Кіріспе

Құс түрлері

Қаңқалы құс (Cisticola juncidis) – Ескі әлемде кең таралған, көбейетін ареалы Оңтүстік Еуропа, Африка (шөлдер мен ылғалды ормандардан басқа), және Оңтүстік Азиядан Солтүстік Австралияға дейінгі аймақтарды қамтитын құс. Негізінен далаларда кездесетін шағын құс, оны ең жақсы қызғылт түсті құйрық аймағынан тануға болады; сонымен қатар, мойнында алтын түс жоқ, ал қоңыр құйрығының ұшы ақ. Көбею маусымында еркектер зигзаг тәрізді ұшумен және "шырқыраған" дыбысқа ұқсайтын, қайталама "отырыс" дыбыстарын шығарады. Олар ұяларын шөп шоғырының ішіне іліп салады.

Таксономия және жүйелеу

Жиі тұрып тұратын цистиколаны 1810 жылы табиғатты зерттеуші Константин Самуэль Рафинеск сипаттап, оған *Sylvia juncidis* деген екі атау берген. Үлгілік орны – Сицилиядағы Кампофеличе ди Рокчелла. Қазіргі *Cisticola* туысының атауы ежегі грек тіліндегі *kisthos* ("тас гүлі") және латын тіліндегі *colere* ("қоныстану") сөздерінен шыққан. *Juncidis* деген түрлік атау да латын тілінен алынған, ол *iuncus* ("қамыс") сөзінің кішіртпе түрі. Олардың кең таралған ареалында халықтардың көптеген айырмашылықтары байқалған, соның салдарынан 18 түрше танылған. Олар дауысы, қауырсыны және дене мөлшері жағынан аздап ерекшеленеді, ал кейбіреулері кейбір таксономиялық жіктемелерде жеке түрлер деп есептелген. Негізгі түрі Францияның оңтүстігі, Грекия, Түркия, Сицилия, Корсика және Египетте кездеседі, ал Батыс Португалия мен Испанияда цистикола таралған. Палестина, Сирия, Ирак және Ирандағы популяциясы – *neuroticus*, ал Солтүстік және Шығыс Африкадағысы – *uropygialis* және *perennius* (одан оңтүстікке қарай). Габон, Ангола және Африканың оңтүстігінде *terrestris* мекендейді. Үндістанның Батыс Гаттарындағы *salimalii* популяциясы, Үндістан жазықтарындағы және Шри-Ланканың құрғақ аймағындағы *cursitans* сияқты, маусымдық құйрық ұзындығының өзгеруін көрсетпейді, ол көбеймейтін кезде ұзын құйрықты болады. *malaya* популяциясы Оңтүстік-Шығыс Азияның оңтүстігінде, *tinnabulans* Солтүстік Қытайда, ал *brunniceps* Корея мен Жапонияда таралған. Басқа популяцияларға *nigrostriatus* (Филиппин), *constans* (Сулавеси), *fuscicapilla* (Шығыс Ява), *leanyeri* (Солтүстік Австралия), *normani* (Солтүстік-Батыс Квинсленд) және *laveryi* (Солтүстік-Шығыс Австралия) жатады. Оның жоны қоңыр, қара жолақтармен тығыз сызылған. Кездігі ақшыл, ал құйрығы кең, ақ ұшы бар және жиі қозғалады, осының нәтижесінде түрдің баламалы атауы пайда болған. Ересек еркектерінің басында әйелдерге қарағанда аз сызықтар бар, ал арқасында көбірек белгілер байқалады, бірақ жыныстар немесе он сегіз географиялық түрше арасында үлкен айырмашылықтар жоқ. Мойынның сақинасының болмауы оны алтынбас цистиколадан (*Cisticola exilis*) ажыратады. Көбеймейтін маусымда олар шөп арасында жасырынып жүреді, сондықтан оларды көру қиын.

Тіршілік ету ортасы және таралуы

Бұл түр негізінен далалық жерлерде, көбінесе су жағасында кездеседі. Көптеген популяциялары қоныс тұрақты, бірақ кейбір Шығыс Азиялық популяциялары қыста жылы аймақтарға көшіп барады. Гималайда олар жазда шамамен [сан] биіктікке дейін көтеріледі, ал қыста [сан] биіктігінен төмен түседі. Бұл түр Солтүстік Еуропаға сирек келмейді, көбінесе көктемгі миграция кезінде осы аймаққа ұшып келеді. Оның Еуропалық ареалы әдетте кеңейіп келеді, бірақ солтүстік популяциялары қатық қыстарға осал.

Мінез-құлық және экология

Систиколалар – өте кішкентай жәндіктермен қоректенетін құстар, кейде шағын топтарда кездеседі. Олардың көбею маусымы жаңбырмен байланысты. Көптеген аймақтарда жылына екі рет жұмыртқалайды. Аталықтары көбінесе көп әйелді, бірақ кейбіреулері моногамды болады. Аталық құс ұяның бастапқы құрылысын шөп арасына терең салады, содан кейін арнайы мінез-құлқы арқылы аналықтарды шақырады. Аналықтары аталықты қабылдаса, ұяны аяқтайды. Ұя тірі жапырақтарды, өсімдіктердің жұмсақ түктерін, торы мен шөпті байланыстыру арқылы салынады. Систиколаның ұясы – жоғарынан жапырақтар немесе шөптермен жабылып, бояу үшін маскировкаланған кесе пішіндес болады; 3–6 жұмыртқа салады. Аналық құс жұмыртқаларды шайқап, шамамен 10 күннен кейін балапандардан шығарады. Бірден көп балапан өсіру мүмкін. Аналықтары кейде бірінші жылында көбейе алады.