Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде одақтастардың ғылыми барлау операциясы. "Үлкен операция" – Альсос миссиясының операциясы, екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германияның ядролық қару жобасына қатысты объектілерді, материалдарды және мамандарды басып алу мақсатында жүргізілді. Бірінші француз армиясының құзырындағы Оңтүстік-Батыс Германиядағы Хечинген, Бисинген, Хайгерлох және Тайлфинген сияқты бірнеше мақсатты қалаларды қарау міндеті қойылды. 1945 жылдың сәуір айының соңы мен мамыр айының бірінші аптасында американдық арнайы топ неміс әскерінің тылында жобамен байланысты барлық материалды басып алу немесе жою және жобаның жетекші ғалымдарын тұтқындау міндетін сәтті орындады.

Тарих

Париж азат етілгеннен кейін көп ұзамай, егер американдық әскерлер оларға бірінші болып жете алмаса, Кеңес Одағын технологиясы мен мамандарынан айыру мақсатында неміс ядролық объектілерін қайда болса да бомбалау туралы шешім қабылданды. Француз күштері Вернер Гейзенбергтің Хечингендегі зертханасына американдықтардан бұрын жете алатынынан алаңдаған «Альсос» жетекшісі, лейтенант-полковник Борис Паш 1269-шы инженерлік-ұрыс батальонынан құрылған ұшақ жасағын, АҚШ-тың 6-шы армия тобының «Т-көсірі» («Айырма күші А») барлау шабуыл тобын жедел ұйымдастырды. Оның тобы үш күннен кейін Хорбқа жетіп, Хайгерлохқа бет алды, ал француздың алдыңғы қатардағы әскерлері Виши үкіметінің мүшелерін Вюртембергтің Зигмаринген анклавындағы тридцать миль тереңдікте іздеумен айналысты. Паш және оның инженерлері, 6-шы армия тобының барлау басшысы, генерал Юджин Харрисонның сүйемелдеуімен, 1945 жылдың 23 сәуірінде Хайгерлохты басып алды. Осы жерде ғалымдар алғашқы маңызды жаңалықты жасады. Инженерлік әскерлер қаладағы топтың позициясын бекітіп тұрғанда, «Альсос» тобы жартастың бетіндегі үңгірдің кіреберісін жабық тұрған есігін атып ашты. Ішінде үлкен зал және бірнеше кішкентай бөлмелер табылған, олар құрал-жабдықтармен, басқару тақталарымен және бір неміс техникасының айтуынша, уран машинасы болған цилиндрлермен толы болды. Уран элементі жоқ болғанымен, құрылғы зақымдалмаған, жұмыс істеп тұрған атомдық реактор еді. Инженерлердің көмегімен ғалымдар екі күн бойы жабдықты бөлшектеді, ал бір неміс ғалымы Пашке реактордың уран текшелерінің жақын жердегі сарайда шөп астында жасырылғанын айтты. Содан кейін топ Хечингенге барып, Эрих Багге, Карл Фридрих фон Вайцзекер, Макс фон Лауэ және Карл Виртцті тауып ұстады, содан кейін Тайлфингенге барып Отто Ханды тұтқындады. 19 сәуірде Хечингеннен кеткен Гейзенбергті Паш және оның шағын тобы 1945 жылдың 3 мамырында Урфельд-ам-Вальчензедегі үйінде тұтқынға алды.