Кіріспе

Кипр мен Арменияның патшасы Янус (1375 – 29 маусым 1432) – 1398 жылдан 1432 жылға дейін Кипр патшасы, сондай-ақ Армян Киликиясы мен Иерусалимнің титулды патшасы болған.

Ерте өмір

Янус Генуяда дүниеге келді, оның әкесі Кипрдың бірінші Джеймсі сол жерде тұтқын болғанда. Оның анасы, Грубенхагендік Гелвис, оны мифологиялық дәстүр бойынша Генуяның негізін қалаушы Янус құдайының құрметіне осылай атады. Әкесі патша сайланғанда, ол генуэздермен Кипрге қайту үшін оны босату туралы келісімге келді, және 1383 жылдың 2 ақпанында оған қол қойды. Осы келісім бойынша генуэздерге жаңа саудалық жеңілдіктер берілді. Бірақ генуэздер оның әкесі ұлы Янусты қалада кепіл ретінде қалдыруын талап етті. Джеймс Генуяға Джон Бабин деген ақсүйек адамын, ұлына өгей әкесі ретінде қарау үшін жіберді. Кипр тарихшысы Леонтиос Махаирас жазғандай, Джеймс Кипр ақсүйектерінен де, қара халықтан да ұлын генуэздерден босату үшін қажетті ақшаны жинау мақсатында тұз сатып алуды міндеттейтін арнайы салық енгізді; бұл 1392 жылдың қазан айында, Янус 18 жасқа толғанда орындалды.

Билік

1398 жылдың 9 қыркүйегінде әкесі қайтыс болғаннан кейін Янус Кипр тағына отырды. 1398 жылдың 11 қарашасында Никосиядағы Әйелі София соборында таж кигізілді. 1402 жылы Генуя билігінде болған Фамагустаны қайтарып алуға тырысты. Аматидің жазбаларына сәйкес, Фамагустаның әкімшісі, генуэз Антонио де Карко, Янусқа тәрбиеші болған. Янус қаланы Кипр патшалығына қайтару үшін де Карконың рухани әкесі болған дін қызметкерімен келісім жасады, одан кейін дін қызметкері Фамагуста епископы болуға тиіс болды. Бұл қастандыққа Леонтийдің інісі Петр Махаирас та қатысты. Олар қала қақпаларының құпия кілттерін жасап, Фамагустаны басып алуға, де Карконы ағамыз Григорийдің көмегімен өлтіруге және Янус әскеріне қақпаларды ашуға көп дайындық жасады. Бірақ, соңғы сәтте жоспарға опасыздық жасалып, қастандық жасаушылар Фамагустада тұтқындалды; олардың 28-і өлім жазасына кесілді және қала Генуяның билігінде қалды. Патша Фамагустаны қайтарып алуға (оның аумағына Кирения да кіретін) күш салды. 1403 жылы Генуя губернаторы Жан Ле Мэнгр Янус өкілі Джорджио Биллимен келіссөздер жүргізді, нәтижесінде қалалар Генуяның қолында қалатын келісімге қол жеткізілді. Кейін Кипр халқын әскер мен қоршау машиналарын жинау үшін арнайы салық төлеуге мәжбүрледі, және үш жыл бойы Фамагустанына қоршау салды, бірақ нәтиже болмады, себебі қалаға теңізден кіруге болады еді. 1406 жылы қоршау аяқталып, генуэздер Лимассолды басып алуға тырысты, бірақ жеңіліске ұшырады. Екі жылдан кейін аралда жұқпалы аурулар тарады. Сонымен қатар, аралға шегірткелер шабуыл жасап, егіншілікке зиян келтірді. 1419-1420 жылдары жаңа жұқпалы ауру пайда болды, ол 1422 жылдың 15 қаңтарында Янус екінші әйелі Шарлоттаның қайтыс болуына себеп болған болуы мүмкін. Патша оның қайтысына қатты қайғырып, Янусқа көрінбеу үшін оның денесін сарайдан шығарды. Осы уақытта Кипр пираттар мен авантюристтердің базасы болғандықтан, Кипр жағалауларына жасалған шабуылдардан кейін Янус Мысыр сұлтанымен сұлтандардың өкілдері арқылы жиі келіссөздер жүргізді. Янус шабуылдарды тоқтата алмады, бұл мұсылмандарға Кипрге шабуыл жасауға себеп болды. Кипр ақсүйектері мен патшалық шенеуніктері шабуылдарға қатысты. Мысыр мамлюк сұлтаны Барсбай бірнеше рет Кипрге әскери күш жіберді. 1424 жылы шағын күштер Лимассолға шабуыл жасады, ал 1425 жылы Мысыр әскері Фамагустаға шабуыл жасап, содан кейін Ларнаканы және оған жақын жерлерді, соның ішінде Кити, Дромолаксия, Келлия, Арадиппу және Агринуды тонады. Ларнакадан кейін олар Лимассолға барды, ол да қала қамалымен бірге тоналды. 1426 жылдың жазында Мысыр мамлюктері аралға кең ауқымды шабуыл жасады. Аталла Мұхаммед пен Инал әл Какими басшылығымен олардың әртүрлі әскері 3000-нан астам адамнан тұратын, мамлюктер, черкестер, күрдтер мен арабтарды қамтиды және 180 кемемен Авидму маңына келді. Лимассол қайтадан басып алынды. Янус әскерін жинап, Никосиядан Лимассолға қарай жолға шықты. Ол Еуропадағы христиан күштерінен көмек сұрады: генуэздер оның жауы болды, ал венециялықтар мен басқалар Мысыр сұлтанымен сауда қатынастарын бұзуды қаламады. Чирокития шайқасынан кейін (1426 жылдың 7 шілдесінде) мамлюктерге қарсы болған шайқаста Мысыр әскері король Янусты тұтқынға алды. Ол Қайырда он ай тұтқында болғаннан кейін құтқарылды. Ол тұтқында болған кезде оның інісі, Никосия архиепископы Лузиньянның Хью Кипрді басқарды. Жеңіске жеткеннен кейін мамлюктер Ларнаканы, содан кейін Кипр астанасы Никосияны тонады. Патшалық отбасы қоршалған Киренияға қашып, құтқарылды. Басқыншылар аралдан кеткеннен бұрын көптеген олжа мен тұтқынды алып кетті. Бұл апат, сондай-ақ бұрынғы шабуылдар, Янус Генуяға қарсы соғыс қимылдары, жұқпалы аурулар және шегірткелердің шабуылы Кипрдің өте кедейлікте өмір сүрген шаруаларын көтеріліске итерді. Кипр революционерлерінің басшысы Алексис есімді адам болды, ол Лефконикода патша деп жарияланды. Революция үлкен болды және оны Кипрдің көптеген жерлерінде өз басшыларын сайлаған халық қолдады. Осы уақытта Қайырда Янус қорланды: оны тізбекпен байлап, есекке мінгізіп сұлтанның алдына алып келді, содан кейін ол тоғыз рет тізе бүгіп, бас басқан топыраққа сәжде жасауға мәжбүр болды. Янусты босату үшін еуропалықтар ақша жинап, құтқарақы төледі. Кипр сонымен қатар 5 мың герцогтықтан түскен табысқа жыл сайын сұлтанға салық төлеуге міндеттелді. Бұл салық Кипрде франк билігі аяқталғаннан кейін де төлене берді. Януспен бірге тұтқындардың кейбіреуі отбасылары жинаған ақшаға құтқарақы төлеп босады. Ал қалғандары тұтқын болып, құл ретінде сатылды. Янус тұтқында болған кезде, ақсүйектер мен патшалық отбасы мүшелері Алексистің көтерілісімен күресіп, сонымен қатар Янусты босатуға тырысты. Еуропадан көмек алып, көтеріліс 10 айдан кейін басып жанылды. Көтерілісшілердің басшысы тұтқындалып, қорқынышты пынадан кейін 1427 жылдың 12 мамырында Никосияда өлім жазасына кесілді, сол күні король Янус Қайырдан Пафосқа келді.