Кіріспе

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде британдық армияға адам қабылдау 1914 жылдың басында британдық армияның құрамында 710 000 адам, оның ішінде резервтегілер де болды, олардың шамамен 80 000-ы соғысқа дайын кәсіби әскерлер еді. Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңына қарай Ұлыбритания және Ирландияның жалпы еркек халқының шамамен 25 пайызы, яғни бес миллионнан астам адам қатарына қосылды. Олардың 2,67 миллионы еріктілер болып, ал 2,77 миллионы міндеттілер болып тіркелді (бірақ кейбіреулері міндетті шақыру енгізілгеннен кейін ерікті болып, дегенмен олардың міндетті түрде шақырылуы мүмкін еді). Армияға қабылдау көрсеткіштері ай сайын күрт өзгеріп отырды.

1914 жылдың тамызы

1914 жылғы 4 тамызда соғыс басталған кезде британдық тұрақты әскерде 247 432 офицер және қатардағы әскер болды. Бұл жалпы жұмылдыру кезінде қайта шақырылатын резервтік немесе Аумақтық күштердің жартылай штаттық еріктілерін қамтымайды. Бейбіт уақыттағы тұрақты әскердің шамамен үштен бірі Үндістанда орналасқандықтан, Еуропадағы қызметке дереу қолжетімді болмады. Бір ғасыр бойы британдық үкімет саясаты мен қоғамдық пікір шетелдегі соғыстар үшін міндетті әскери қызметке қарсы болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде Британ армиясы алты жаяу әскер дивизиясынан, соғыс басталғаннан кейін жақында құрылған Ұлыбританиядағы бір атты әскер дивизиясынан және шетелде орналасқан төрт дивизиядан тұрды. Аумақтық күштердің он төрт дивизиясы да болды, ал резервте 300 000 сарбаз бар еді. Соғыс министрі лорд Китченер Аумақтық күшті жаттығусыз және пайдасыз деп есептеді. Ол тұрақты әскерді бірден шайқасқа жұмсаудың қажеті жоқ деп санайды, керісінше, ол француз және неміс армияларының мөлшеріндегі – 70 дивизиядан тұратын, көп жылға созылуы мүмкін соғысқа дайындалу үшін пайдалану керек деп ойлады.

Тексерулер

Медициналық тексерулер 1914 жылдың 1 тамызында Армияның медициналық қызмет көрсету ережесі, рекрутинг ережесі және Аумақтық күштердің ережесіне сәйкес Соғыс кеңсесінің нұсқаулары бойынша өте нақты тәртіппен жүргізілді. Жауынгерге қойылатын негізгі талап – оның бойы, салмағы, кеуде көлемі және жасы стандартты кестемен сәйкес келуі керек еді. Егер рекрут жасын растайтын тиісті құжаттар тапсырмаса, медициналық сарапшылар оның сыртқы түрі мен дене бітіміне қарап, "шамамен жасын" анықтауға құқылы болды. Физикалық тесттерден өтумен қатар, емтиханшылар рекруттың зиялылығын, даусын және мінез-құлқын да бағалап, оған қойған сұрақтарына жауаптарын ескеретін. Бұл ақпарат кандидаттың психологиялық бейнесін жасауға және оның қызметке жарамдылығын анықтауға көмектесетін. 1914 жылы Ұлыбританияда әскери қызметке жарамды 5,5 миллионға жуық ер адам болды, ал әр жылы тағы 500 мың адам 18 жасқа жететін. Бірінші шақыру 11 тамызда 100 мың еріктіге жасалды, ал 28 тамызда тағы 100 мың адам шақырылды. 12 қыркүйекке қарай шамамен жарты миллион адам қатарына қосылды. Қазан айының соңында 898 005 адам тіркелді, оның ішінде шамамен 640 000-ы Аумақтық күштерге жатпады. Сонымен қатар, 250 мыңға жуық кәмелетке толмаған балалар өз жастарын жасырып немесе жалған есімдермен ерікті болып тіркелді. Егер жасы туралы жалғандығы анықталса, олар қабылданбады. Британ армиясындағы стандартты мерзім – 7 жыл қызмет және 5 жыл резервте болу. Жаңадан келгендерді тарту үшін 1914 жылдың 6 тамызындағы 296 әскери бұйрықпен қосымша мерзімдер жарияланды. Жаңа армияға шақырылғандар "үш жылға немесе соғыс аяқталғанша, қайсысы ұзақ болса, соғыс аяқталғанша" қызмет ете алатын болды. Бұл шарттар 7 қарашадағы 470 әскери бұйрықпен өзгертіліп, "соғыс аяқталғанша" деп қарапайымдастырылды. Рекруттерге қосылатын полкті таңдау құқығы берілді. 1,5 миллионға жуық адам "жұлдызды" деп белгіленді, яғни маңызды салаларда жұмыс істеуге рұхсат етілді. Еріктілердің 40 пайызы медициналық себептермен қабылданбады. Ұлыбританиядағы қоғамда нашар тамақтану кең таралған еді; жұмысшы табының 15 жастағы балаларының орташа бойы 5 фут (152 см) болса, жоғарғы топтағылардың бойы 5 фут (152 см) болды. Китченер соғыстың ұзаққа соқатынын ескере отырып, Ұлыбританияның үлкен армия құруы керек екенін қатысты түрде талап етті, британдықтар француздар мен немістер сияқты толыққанды жұмылдыруға міндетті екенін айтты. Оның мақсаты – 70 дивизия құру болды, ал Бас штаб айына 92 000 рекрут сұрады, бұл еріктілер санынан әлдеқайда көп (графикке қараңыз). Бұл мәселеде саяси пікір таласы қызу болды. Либералдардың көпшілігі, соның ішінде премьер-министр Х.Х. Асквит, мәжбүрлеуге идеологиялық тұрғыдан қарсы болды, бірақ 1915 жылға қарай олардың пікірі өзгере бастады. 15 шілде 1915 жылы Ұлыбритания үкіметі Ұлттық тіркеу туралы заңды қабылдады, ал бір айдан кейін 15 жастан 65 жасқа дейінгі барлық азаматтардың санағы жүргізілді, шамамен 29 миллион нысан толтырылды. Әр тіркелген адамға тиісті деректері бар қызғылт түсті тіркеу карточкасы берілді. Бұл жазбаларды 1921 жылы жоюға бұйрық берілді, бірақ олардың кейбіреулері сақталды, соның ішінде жақында табылған 2409 әйелдің тіркеу формалары, олар көшіріліп, көпшілікке қолжетімді болды. Кабинетке 1915 жылдың қыркүйегінде олардың жалғыз еңбекші мүшесі, Білім министрі Артур Хендерсон ұсынған құжатта қатаң ескерту жасалды. Ол көптеген жұмысшылардың елді басқаруға қатысу құқығы жоқ ұлтқа қызмет етуге қарсылық білдіретінін айтты. Олар сайлауға қатыспаған Парламенттің шешімімен өлімге ұшырауға мәжбүр болу идеясын жек көреді. 21 жастан асқан ер адамдардың қырық пайызы франшиза және тіркеу заңдарымен дауыс беру құқығынан айырылды (1918 жылғы Халықты өкілдік ету туралы заңға дейін). Олардың ойынша, әскери борыш – жұмысшылардың құқықтарын тонаудың тағы бір амалы. Үкімет бұл қажеттілік деп қана дәлелдей алды. Жұмысшылар еріктілердің жеткіліксіздігінен соғыстың жеңіліске ұшырауы және Ұлыбританияның құлауы мүмкін екеніне көндірілуі керек еді! Армия басшылары одақтардың басшыларын әскери фактілермен сендіруі керек еді. Хендерсонның ұлы бір жылдан кейін соғыста қаза тапты.

Дерби бағдарламасы

Дерби схемасы 1915 жылдың күзінде Дерби графы, Китченердің жаңа Бас рекрут директоры, қанша жаңа жауынгерді тіркеуге болатынын анықтау үшін, тағайындалған сауалнамашыларды қолданып, үйдегі жарамды ерлерге барып, оларды соғыс қызметіне "ерікті" болуға көндіру үшін іске қосылды. Схема туралы хабарландыру бастапқыда жұмысқа алудың өсуіне себеп болды, себебі кейбіреулер міндетті түрде күтудің орнына жұмысқа алу кеңсесіне баруды жөн көрді. Процесс әрбір жарамды ер адамның 1915 жылғы тамыздағы Ұлттық тіркелімнен алынған тіркеу карточкасының көшірмесін басқа картаға көшіріп, оны жергілікті сайлау округінің Парламенттік рекрутинг комитетіне жіберумен басталды. Бұл комитет "тактикалық және ықпалды" деп саналатын, бірақ өздері қызмет етуге міндетті емес "сауалнамашыларды" тағайындады. Көптеген сауалнамашылар саясатта тәжірибелі болды, бірақ босатылған ардагерлер мен әскери қызметтегі сарбаздардың әкелері ең тиімді болып шықты, ал кейбіреулері көндіру үшін тікелей қауіп-қорқыту тактикасын қолданды. Әйелдерге сауалнама жүргізуге рұқсат берілмесе де, олар мекенжайын ауыстырған еркектерді іздеу арқылы көмектесті. Әрбір ер адам Дерби графының бағдарламаны түсіндіретін және "біз сияқты өмір үшін күресіп жатқан елде" екенін білдіретін хатының көшірмесін алды, сондай-ақ ол әскери қызметке шақырылуға дайын екенін растауға міндетті болды. Келісім білдіргендер 48 сағат ішінде жұмысқа алу кеңсесіне келуге уәде берді, ал кейбіреулері дереу сонда еріп барды. Егер олар медициналық тексеруден өтсе, ант беріп, 2с 9д 'тіркелу сыйлығын' алды. Келесі күні олар Әскердің "Б" резервтік бөліміне жіберілді. Әскери қызметке қабылданған немесе ресми түрде бас тартқандардың барлығына, сондай-ақ жұлдызды белгіленген және босатылғандарға Патшалық тәжді бейнелейтін хаки түсті жең таңы берілді. (Бұл әскерге шақыру енгізілгеннен кейін тоқтатылды, 1916 жылғы қаңтар). Әскерге шақырылған адамның деректері басқа картаға көшіріліп, оны 46 үйленген немесе үйленбеген жас топтарының біріне тағайындады және 14 күн бұрын хабарлағаннан кейін, тек толық топтар ғана белсенді қызметке шақырылатыны туралы уәде берілді. Үйленбеген ерлер тобы үйленген ерлерге қарағанда ертерек шақырылатын, ал схема басталғаннан кейін үйленгендер үйленбеген деп саналды. Үйленген ерлерге егер әскери міндеттілік енгізілмесе, үйленбегендер жеткіліксіз болса, олардың тобы шақырылмайтынына кепілдік берілді. Схема 1915 жылдың қараша-желтоқсан айларында жүзеге асырылып, 318 553 медициналық тұрғыдан жарамды үйленбеген ер адамды қамтыды. Алайда, үйленбеген ерлердің 38% және үйленген ерлердің 54% соғысқа қатысуға деген қысымға қарсылық көрсетті, сондықтан британ үкіметі шетелдегі қазалардың өсуіне байланысты қосымша әскерді қамтамасыз етуді мақсат етіп, 1916 жылдың 27 қаңтарында міндетті әскери қызмет туралы заңды қабылдады.

1916-1918 жылдардағы әскери міндеттілік

1916 жылдың қаңтарында әскери қызметке шақыру туралы заң қабылданды. 18 мен 41 жас аралығындағы, әйелі жоқ және баласы жоқ еркектерге үш таңдау ұсынылды: бірден әскерге түсу, Дерби жүйесі бойынша тіркелу немесе 1916 жылдың 2 наурызында автоматты түрде әскерге шақырылған деп есептелу. 1916 жылдың мамырында заң жобасы үйленген еркектерге де қатысты, ал 1918 жылдың сәуір айында ең жоғары жас 50-ге (немесе қажет болған жағдайда 56-ға) дейін көтерілді. 1916 жылғы Пасха көтерілісіне байланысты Ирландия осы заңнан босатылды, бірақ көптеген ирланд ер адамдары өз еркімен әскерге түсті. Мыңдаған адамдар Лондонның Шығыс бөлігінен Трафальгар алаңына шеру жасады, онда олар Сильвия Панкхерст пен Глазго қалалық кеңесінің өкілінің сөздерін тыңдады, ол Клайдта инженерлер ереуілге шыққандарын хабарлады. Оқиға зорлық-зомбылықпен аяқталды, өйткені сарбаздар мен теңізшілердің тобы жиналған қалың жұртқа шабуыл жасап, туларын жыртып, олардың беттеріне бояу шашыратып тастады. Кейбір шабуылдаушылар қамауға алынды, бірақ Боу-стрит судьялары оларды минималды айыппұл төлеп, «болашақта осы ақымақтарды жалғыз қалдырыңыз» деп ескертті. Артур Хендерсон ескерткендей, мәжбүрлеу халыққа ұнамады, 1916 жылдың шілдесіне қарай әскери қызметке шақырылғандардың 93 000-ы (30%) келмеді (әрине, олардың қашу мүмкіндігі аз болды, бірақ кейбіреулері жақтастарының көмегімен жасырынып қалды) және 748 587-сі босату талап етті. Ерлер немесе олардың жұмыс берушілері ұлттық маңызы бар жұмыс, бизнес немесе тұрмыстық қиындықтар, денсаулықтың нашарлығы немесе діни сенімдеріне байланысты өздерінің ауданындағы әскери қызмет комиссиясына шағымдануға құқылы болды. Бұл істерді қарау соттарды толықтырды, бірақ апелляциялық комиссиялардың стандарттары күмәнді болды: Йорк қаласында бір іс орташа есеппен он бір минутта, ал Лондонның Паддингтонында екі минутта қарастырылды. Әскери қызметке шақыруға қарсы шыққандардан басқа, соғысқа қатысқан, ауруға шалдыққан немесе денсаулығына байланысты қызметтен босатылған 1 433 827 адам болды; мәжбүрлі әскери міндеттілік заңы Үкіметтің адам ресурстарын қанағаттандыруға жеткіліксіз болды. Соғыстан бері комиссиялардың беделі осыған байланысты болғанымен, апелляция білдіргендердің тек екі пайызы ғана діни сенімдеріне байланысты босату алды. Олардың 7000-ге жуығы жауынгерлік емес міндеттерге тағайындалды, ал тағы 3000-ы арнайы еңбек лагерьлеріне жіберілді. 6000 адам түрмеге қамалды. Олардың 42-сі Францияға ату отрядының алдында тұруы мүмкін болды. Отыз бес адам өлім жазасына кесілді, бірақ дереу кешірілді, оның орнына он жылдық қатаң түрме жазасы берілді. Апелляция білдіргендердің көпшілігіне уақытша (бірнеше аптадан алты айға дейін) немесе жұмыстағы немесе үй жағдайындағы жағдай олардың үйде қалуын қажет ететіндей болған жағдайда босату берілді. 1916 жылдың қазанында 1,12 миллион адам комиссиядан босатылды немесе істері қаралып жатты, 1917 жылдың мамырына қарай бұл көрсеткіш 780 000 босатылған және 110 000 іс қаралып жатқандарға дейін төмендеді. Осы кезде 1,8 миллион адам босатылды, бұл британдық армияда шетелде қызмет ететін адамдардан көп. Кейбір ер адамдар еріктілерді даярлау корпусына жартылай дайындық пен үйді қорғау міндеттері үшін қосылу шартымен босатылды; 1918 жылдың ақпанына қарай 101 000 ер адам комиссиялар арқылы корпусқа жіберілді. 1916 жылдың 17 ақпанындағы газет әскери міндеттен босату туралы бес өтінішті және олардың нәтижелерін жариялады. Өтініш беруші(лер) Атынан Өтініш себебі Өтініш нәтижесі Көркем заттар сату фирмасы кеңсе қызметкері ірі экспорттық саудамен айналысады Талап қабылданбады Корольдік академия W. R. H. Lamb (хатшысы) 12 000 жұмыспен айналысады; ауыстыратын адам жоқ. Оның әскери қызметке шақырылуы 3 айға кейінге шегерілді Тамақ өнімдерін өндіретін фирма жұмыскері «біз армия офицерлерін қамтамасыз етеміз» Талап қабылданбады Освальд Столл J. P. Seaborn (суретші және фотограф) Столл мырзаның театрлары үшін суреттер жасаумен айналысады. 40 шағымданушы қызметкерлердің тізімін жинау кезінде күту керек Бренман (атақты биші, «Бес Дорино» музыкалық тобының мүшесі) топты біріктіру қажет Оның әскери қызметке шақырылуы 1 айға кейінге шегерілді 1917 жылы Парламент 21 жастан асқан барлық еркектерге (сондай-ақ көптеген әйелдерге) дауыс беру құқығын беру туралы заң қабылдады, бірақ ол 1918 жылдың 6 ақпанында ғана заң күшіне енді. Сол айда 18 мен 23 жас аралығындағы еркектерге кәсіптік босатулар алынып тасталды, 1918 жылдың қазан айында 2,574,860 ер адам резервтелген кәсіптерде жұмыс істеді. 1918 жылдың наурыз айынан бастап 18 жасқа толмаған ер адамдар майданға жіберілді, бұл оларды 19 жасқа дейін қауіпсіз ұстауға берген уәдесін бұзды. Сонымен қатар, ер адамдардың әскери қызметке жарамдылығы мәселесі де туындады. Денсаулығы жақсы жұмыс күші жеткіліксіз болды. Жаңадан келгендердің денсаулығына қарай А, В және С сыныптарына бөлінді. 1918 жылы 75 пайыз А сыныбына жатты, сонымен қатар кейбір В сыныбына жатқандар да окопқа жіберілді. Әскери қызметке шақырылғандардың ең жоғары саны әдетте 1916 жылдың 1 наурызынан кейін шақырылғандардың барлығының әскери қызметке шақырылғандары деп есептеледі: 1,542,807 адам, соғыс кезінде армияда қызмет еткендердің 43,7 пайызы. Алайда, Дерби 318,553 жалғыз ер адамды арнайы резервке тіркеді, олар 1916 жылдың көктемінде шақырылды, бұл әскери қызметке шақырылғандардың санын 37 пайызға төмендетті. Дерби жоспарында тіркелген үйленген ер адамдарды жіктеу қиын, өйткені олар резервтен шақырылған жоқ, бірақ қалғандарымен бірге шақырылды. Армиядағы адамдардың шамамен 35 пайызын мәжбүрлеу арқылы қызмет еткендер құрайды деп есептелуде.

Ирландия

1918 жылы Ирландияға әскерге шақыруды кеңейтуге бағытталған заңға ирланд ұлтшылдарының кең қозғалысы және Ирландиядағы Католик шіркеуі қарсылық көрсетті. Осы қозғалыстағы «Синн Фейн» партиясының орталық рөлі қарашадағы жалпы сайлауға дейін оның танымалдылығын арттырды.