жылы £116 000 құнымен солтүстік және оңтүстікке қарай толқын қорғағыштарын салуды қамтыды. Бастапқыда 701 метр ұзындығы болған үлкен солтүстік толқын қорғағышы 20 ғасырдың басында кеңейтілді, бірақ толқындардың әсерінен зақымданып, Хартлпул және Миддлсбро темір зауыттарынан әкелінген шлакпен нығайтуды қажет етті. 1844 және 1850 жылдары доктар салу туралы да ойлар туды, бірақ теміржолдың пайда болуы көмір астындағы құрылыстар салуға әкелді. 1869 жылы бас инженердің ауысуы портты кеңінен қазуға әкелді, бірақ порттың перспективаларын айтарлықтай жақсартпады. 1914 жылы көмір тасымалы 500 000 тоннадан асты, бірақ бұл басқа аймақтық порттармен салыстырғанда шамалы көлем болды. Роберт Реннисон порттың "шағын және жасырын көмір кен орынына" қызмет еткенін атап өтеді. Қаланың өсуімен бірге теңіз балық аулау және "Брейд" деп аталатын аймақта кеме жасау және жөндеу сияқты басқа салалар да кеңейді. Нортумбриялық балық аулау кемелері, мысалы, кобл, ғасырлар бойы табиғи портта баспана тапқан. Жергілікті бір кобл жасау компаниясы, 1870 жылы құрылған Дж. & J. Harrison, осы типке қозғалтқыштарды енгізген алғашқы компания болды және 1973 жылға дейін, жалпы пайдаланылатын кемелермен бірге оны өндіріп келді. Амбл гольф клубы 1910 жылы құрылды, бірақ 1950 жылдардың соңында таратылды. 1943 жылдың 1 желтоқсанында Кембриджширдің Мепал қаласынан ұшқан Корольдік әуе күштерінің Short Stirling Mk III (EH880) ұшағы Дания жағалауында теңіз миналарын тастау міндетін орындап аяқтады. Ұшақ Акклингтон әуежайына қонуға тиіс болды. Ұшқыштар нашар ауа райында Акклингтонға екінші рет жақындауға тырысты, ұшақ Тогстонның Клифф Хаус фермасына құлап түсті. Жеті экипаждың алтысы және жердегі бес бала қаза тапты: 1997 жылы қаланың батыс шетіндегі тұрғын үйлер салу аймағында қаза тапқан балалардың есімдерімен аталған көшелер бар.

Қазіргі күн

1992 жылы сэр Николаус Певснердің нұсқауында «Бүгін Амбль – жағымсыз емес шағын қала, бірақ ерекше ғимараттары аз» деп жазылған. Оның ішінде 1870 жылы салынған және 1929 жылы кеңейтілген Сент-Кутберт шіркеуі және оған байланысты 1876 жылы салынған викаридж бар. Сонымен қатар, ол Квин-стрит пен Норт-стриттегі ерте Виктория дәуіріндегі кейбір террасаларды, сондай-ақ «С 15 терезесі бар қабырғаның бір бөлігін, төртбұрышты және үстінде оюлы панельдері бар екі үш жапырақты шамдарымен атап өтті. Бұл – ортағасырлық үйдің орнында қалған бөлігі. Ол Тайнемут монастырына тиесілі болған және монастырьлық қызметтік бөлме ретінде пайдаланылған болуы мүмкін». Бұл соңғысы Хай-стритте орналасқан. Корольдік Ұлттық құтқару қайықтары институты Амбль қаласында станция ұстайды. Amble RNLI станциясында екі құтқару қайығы бар: Shannon кластың «Shannon Elizabeth and Leonard» қайығы, 2016 жылдың қараша айында станция жаңа кеменің 2 000 000 фунт стерлингтік құнына 200 000 фунт стерлинг жинағаннан кейін Мерси кластың «The Four Boys» қайығын алмастырды. Амбльдің екінші құтқару қайығы – «D класты» жағалаудағы құтқару қайығы (немесе ILB), «Mildred Holcroft». 1842 жылдан бері қаладан құтқару қайықтары жұмыс істеп келеді және мысалы, 1872 жылдың 17-18 желтоқсанында Амбль маңындағы түрлі кеме апаттарында 30-40 адам қаза тапты.

Қайта жаңғыру және қоғамдастық дамуы

Amble компаниясы 1965 жылдан бастап аймақтық дамуға көмек алып келген, сол кезде Ұлттық көмір басқармасының Альфред Робенс басшылығымен көмір өндіру операцияларын қайта құру жергілікті экономикаға елеулі зиян келтірді. 1969 жылға қарай Солтүстік экономикалық жоспарлау кеңесі енді көмір тасымалдамайтын портты жабуды және оны демалыс мақсатында қайта құруды ұсынды. Сол жылы жақын орналасқан RAF Акклингтон әуе базасы да жабылды, ондағы жұмыскерлердің саны азайып, жергілікті жұмыссыздық 13 проценттен асты, сонымен қатар мәселені шешуге көмектесетін ірі саңырауқұлақ шаруашылығын құру туралы ұсыныстар жасалды. Бірақ, үкіметтен қаржылық қолдау болмағандықтан шаруашылық жобасы іске аспады. 1984 жылы дамуға қатысты көмек тоқтатылды, сол кезде газет хабарламасында 6000 тұрғынның 30 проценттен астамы жұмыссыз екені, кеңес үйлерін жалға алғандардың 80 проценті мен үй иелерінің 45 проценті бағанасы үшін жәрдемақы немесе жеңілдік алғаны, ал балалардың 25 проценттен астамы тегін мектеп тамағына құқылы екені жазылды. Ресми мәртебедегі өзгеріс үкіметтік сараптаманың "көзге түсетін қателіктерінің" бірі болды, себебі қала индустрияландырылған оңтүстік аймақтарының бөлігі емес, Алнуикке саяхаттайтын жұмыс аймағының бөлігі ретінде қайта жіктелді. Соңғы он жылда төрт кәсіпорын қалаға орналасуына көмек көрсетілді, нәтижесінде шамамен 400 жұмыс орны құрылды. Amble Development Trust – қаланы жаңғырту үшін басқа ұйымдармен бірлесе жұмыс істейтін, қайырымдылық ұйымы ретінде тіркелген компания. Ол 1994 жылы құрылды. Траст Амблдің физикалық және әлеуметтік дамуына қатысты көптеген жергілікті жобаларға қатысты, соның ішінде қаланың басты сауда көшесі болып табылатын Куин-стритті жақсартуға да үлес қосты. 2003 жылы Траст пен оның серіктес ұйымы Amble Strategic Partnership Корольдік қала құрылысы институтынан қалаларды жаңғырту жоспары үшін сыйлық алды. Бұл сыйлық оларға сол ұйымнан аймақтық жоспарлау жетістіктері үшін алған сыйлықтан кейін көп ұзамай табысталды. Жақында жаңа тұрғын үйлер салынды, оларға қосымша 900 үй қосылды, сондай-ақ 2019 жылы Амбл Инн атты жаңа қонақ үй ашылды, бұл қалаға қажетті жұмыс орындарын әкелді. Трасттың тағы бір жобасы – 2000 жылы құрылған және негізінен еріктілермен басқарылатын The Ambler атты екі айда бір шығатын қоғамдық газет және веб-сайт. Осы газеттің әр нөмірі қаладағы барлық үйлер мен кәсіпорындарға тегін жеткізіледі.

Басқару

Орта ғасырлар кезеңінде Амбл Тайнемуттың бірнеше прейорларының басқаруындағы бостандыққа кіретін қала болды, олардың көпшілігі Таж бен ірі жалға алушылардан өкіметтеріне қарсы қиындықтарға тап болды. 1539 жылы, монастырлар таратылған кезде қала Тажға өткізілді. 1832 және 1867 жылдарғы реформа актілері сияқты шаралар қабылданғанға дейін сайлау құқығы өте шектеулі болды. 1826 жылғы жалпы сайлауда Амблдегі жер меншігіне байланысты дауыс беруге құқығы бар тоғыз адам болды, олардың алтауы сол жерде тұрды; тағы біреуі Амблде тұрды, бірақ басқа жердегі жер меншігіне байланысты дауыс бере алатын болды. 1841 жылғы сайлауда Амблде тұратын он екі адам жер иесі ретінде немесе жерді пайдалану арқылы дауыс беруге құқылы болды, ал тағы біреуі сол жерде тұрды, бірақ басқа жердегі мүлігіне байланысты құқыққа ие болды, ал біреуі басқа жерде тұрды, бірақ қалашықта жер меншігі болды. Қаланың әкімшілік жұмыстарын жүргізуге жауапты Амбл жергілікті басқару округі 1878 жылдың қыркүйегінде құрылды. Амбл, Хоксли, Глостер Хилл және Тогстоннан тұратын діни округ 1869 жылы Варкуорттан бөлініп, шіркеу құрылысы аяқталуға аздай қалғанда құрылды. Тоғыз мүшеден тұратын комитетке сайлау өтті және ол алғаш рет 1878 жылдың 25 қарашасында жиналды. Джордж В. Бити 1879 жылдың қаңтарында Амбл жергілікті кеңесі мен қалалық санитарлық органдарына жер өлшеуші және зиянды заттарды тексеруші болып тағайындалды. Әкімшілік 1895 жылдың 3 қаңтарында алғаш рет жиналған Амбл қалалық округтік кеңесімен алмастырылды. Амбл қалалық округтік кеңесінде тоғыз сайланған кеңесші болды. 1974 жылдың 1 сәуірінде қалалық округ таратылып, Амбл Альнуик ауданының құрамына кірді. 1976 жылдың 29 қарашасында азаматтық округ "Амбл" деген атаудан "Теңіз жағасындағы Амбл" деп өзгертілді. 2009 жылдың 1 сәуірінде Нортумберлендтің жергілікті басқару құрылымы қайта ұйымдастырылды. Алты бұрынғы аудан графтық округпен біріктіріліп, Морпетте орналасқан Нортумберлендтің біртұтас билігі құрылды. Амбл бұрынғы Альнуик ауданында, Альнуик қаласында орналасқан. Қазір осы аттас сайлау округі бар. Бұл округке 2011 жылғы халық санағы бойынша 4565 адам тұратын Хоксли кіреді. Алайда, қаланың кейбір шеткі аудандары осы Амбл округінен шығарылып, оның орнына Уорквортпен біріктіріліп, "Амбл-Батыс және Уоркворт" деп аталатын округ құрылды.

Климат

Британ аралдарында орналасқандықтан, Амбл теңіздік климатқа ие, жазда салқын, қыста жұмсақ болады. Деректер бар ең жақын метеорологиялық станция солтүстікке қарай шамамен тоғыз миль (14 километрдей) қашықтықтағы Булмерде орналасқан.

Жол

Амбл солтүстік-шығыс жағалау бойында өтетін A1068 тас жолында орналасқан. Бұл жол – солтүстік-батыстағы Нортумберлендтегі Хексемнен басталып, Крамлингтон, Бедлингтон, Гайд Пост, Эшингтон және Эллингтон қалалары арқылы өтетін ежелгі астық сауда жолы. Тас жол ашық жағалау аймақтарынан өтіп Амблге дейін созылады, содан кейін шамамен 6 миль (10 км) солтүстікке Алнмутқа жетеді, ал одан Алнвикке дейін жалғасады. Амбл A1 тас жолына да жақын орналасқан, бұл жақын орналасқан Ньюкасл-апон-Тайн қаласына (30 миль (48 км) оңтүстікке), Гейтсхедке (30 миль (48 км) оңтүстікке) және Шотландия астанасы Эдинбургке (80 миль (129 км) солтүстікке) оңай қол жеткізуге мүмкіндік береді.

Темір жол

Шығыс жағалау магистральдық темір жолы Эдинбург (саяхат уақыты шамамен 1 сағат 10 минут) мен Лондон (саяхат уақыты шамамен 3 сағат 45 минут) аралығында, жақын орналасқан Алнмут арқылы Алнвик немесе Виддрингтон станцияларына қатынайды.

Ауа

Ньюкасл әуежайы Амбл қаласынан бір сағаттан кем уақытта жетуге болады. Ол Лондонға күнделікті рейстер мен Ұлыбританияның басқа да ірі қалаларына үнемі рейстер ұсынады. Әуежай сонымен қатар Еуропаның көптеген бағыттарына, Африка мен Солтүстік Америкаға да үнемі рейстер қатынайды.

Туризм

2006 жылы Амбл қаласын Нортумберленд жағалауының ерекше табиғи сұлулығы бар аймағына қосу туралы ұсыныс жасалды, бұл аймақ пирспен аяқталады. Қала сонымен қатар Нортумберленд жабайы табиғат қорының басқаратын Крессвелл, Друридж және Хоксли табиғи қорықтарына іргелес орналасқан. Қалада тұрақ көліктерімен жабдықталған кемпинг, сондай-ақ қонақ үйлер мен жатақханалар бар. Брейд, портың бір бөлігін құрайды, қазір заманауи маринасы бар жасыл алаңға айналды. 2009 жылы Брейдтің бір бөлігі заң жүзінде Ауылдық жасыл алаң деп жарияланды, кеңес қарсылық білдіргеніне және бұл мәртебені алғысы келген адам бастапқы өтінішін кері тартып алғанына қарамастан. Жақын орналасқан Кокет аралында көптеген теңіз құстары, оның ішінде тупиктер мен сирек кездесетін қызғылт шағалалар мекендейді. Аралға кіру шектеулі, бірақ арал айналасында саяхаттауды ұйымдастыратын бірнеше компания бар. 2013 жылдың мамыр айының соңғы екі аптасында, тупиктердің аралдағы саны ең көп болатын кезде, қаланы "Тупик фестивалі" арқылы насихаттау үшін 10 000 фунт стерлингтік грант берілді. Бұл грант сонымен қатар жергілікті тұрғындарды қалалық дүкендерді пайдалануға ынталандырады деп күтілді.

Ең мейірімді порт

1930 жылдары RMS Mauretania кемесі Розиттегі кемелерді бөлшектеу алаңына соңғы сапарына бағыт алғанда, Амбл қаласының әкімшілігі кемеге "әлі де теңіздегі ең ұлы кеме" деген жеделхат жіберді. "Мавритания" кемесі "Англиядағы ең соңғы және жылы қабылдаған портына" құттықтау жолдады.