Кіріспе

Бастапқыда Ұлыбританияда құрылған еріктілер армиясы болды.

Жаңа армия, көбінесе Китченер армиясы деп, кейде жеңілтеңе қарап Китченер мобы деп аталатын, 1914 жылдың шілдесінің соңында Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуынан кейін 1914 жылдан бастап Ұлыбританияда құрылған Британ армиясының (бастапқыда) толыққанды еріктілерден тұратын бөлігі еді. Ол Герберт Китченердің, сол кездегі соғыс министрінің, армияға 500 000 ерікті жинау жөніндегі ұсынысы бойынша құрылды. Китченердің бастапқы ниеті осы адамдарды 1916 жылдың ортасына қарай әрекетке дайын бөлімдерге біріктіру болған, бірақ жағдай осы әскерлерді одан бұрын қолдануға мәжбүр етті. Китченер армиясының бөлімдерінің алғашқы ірі шайқасы Лоос шайқасында (1915 жылдың қыркүйек-қазан айлары) болды.

Шығу тегі

Китченер соғыстың 1914 жылы Рождествоға дейін аяқталады деген кең тараған сенімге қайшы, ұзақ және қатыгез соғыс болатынын болжады. Ол Еуропаға жаңа, жақсы даярланған және жақсы басқарылатын дивизиялардың орасан зор күштерінің келуі Орталық державаларға қарсы шешуші соққы болады деп сенді. Китченер өзінің жоспарына қарсылық білдірді және оның әлеуетін әлсірету немесе суландыруға тырысты, соның ішінде Жаңа армия батальондарын қолданыстағы тұрақты немесе аумақтық күш бөлімдеріне бөлу (Британдық экспедициялық күштердің (БЭК) бас қолбасшысы, фельдмаршал Френчтің пікірі). Китченер жаңа армияның негізі ретінде қолданыстағы аумақтық күшті (Лорд Холдейн мен Дуглас Хейгтің Эдвард дәуіріндегі армия реформаларының бір бөлігі ретінде құрған) пайдаланудан бас тартты, өйткені оның көптеген мүшелері тек "Үй қызметіне" ерікті түрде қатысқан еді, және ол 1870-1871 жылдардағы франко-пруссия соғысында француз "аумақтықтарының" нашар жұмыс істегендігіне күдікпен қарады. Соғыстың алғашқы күндері аумақтық күш тұрақты армияны нығайта алмады, өйткені оған заманауи жабдықтар, әсіресе артиллерия жетіспеді. Сонымен қатар, "Жалпыға қызмет" деп аталған еріктілерден тұратын бірінші қатардағы бөлімшелерді құруға уақыт қажет болды. Жаңа армияға шақырылғандар Британ армиясының полктері бойынша толық батальондар құруға пайдаланылды. Бұл жаңа батальондар "XXth (Service) Battalion, <полк атауы>" түріндегі атауларға ие болды. Жаңа армияның алғашқы дивизиялары алғаш рет 1915 жылдың тамызында Галлиполи жорығы кезінде Сувла шығанағында және 1915 жылдың күзінде Батыс майдандағы Лус шайқасында қолданылды; олар Сомма шайқасында ауыр сынақтан өтті. 1914 жылдың тамызында бес тұрақты дивизиядан тұратын алғашқы БЭК, 1914 жылдың соңында аумақтық бөлімдер орналастырылған кезде 16 дивизиядан тұратын екі далалық армияға, ал 1916 жылдың жазында жалпы саны 60 дивизиядан тұратын бес армияға дейін өсті; шамамен 2 миллион адам, оның жартысы жаяу әскер (ал қалғандары – қарушылар, жабдықтаушылар және логистика қызметкерлері және т.б.).

Жұмысқа қабылдау

Барлық бес толық армиялық топ (армиялар тобы емес, армияға ұқсас бөлімдер тобы) ерікті жалдамалы сарбаздардан құралды, олардың ішінде әйгілі «Палс» батальондары да болды. Әскери қызметке тілмекші болғандардың көптігіне байланысты, кейбір жерлерде жалдау кеңселерiнiң сыртында шақырымға дейін кезек пайда болды, жаңа сарбаздарды жабдықтап, баспанамен қамтамасыз етуде көптеген қиындықтар туды. Үкімет жылдам түрде көптеген жаңа жалдау орталықтарын ашты, бұл қабылдау жүктемесін жеңілдетті және негізгі оқу лагерьлерінде уақытша құрылыс бағдарламасын бастады. 12 қыркүйекке дейін жарты миллионға жуық адам тіркелді. Жалдамалы сарбаздарды алдымен K1 бөлімдеріне, содан кейін резервтік батальондарға, одан кейін K2 бөлімдеріне орналастыруға басымдық берілді. Шамамен 2,5 миллион адам Киченер армиясына ерікті түрде қосылды. Соғыс басқармасы осы жаңа құралымдарға старшиналарды (NCO) қайта тіркелгендерден таңдау керектігін белгіледі. Ұлыбритания, соғысқа қатысқан басқа да ірі державалар сияқты, 1916 жылғы Әскери қызмет заңына сәйкес міндетті әскери қызметке көшті. (Мiндеттi әскери қызмет «кері» қолданылды, яғни соғыстың басында ерікті келген білікті жұмысшылар мен шеберлерді қажеттілік туғанда оқ-дәрі өнеркәсібіне қайтаруға болады.) Алғашқы міндетті әскери қызметшілер 1916 жылдың соңында Францияға келді және Сомма шайқасында азайып кеткен еріктілердің орнын толтырды. 1916 және 1917 жылдардағы қанды шайқастардан кейін, 1918 жылғы Людендорф шабуылына қарсы тұрған британ армиясының көп бөлігі міндетті әскери қызметтен өткендер болды, олардың көпшілігі 21 жасқа толмаған немесе отыздың соңында немесе одан да үлкен жастағы жастар еді. Басқа сарбаздардың көпшілігі соғыс басында ерікті келген, бірақ кейін артқы эшелондардан «іріктеліп алынған» төмен физикалық дайындық деңгейі бар адамдар еді. Соғыс бойы британ армиясында қызмет еткендердің шамамен жартысы, оның ішінде 1918 жылы британ армиясында қызмет еткен бес миллион сарбаздың жартысынан астамы міндетті әскери қызметтен өткендер еді.

Оқыту

Британдық армия дәстүрлі түрде полк негізінде жұмылған, сондықтан армияға қабылданған жауынгер алдымен жаңа полкінің қоймасына жіберілді, онда ол қажетті жабдықтарын алып, армия тәртібімен және жаттығумен таныстырылды. Содан кейін ол батальонына қосылу үшін негізгі оқу лагерлеріне жіберілді. Бірақ іс жүзінде ең бір полктің де қажетті жабдықтары жеткіліксіз болды, сондай-ақ көптеген жауынгерлерді оқытуға жететін адам күші де болмады; жауынгерлер өз киімдері мен аяқ киімдерін киіп жаттықты. Бұл мәселені азайту үшін армия ескі сақталған киімдерді, оның ішінде Бірінші Бур соғысы кезінде киілген қызыл жакеттерді шығарды. Кейбір полктер мемлекеттік жинаудан алынған ақшаға өздеріне киім-кешек пен аяқ киім сатып алды. Көптеген полктерге сондай-ақ, «Китченер көгі» деп белгілі болған, шұғыл жағдайда киюге арналған көк түсті форма да берілді. Осы дағдарыс кезінде сарбаздар өз киімдеріне полк және бөлімше таңбаларын немесе мақтамаларды бекітіп жүрді. Сол заманнан қалған көптеген суреттерде әскери форма киген сарбаздар, қызыл жакет киген офицерлердің басшылығымен, қарапайым киім киген сарбаздармен бірге жаттығу жасап жатыр. Полктерді даярлауға жеткілікті офицерлердің де жетіспеушілігі байқалды. Үкімет барлық резервтегі офицерлерді, сондай-ақ осы кезеңде Ұлыбританияда демалыста болған Британдық Үндістан армиясының офицерлерін шақырып алды. Танымал мемлекеттік мектептерді бітірген және университет түлектері, олардың көпшілігі офицерлік дайындық корпусында әскери дайындықтан өткен, көбінесе тікелей офицерлік шен беруге ие болды. Басшыларды үміткерлерді жоғарылатуға ынталандырды, ал соғыс барысында офицерлер («уақытша джентльмендер») сұранысқа жауап беру үшін қатардан жоғарылатылып, әсіресе кіші пехота офицерлері арасындағы шығынның жоғары деңгейіне байланысты жиі кездесетін жағдай болды. Көптеген офицерлер, тұрақты және уақытша, олар күткеннен әлдеқайда жоғары шендерге және жауапкершілікке көтерілді. Армия жаңа бөлімшелерді қарумен қамтамасыз етуде қиындықтарға тап болды. Жаңа артиллериялық бригадаларды даярлау үшін Британияда ең бір артиллериялық құрал да қалмаған еді, ал көптеген батальондар ескірген мылтықтармен немесе ағаштан жасалған макеттермен жаттығуға мәжбүр болды. 1915 жылдың басына қарай үкімет осы мәселелердің көпшілігін шешіп шықты. Оның әдістерінің бірі – ескі салтанатты пушкаларды және аяқталмаған заманауи артиллериялық құралдарды (оларда нысана табу құралдары болмаған) пайдалану болды. 1915 жылы ол осы кемшіліктерді жойды.

Кейінгі дамуы

1918 жылдың басында Франциядағы британдық экспедициялық корпусында адам күшінің тапшылығы күрт өршіді. Армия жаяу әскер дивизияларын он екі жаяу әскер батальонынан тоғызға дейін азайтуға бұйрық берді. Жоғары нөмірленген батальондар (фактыде Жаңа армия бөлімдері, сондай-ақ кейбір Екінші желілік аумақтық бөлімдер) төмен нөмірленген тұрақты және Бірінші желілік аумақтық батальондардың орнына таратылатын болды. (Китченердің 1916 жылы қаза болғаннан кейін, ешбір маңызды тұлға Жаңа армия құрылған принциптерге осы түбірлі өзгеріске қарсы шыққан жоқ.) Кейбір жағдайларда Жаңа армия дивизиялары тұрақты немесе Бірінші желілік аумақтық дивизиялардан ауыстырылған артық батальондарға орын ашу үшін өздерінің шамамен жарты бөлімін таратуға мәжбүр болды. Бұл өзгеріс кейбір Жаңа армия құралымдарының ерекше айқындығын азайтса да, Франциядағы дивизияларды біртекті бірліктерге айналдырды. Осы кезде тұрақты, аумақтық және Жаңа армия дивизиялары арасындағы нақты айырмашылық көріне бермейтін болды.