Герман діндеріндегі құдайлар

Кіріспе

Германдық жалған сенімдердегі құдайлар Æsir (Ескі скандинав тілінде; жекеше: áss) немесе ēse (Ескі ағылшын тілінде; жекеше: ōs) – германдық жалған сенімдердегі құдайлар. Ежелгі скандинав діні мен мифологиясында "Æsir" терминінің нақты мағынасы пікірталас тудырады, ол жалпы құдайларды немесе құдайлардың басты туыстарының бірін, олармен соғысқан Ванирлерге қарсы, бірігуіне әкелген туыстарды білдіруі мүмкін. Бұл термин сонымен қатар, ландшафттағы белгілі бір ерекшеліктерде, мысалы, төбелерде мекендейтін жергілікті құдайларды сипаттау үшін де қолданылуы мүмкін. Ескі ағылшын тіліндегі Wið færstice еңбегінде Ēse, эльфтермен бірге, шаншумен қатар болатын зиянды күштер ретінде айтылады, бірақ мәтін авторы оларды қалай түсінгені нақты емес. Æsir сөздері көптеген германдық есімдерде, мысалы Освальд және Асмундр, сондай-ақ Норвегия мен Швециядағы кейбір жер аттарында кездеседі. Олар сонымен қатар, Ежелгі Футарк, Англо-саксон Футорк және Жаңа Футарк-та кездесетін А рунасына атын берген болуы мүмкін.

Этимология

Қазіргі ағылшын тіліндегі "Æsir" термині көне норвег тіліндегі æsir сөзінің көпше түрінен туындаған, ал оның жекеше түрі – áss. Ежелгі ағылшын тілінде осыған сәйкес келетін термин – ōs (ēse). Континенталдық Батыс герман тілдерінде бұл сөз тек жеке есімдерде және жер-су атауларында кездеседі, мысалы, Ансила, Ансгейр және Аншрам. Иордан 6-шы ғасырдағы "Getica" еңбегінде Ансис деген туыс сөзді түпнұсқа гот тілінен латыншаға аударылған форма ретінде жазған, ол эухемеризацияланған жартылай құдайлық ерте гот билеушілерінің аты болған. Континенталдық Батыс герман тілдерінде бұл сөз тек жеке есімдерде және жер-су атауларында, мысалы, Ансила, Ансгейр және Аншрамда ғана кездеседі. Ежелгі жоғарғы неміс тілінде *ans, көпше түрі *ensî деп реконструкцияланған. Көне норвег тіліндегі әйелдік формасы – асинья (:асинжур), ол ynja жұрнағының қосылуы арқылы жасалған, бұл әйелдік форманы білдіреді. "Әйелдік асс" деген туыс сөз көне норвег тілінен тыс жерде кездеспейді, ал Батыс герман тіліндегі сәйкес сөз әйелдік жұрнақтармен – inī немесе injō арқылы жеке туындаған болуы мүмкін. Протогерман тіліндегі форма әдетте [[wikt:Reconstruction:Proto Germanic/ansuz]] ретінде реконструкцияланады. Бұл сөздің түрі протогерман тілінде Рим империясы дәуірінде Vih ansa қасиеттісінің атының бір бөлігі ретінде кездеседі (мүмкін, "жауынгерлік қасиетті") және шамамен 200 жылға дейін Vimose-ден табылған қаптамадағы a(n)sau wīja ("Мен бұл Æsir-ге арнаймын") деген жазуда да кездеседі. Ansuz сөзі, өз кезегінде, прото-индоевропалық *h₂emsu сөзінен туындаған, бұл терминдер "құдай" немесе "ие" және "тудыру" немесе "өрбу" деген сөздермен тығыз байланысты. Балама нұсқа бойынша, "Æsir" термині "ансаз" ("бағана" немесе "пост") сөзімен байланысты, ол "үйдің басты бағанасы" сөзінің ата-тегі. Бұл жағдайда, атау герман дінінде құдайлар мен оюлы бағаналарды теңестіруден туындаған болуы мүмкін. Снорри Стурлусон мен Саксо Грамматикус "Æsir" термині "Ásiamenn" ("азиялықтар") сөзінен шыққан деп болжады, сонымен қатар құдайлар Азиядан шығып, кейін Солтүстік Еуропаға қоныс аударған деген пікірді ұсынды. Алайда, бұл қазіргі ғалымдар тарапынан қолдау таппайды және ортағасырлық зерттеулерге және герман мифологиясын емес, скандинавиялық халықтарды классикалық мәдениет пен христиандықпен байланыстыруға жасалған тырысқа байланысты деп есептеледі.

The modern English term "Æsir" is derived from the plural Old Norse term æsir, the singular of which is áss. In Old English, the term used is the cognate ōs ( ēse) In continental West Germanic languages, the word is only attested in personal and place names such as Ansila, Ansgeir and Anshram. The cognate term Ansis was recorded as a Latinised form of an original Gothic word by Jordanes, in the 6th century CE work Getica, as a name for euhemerised semi divine early Gothic rulers. In continental West Germanic languages, the word is only attested in personal and place names such as Ansila, Ansgeir and Anshram. The Old High German is reconstructed as *ans, plural *ensî. The corresponding feminine form in Old Norse is ásynja (:ásynjur), formed by the addition of the ynja suffix, denoting a female form. A cognate word for "female áss" is not attested outside Old Norse, and a corresponding West Germanic word would have been separately derived with the feminine suffixes inī or injō. The Proto Germanic form is typically reconstructed as [[wikt:Reconstruction:Proto Germanic/ansuz. This form of the word is attested in Proto Germanic during the Roman Imperial Age as a component of the name of the goddess Vih ansa (potentially translating to "Battle goddess") and probably also in an inscription from around 200 CE on a buckle from Vimose that reads a(n)sau wīja ("I dedicate this to the Æsir"). The word ansuz is in turn is typically derived from Proto Indo European *h₂ems u , making the terms closely related to , ("god" or "lord") and ("to give birth" or "to beget"). An alternative is that the terms for "Æsir" are related to [[wikt:Reconstruction:Proto Germanic/ansaz ("beam" or "post"), the ancestor of ("the main beam of a house"). In this case, the name would likely have originated due to the equation of gods and carved posts in Germanic religion. Snorri Sturluson and Saxo Grammaticus proposed that the term "Æsir" instead derives from "Ásiamenn ("Asians"), and the idea that the gods originated in Asia, later migrating into Northern Europe. This is however not supported by modern scholars and attributed to medieval scholarship on the matter and an attempt to connect the Scandinavian peoples with Classical antiquity and Christianity rather than a reflection of actual Germanic mythology.

Туынды терминдер

Асс ескі норвег тіліндегі күрделі есімдерде де кездеседі, мысалы, Асбру ("Æsir көпірі"), Асгард ("Æsir үйі" немесе "Æsir қоршауы"), асмегин ("Æsir күші") және Тордың есімдері Аса Þórr ("Æsir Тор") және Asabragr ("Æsir иесі"). Орта ғасыр тілдерінен алынған қарыздардан басқа, æsir терминдерінен туындаған жалғыз қазіргі заманғы сөз – åska, яғни "көк күркіреуі". Ол бұрынғы åsekja ("асс айдауы") сөзінен шыққан, ал ол көне шығыс норвег тіліндегі: ās ækia сөзінен қайта құрастырылған. Бұл, әдетте, Тордың аспанмен жүріп өтуінен пайда болатын найзағайларға сенумен байланысты. Æsir терминдері көптеген герман тілдеріндегі германдық есімдердің құрамдас бөлігін құрайды. Мысалы, [[Oslac, Ósweald (қазіргі ағылшын тілінде: Oswald) және олардың көне скандинав тіліндегі әдептеулері – Ásbjörn, Áslákr және Ásvaldr. Басқа мысалдарға Ансугастиз, Ансугислаз және Ансулайбаз сияқты ансузды қамтитын кейбір прото-норвегиялық жеке есімдер жатады.

"áss", "goð" және "vanr" арасындағы айырмашылықтар

Ежелгі скандинав поэзиясында "áss" термині көбінесе "goð" терминіне қарағанда екі терминнің арасындағы мағыналық айырмашылықты жасау үшін емес, қажетті аллитерация немесе ұйқасқа оңай сәйкес келетін метрикалық себептермен таңдалды деп ұсынылған. Осыған байланысты, "æsir" термині "goð" сөзінің синонимі ретінде қарастырылады және әдетте Ванир деп аталатын Ньордр және оның ұрпақтарын қамтиды. Мұның мысалдары þulur-да көрінеді, онда Ньёдр және Фрейр ása heiti ("Áss үшін поэтикалық эквиваленттер") тізімінде, ал Фрейя ásunjur тізімінде келтірілген. Эсирлер мен Ванирлерді ерекше отбасылық топтар ретінде көрсететін басты әңгімелер – Эсир-Ванир соғысы туралы айтатын Вёлуспа, Инглинг сагасы және Скальдскапармал құрамындағы әңгімелер. Құдайлар арасындағы бұл қақтығыс ерте заманда болған, ал Инглинг сагасында Эсирден Хонир мен Мимирді, ал Ванирден Ньордр, Фрейр және Квасирді кепіл ретінде алмасумен аяқталады. Скальдскапармал соғыстың соңында екі топтың бір ыдысқа түкіргенінен Квасир дүниеге келгенін айтады. Ванир деп аталатын құдайларды Эсир ретінде көрсету себебі – Ванирлер екі топ арасындағы осы соғыс аяқталғаннан кейін Эсирлерге толық интеграцияланған деп есептелген болуы мүмкін.

Ванирмен айырмашылықтың ұсынылатын шығу тегі

Ванирлер кеңінен таралған Эсир тобына белгілі бір дәрежеде кіргеніне қарамастан, кейбір ғалымдар екі топ арасындағы айырмашылықтар сақталғанын айтады, мысалы, Ванирлер көбінесе егіншілік пен құнарлылықпен, ал Эсирлер билік пен соғыспен байланысты болған. Керісінше, бұл домендердің бөлінісі дереккөздерде көрсетілмейді, оның орнына Ванирлер патшалықпен, ал Эсирлер жаратылыспен байланысты. Бір пікір бойынша, Ванирлер (және олармен байланысты діни культ) соғысқа бейім Эсирлерге қарағанда көнерек болуы мүмкін, сондықтан мифтік соғыс жартылай ұмытылған діни қақтығыстың көрінісі болуы мүмкін. Бұл аргументті алғаш рет 1877 жылы Вильгельм Маннхардт ұсынған (Dumézil, xxiii және Munch, 288 еңбектерінде сипатталған). Осыған ұқсас, Мария Гимбутас Эсир мен Ванирдің арасындағы қақтығыстың өзінің Курган гипотезасы аясында жергілікті тайпаны соғысқа бейім Үнді-Еуропалық тайпаның ығыстыруын көрсетеді деп санайды. Тағы бір тарихи теория бойынша, пантеондар арасындағы өзара әрекеттесу Рим патшалығы мен Сабин тайпалары арасындағы қақтығыстың қастерленуі болуы мүмкін. Олардың рөлдері мен маңыздылығының айырмашылығына байланысты, кейбір ғалымдар Эсир мен Ванир арасындағы өзара әрекеттесу сол кездегі скандинав қоғамындағы әлеуметтік топтардың (немесе рулардың) арасындағы қарым-қатынастардың типін көрсетеді деп болжайды. Соңында, танымал салыстырмалы дінтану ғалымы Мирча Элиаде бұл қақтығыстың Индоевропалық мифтің кейінгі нұсқасы болуы мүмкін деп болжады, ол аспан/жауынгер/билеуші құдайлар пантеоны мен жер/экономика/құнарлылық құдайлар пантеоны арасындағы қақтығысқа және олардың бірігуіне қатысты, оның нақты тарихи алғышарттары жоқ.

Әсерлер деп аталатын ерекше тіршілік иелері

Снорри Стурлусонның «Эдда» прозасында Эсирлердің екі тізімі бар, бірі – «Гилфагиннингте», екіншісі – «þulur»-да. Бұл екі дереккөз көбінесе келіседі, бірақ толықтай бірдей емес. «Гилфагиннинг» Эсирлердің еркектерін Один, Тор, Ньордр, Фрейр, Тýр, Хеймдалр, Браги, Видарр, Вали, Уллр, Форсети және Локи, ал асыньюларды Фригг, Сага, Эйр, Гефьон, Фулла, Фрейя, Сьёфн, Лофн, Вар, Вёр, Син, Хлин, Снотра, Гна, Сол, Бил деп тізімдейді. «þulur» тізіміне асыньюлар Скади, Сигюн, Хносс, Гердр, Йорд, Идунн, Ильмр, Ньёрун, Нанна, Риндр, Þрудр, Ран қосылады. Дегенмен, кейбір ғалымдар «Эдда» прозасының барлық язычник скандинавтардың немесе кең мағынада германдықтардың әлемге деген көзқарасын толық бейнелемейтінін атап өтеді. Терри Гуннелл солтүстік германдықтардың барлық халықтары құдайларды Снорри бейнелегендей, Асгардада Æsir және Ванир пантеоны ретінде өмір сүріп, олардың көпшілігінің атасы Одиннің басқаруымен өмір сүретіндей ұғынғанын одан әрі күдік тудырады. Ол Одиннің құдайлардың ерекше отбасының басшысы ретіндегі көзқарасы, эсирлердің көпшілігі язычниктармен бірге болмайтынын, керісінше, Снорри ұсынған материал элиталық жауынгерлер класынан шыққандығын, ал Один олармен тығыз байланысты болғандығын айтады. Бұдан өзге, 9 ғасырдың Энгстад кит сүйегінен жасалған жазуы («аула ас» немесе «қоныстанған кеңістіктің ас») деп түсіндірілді. Осы контексте бұл термин жалпы әлемге қарағанда белгілі бір шаруашылыққа қатысты жергілікті құдайға немесе болмысқа сілтеме жасауы мүмкін деген болжам бар. Сол сияқты, ежелгі норвегиялық термин landáss («жер ас») Эгиль Скаллагримссонға қатысты өлеңде король Эйрикке қарсы бұруға ниеттенген құдайлар тізімінде қолданылады. Бұл құдай көбінесе Тор деп түсіндіріледі, бірақ ол жергілікті жер рухына, мүмкін, поэманың келесі шумағында айтылған landálfr («жер эльфы») дегенге де қатысты болуы мүмкін. Белгілі бір төбелермен немесе таулармен тығыз байланысты Æsir ескі норвегиялық жазбаларда да кездеседі, мысалы, Свинфелльс («Свинфелльдің ас»), «Ньял сагасында» қорлауда айтылған, және Бардр Снейфелльс («Снейфелльдің ас»), оның есімі, оның атымен аталатын сагасына сәйкес, Снейфелль маңында тұратындардың оған табынуынан және олардың қажеттіліктерінде оның көмегінен туындаған. Ритуалдық сөйлеу контекстінде аты аталмаған ас – бұл фрей және Ньордпен бірге айтылатын almáttki ás («барлық күшті ас») – сақинаға ант беру кезінде айтылатын формула. Бұл ғалымдар Тор, Уллр және Один деп әртүрлі интерпретациялады, бірақ бұл «асыл язычничество» мотивінің мысалы ретінде христиандықтың орнатылуын алдын ала болжау үшін жазылған христиандық жұмыстың нәтижесі болуы мүмкін. Ас термині «Грегордың диалогтары» сияқты ескі норвегиялық тілге аудармаларда қолданылады, онда Аполлонға сілтеме жасау үшін sólar ás («күннің ас») тіркесі, sævar goð («теңіз құдайы») және drauma goð («арман құдайы») қолданылады. Моркинскина Константинопольдегі ипподромдағы æsir, Völsungs және Gjúkings бейнелерін көрсететін мыс суреттерін сипаттайды. Бұл грек құдайлары мен батырларын германдық контекстке аудару деп түсіндірілді, бірақ басқа ұсыныстар бойынша бұл эухемеристік көзқарасқа байланысты болуы керек, өйткені Эсирлер Троялықтардан шыққан, оларды Снорри «Эдда» прозасында және «Инглинга сагасында» бейнелегендей.

Snorri Sturluson's Prose Edda contains two lists of Æsir, one in Gylfaginning and one in the þulur. Though these sources largely agree, they are not identical. Gylfaginning lists the male Æsir as Odin, Thor, Njörðr, Freyr, Týr, Heimdallr, Bragi, Víðarr, Váli, Ullr, Forseti and Loki and the ásynjur as Frigg, Sága, Eir, Gefjon, Fulla, Freyja, Sjöfn, Lofn, Vár, Vör, Syn, Hlín, Snotra, Gná, Sól, Bil The þulur add to this the ásynjur Skaði, Sigyn, Hnoss, Gerðr, Jörð, Iðunn, Ilmr, Njörun, Nanna, Rindr, Þrúðr, Rán. Some scholars have noted, however, that the Prose Edda does not reflect a worldview held by all heathen Nordic, or more widely Germanic, people throughout time and space. Terry Gunnell further challenges the idea that all North Germanic people conceived of the gods as Snorri portrays them living as a pantheon of Æsir and Vanir in Ásgarð together and all being ruled by Óðinn who is the ancestor of many of them. He proposes that this view of Óðinn as the leader of a distinct family of gods, the Æsir, would likely not have been held by the majority of heathens, instead resulting from the material that Snorri presents coming from the elite warrior class, with whom Óðinn was closely associated. Beyond this, a runic inscription on the 9th century CE Engstad whalebone pin has been interpreted as referencing a ("yard áss" or "áss of the settled space"). In this context, it has been proposed that the term would refer to a local god or being of that specific farmstead rather than of the whole world more generally. Similarly, the Old Norse term landáss ("land áss") is used in a poem attributed to Egill Skallagrímsson to refer to one of a list of gods which he wishes to turn against King Eiríkr. This god is often interpreted as being Thor, though it is also possible that it refers to a local land spirit, possibly the landálfr ("land elf") referred to in the next stanza of the poem. Æsir closely associated with specific fells or hills are also found in the Old Norse record such as Svínfellsáss ("the áss of Svínfell"), referred in an insult in Njáls saga, and Barðr Snæfellsáss ("áss of Snæfell"), a man who got his name, according to his eponymous saga, because he of the worship he received by those living around Snæfell and the help he in turn gave them when they were in need. In the context of ritual speech, an unnamed áss is the almáttki áss ("almighty áss") mentioned along with Frey and Njörð in a formula said by individuals swearing an oath on a ring. This has been variously identified by scholars as Thor, Ullr and Odin, although the possibility remains that it is a result of Christian work that was written as a foreshadowing of the establishment of Christianity, as an example of the "noble pagan" motif. The term áss is further used in translations of works into Old Norse such as in Díalógar Gregors þáfa, in which the phrase sólar áss ("áss of the sun") is used to refer to Apollo, in the phrase sævar goð ("god of the sea") and in drauma goð ("god of dreams"). Morkinskinna further describes copper images of æsir, Völsungs and Gjúkings at the hippodrome in Constantinople. This has been interpreted as translating Greek gods and heroes into a Germanic context, however, other proposals include that this should be seen as stemming from a euhemeristic angle, with the Æsir being descended from Trojans, as they are depicted by Snorri in the Prose Edda and Ynglinga Saga.

Жотнармен қарым-қатынасы

Ежелгі скандинав мифологиясындағы көптеген аңыздарда өмір "бұл әлемге" және "басқа әлемге" деп екіге бөлінген. "Бұл әлемде" эсирлер мен адамдар, ал "басқа әлемде" жотнар сияқты жандар мекендейді. Бұл аңыздар көбінесе ассаның басқа әлемге жасаған сапарына ортақтасқан, онда ол маңызды нәрсені алуға тырысады немесе басқа әлеммен әлеуметтік байланыс арқылы Асгардта туындаған мәселені шешеді. Жотнарлар эсирлерге үнемі қауіп тудырады, олардың Асгард пен Мидгардты басып алуын Торы тоқтатады. Эсирлер мен жотнарлар арасындағы осы жалпы қарама-қарсылыққа қарамастан, олар бір-бірінен "биологиялық" жағынан ерекшеленбеген, көптеген эсирлер Один, Тор және Локи сияқты жотнарлардан тараған. Көптеген эсирлер gýgjar (жотун әйелдері) сияқты әйелдерге үйленеді және балалары болады, мысалы, Один Йордқа үйленіп, Тордың әкесі болады, ал Фрейр Гердқа үйленіп, Инглинг әулетін құрады. Неке тойларында gýgjar эсирлер қатарына толыққандай қосылғандай көрінеді. Сонымен қатар, эсирлер Эгир сияқты кейбір жотнарлармен жақсы қарым-қатынаста болған, ол оларды "Локасенна" поэмасында бірге ішетін тойға шақырады. Эсирлер басқа жотнарларды білім көзі деп санайды, мысалы, Вафтруднир, ол "Вафтруднисмел" поэмасында Одинмен даналық сынағынан өтеді, және Гиндла, Фрейя "Hyndluljóð" поэмасында Оттардың тегін білу үшін оған саяхаттайды.

Бірінші кезең

10-шы ғасырдың соңы немесе 11-ші ғасырдың басындағы Wið færstice мәтіні Lācnunga – бұл ежелгі ағылшын тілінде ēse және ælfe (көбінесе "эльфтер" деп аударылады) сияқты бірнеше жандардың салған зиянына қарсы қолданылатын ем. Wið færstice мәтініндегі ēse мен эльфтердің бірге айтылуы, көне норвег жазбаларындағы "æsir және álfar" деген аллитеративтік тіркеспен сабақтас. Бұл формуланың көне норвег және көне ағылшын тілдерінің ортақ ата-бабын сөйлеген ежелгі қауымға дейін барып тоқтауы және осылайша екі тілде де болғандығы, әлде жақын мәдени байланыс нәтижесінде кейінірек алынғандығы белгісіз. Ежелгі норвег тілінде сөйлейтін қауымдар сияқты, көне ағылшын тілінде сөйлейтін адамдар да ēse мен ælfe-ді еотендар мен вирмалар сияқты қасіретті жандармен қатар қойған болуы мүмкін, бірақ Wið færstice жазылған кезде ағылшын тілінде сөйлейтін қауымдастықтарда бұл жандар туралы қандай түсінік болғаны нақты белгісіз.

А-руна (, немесе )

А рунасының протогерман тіліндегі атауы, Ескі Футарк таңбасында және аңглосаксон Футорк таңбасында , әдетте , асс (немесе бұтқа табынушылық құдайы) деп жаңартылады. Бұл идентификация негізінен Исландия руналық поэмасына негіделген, онда рунаның Жаңа Футарк түрінің атауы, , Ós деп жазылған, ол Одинге сілтеме жасайды:

Стандартталған көне норвеж тіліндегі мәтін Заманауи ағылшын тіліне аудармасы
Бұтқа табынушылық құдайы/Óðinn – ежелгі Gautur және Ásgarðr ханзадасы және Валхалла билеушісі. Кейбір ғалымдар рунаның есімін көне ағылшын руналық поэмасында ōs ("құдай") деп аударған, бұл сөз әдетте áss-тің туысы деп есептеледі, бірақ басқалары оны "ауыз" деп түсіндіреді, ол протогерман тілінен көне ағылшын тіліне келген немесе ("өзен сағасы") немесе ("ауыз") әсерінен туындаған болуы мүмкін. Ежелгі швед және ежелгі норвеж руналық өлеңдері екеуінде де оның атауы "құдай" емес, "өзен сағасы" деген мағынаны білдіреді.

Қазіргі заманғы ғибадат

Асатру, "эсирлерге сенім" деген мағынаны білдіреді, германдық жазықшылдықтың қазіргі заманғы түрін қайта құру мен іске асыруға бағытталған жаңа діни қозғалыс. 2007 жылғы мәліметтер бойынша, Асатру Дания, Исландия, Норвегия және Швеция үкіметтері тарапынан ресми түрде мойындалған дін. Ұлыбританияда Asatru UK ұйымы діни қызмет үшін қоғамдық мүдде компаниясы ретінде тіркелген. Көптеген жақтастары әсіресе эсирлерге табынуға ерекше мән бермейді және өз практикаларын "forn sed/sidr/siður" деп атайды, яғни "ескі дәстүрлер". Исландиялық Ásatrúarfélagið Асатруды "исландық/скандинавиялық пантеизм" деп сипаттайды, ол "исландық/скандинавиялық халық ауыз әдебиетіне сенімді" қамтиды, соның ішінде "құдайлар мен басқа да жандардан" бөлек, барлық "рухтар мен иелерді" де қамтиды.