Хама Амаду: Нигер саяхатшысының өмірі мен саяси жолы

Кіріспе

Нигерлік саясаткер Хама Амаду (1950 жылы туған) – Нигердің 1995 жылдан 1996 жылға дейін және 2000 жылдан 2007 жылға дейін премьер-министрі болған нигерлік саясаткер. Сондай-ақ, ол 1991 жылдан 2001 жылға дейін Қоғамды дамыту үшін ұлттық қозғалыстың (МНСД Нассара) бас хатшысы, ал 2001 жылдан 2009 жылға дейін МНСД Нассараның президенті болды. Амаду Фула тобының кіші тобы – Куртейден шыққан және Ниамейдің солтүстігіндегі Нигер өзені аңғарында, Тиллабери аймағында өскен. Оның үкіметіне қатысты сыбайлас жемқорлық айыптауларынан кейін, ол 2007 жылы Ұлттық Ассамблеядағы сенімсіздік дауысы арқылы премьер-министр лауазымынан алынды. 2008 жылы ол жемқорлыққа қатысты тергеудің нысанасына айналып, Нигердің Жоғарғы Әділет сотында қылмыстық айыптаулар бойынша тұтқындалды және МНСД президенті лауазымынан шеттетілді. 2011 жылдан 2014 жылға дейін Амаду Нигер Ұлттық Ассамблеясының президенті болды. Ол президент Махамаду Иссуфудың одақтасы ретінде сайланды, бірақ 2013 жылы оппозицияға көшті. 2014 жылдың тамызында бала сатуға қатысты тергеуде тұтқындалудан қашу үшін Нигерден қашып кетті. Осы айыптаулар бойынша 2017 жылдың наурыз айында Ниамей апелляциялық соты Амадуды бір жылға бас бостандығынан айырды. Амаду Францияда эмиграцияда болғандықтан, ол қатыспаған күйде сотталды.

Кунче мен Сайбуның тұсында

Сейни Кунче режимі кезінде Амаду 1983 жылдан 1985 жылға дейін Нигер радио және телеарнасы бас директоры (ORTN) қызметін атқарды және 1985 жылы Кабинет директоры болды. Кунче қайтыс болғаннан кейін Амаду оның ізбасары Али Сайбудың басшылығымен 1988 жылдың 15 шілдесінде Ақпарат министрі болып тағайындалды, ол 1989 жылдың 20 желтоқсанына дейін қызмет етті.

Үшінші республика

1991 жылы қарашада өткен МНСД съезінде Амаду Бас хатшы болып, ал Танджа Мамаду МНСД президенті болып сайланды. Амаду 1993 жылғы ақпандағы парламенттік сайлауда Ниамейде МНСД үміткері ретінде Ұлттық Ассамблеяға сайланды. 1995 жылғы қаңтарда өткен сайлауда МНСД және Нигердің Демократия және Социализм партиясы (PNDS) құрамындағы оппозициялық одақ көпшілік орындарды жеңіп алды, нәтижесінде Амаду басқаратын үкімет пен президент Махаман Усман арасында ынтымақтастық орнады. Алғашқыда парламенттік көпшілік премьер-министр лауазымына үш үміткерді ұсынудың орнына Амадуды жалғыз үміткер ретінде ұсынды. Бірақ Оусман бұл ұсынысты қабылдамай, премьер-министр болып Амаду Сиссені тағайындады, алайда парламенттік көпшілік Сиссені қабылдаған жоқ. Оусман бас тартып, 1995 жылғы 21 ақпанда Амадуды премьер-министр етіп тағайындады. Амаду мен Оусман арасында қақтығыс күшейді, саяси жүйе даудан парализге ұшырады. 1995 жылғы сәуірден бастап Оусман Министрлер Кеңесінің отырыстарына қатысудан бас тартты; Амаду шілдеде Оусманның қарсылығына қарамастан мемлекеттік басқарушыларды ауыстырды, сондай-ақ Министрлер Кеңесіне қатысты президенттік функцияларды өз мойнына алуға тырысты.

2007 жылғы сенімсіздік туралы дауыс

Амаду үкіметі 2007 жылғы 31 мамырдағы сенімсіздік дауысында жеңіліске ұшырады, 113 депутаттың 62-сі ұсынысты қолдады. Дауыс беруге білім беруге арналған қаржы ұрланғаны туралы сыбайлас жемқорлыққа қатысты айыптаулар себеп болды. МНСД депутаттары қолдағанмен,

2008 жылғы сыбайлас жемқорлық туралы айыптаулар

Амаду МНСД Нассараның президенті лауазымын сақтап қалды, бірақ 2008 жылы тағы бір қиындыққа тап болды. Нигердің Ұлттық жандармериясы бұрынғы премьер-министрге қатысты тағы бір тергеуді бастады, бұл жолы ол 2000-2006 жылдар аралығында тәуелсіз баспасөз және коммуникацияларды дамытуға арналған 100 миллион CFA франкі (152 500 евро) көлеміндегі шетелдік көмекті жымқырды деген айып тағылды. Кейінгі сот тергеулері айыпталып отырған соманы үштен екіге дейін азайтты. Мамаду Танджа 2008 жылдың 14 маусымында Ұлттық Ассамблеяның арнайы сессиясын шақырып, бұл мәселені қарау үшін жинады, себебі парламенттің барлық мүшелері қудалаудан иммунитетке ие. Бұрын бұл екеуі жақын саяси одақтастар болған, Амаду Танджаның ізбасары ретінде қарастырылған, бірақ Амаду билікте болған жылдары олардың қарым-қатынасы нашарлап, бәсекелестерге айналды деген қауесет тарады. Амаду бұл айыптаулардың өзінің партиясының бір бөлігі жасаған «саяси құрылыс» екенін мәлімдеді. Егер айыпты деп танылса, Амадуға түрме жазасы және Нигерде саяси лауазымдарды атқару құқығынан айырылу қаупі төнді. 14 мүшеден тұратын арнайы комиссия айыптауларды қарап, Ұлттық Ассамблеяға сенімсіздік білдіру туралы ұсыныс жасады. 24 сағаттан астам дау-дебаттан кейін Ұлттық Ассамблея 72 дауысқа 28 дауыспен Амадудың иммунитетін алып тастады және істі Нигердің Жоғары сотына жіберді. 2008 жылдың 26 маусымында Амаду тұтқындалды және кейін Ниамейдің солтүстігіндегі Кутукате түрмесіне жеткізілді. Оның Жоғары соттың тергеу комиссиясы алдындағы алғашқы отырысы 2008 жылдың 29 шілдесінен 6 тамызына ауыстырылды, онда Жоғары соттың бас прокуроры Буба Махаман оның босату туралы өтінішін қабылдамады. 2008 жылдың тамыз айының басында МНСД-ның Зиндер және Тиллабери бөлімдері Амадуды партия президенті лауазымынан босатуды ұсынды. Амаду, оның адвокаттары және МНСД Нассарадағы қалған жақтастары президентті және үкіметті 2009 жылғы желтоқсан сайлауында президенттікке кандидат болуына кедерлес болу үшін бұл айыптауларды ойлап тапты деп айыптады. Олар Амаду тұтқындалғаннан кейін оның екі саяси одақтасы Амаду Сала мен Омар Хамиду Тхиана жоғары саяси лауазымдардан алынғанын көрсетті. 2008 жылдың 19 қазанында Ниамейде өткен митингте мыңдаған Амаду жақтастары оның қамауға алынуына наразылық білдірді. 26 қазанда Амадуды қолдау митингі жоспарланған еді, бірақ билік оған тыйым салды.

Amadou retained his post as President of MNSD Nassara, but in 2008 faced another challenge. The Gendarmerie Nationale of Niger opened another investigation into the former prime minister, this time on charges he had embezzled 100 million CFA (Euros152,500) of foreign aid for independent press and communications development during the 2000 to 2006 period. Subsequent High Court investigations reduced the alleged amount by two thirds. Mamadou Tandja called a special session of the National Assembly on 14 June 2008 to examine the case, as all sitting members of parliament hold immunity from prosecution. While the men had previously been close political allies, with Amadou seen as Tandja's chosen successor, their relationship had deteriorated during Amadou's years in office, and it was rumoured that the two had become rivals. Amadou publicly claimed that the charges were a "political plot" by portions of his own party. Amadou faced both a jail term and the loss of his right to hold political office in Niger if convicted. A 14 member special panel examined the charges, and passed censure motions to the National Assembly; after over 24 hours of debate, the National Assembly voted 72 to 28 to strip Amadou of his immunity and passed the case on to the Nigerien High Court of Justice. On 26 June 2008, Amadou was arrested, and later transported to the civil prison at Koutoukaté, north of Niamey. His first appearance before the commission d'instruction of the High Court was pushed back from 29 July to 6 August 2008, at which time his request for release on bail was rejected by Bouba Mahamane, the procureur général of the High Court. In early August 2008 Zinder and Tillaberi sections of the MNSD proposed that Amadou be removed as party President. Amadou, his legal team, and his remaining supporters with the MNSD Nassara charged the President and the government with inventing these charges to prevent Amadou from standing as a presidential candidate in the December 2009 election. They pointed to the removal of two of his political allies, Amadou Sala and Omar Hamidou Tchiana, from high political posts following Amadou's arrest. Thousands of Amadou supporters protested his imprisonment at a rally in Niamey on 19 October 2008. Another pro Amadou rally was planned for 26 October, but it was banned by the authorities.

МНСД басшылығын жоғалту

Түрмеде отырғандықтан Амаду партияның уақытша президенті ретінде МНСД бас хатшысы Хаби Махамаду Салисуды тағайындады. Алайда, бұл шешім партиядағы Амадудың қарсыластары тарапынан қабылданбады, олар 2008 жылдың 7 қыркүйегінде Хамиду Секуді уақытша президент етіп тағайындау үшін дауыс берді. Амадуға МНСД-ның бір бөлігінен, әсіресе Тиллаберидегі саяси базасынан қолдау көрсетіліп жатқандықтан, 2009 жылдың басында ол билеуші партияның ресми басшылығынан шеттетілді. 2009 жылдың 21 ақпанында Зиндер қаласында өткен МНСД Нассараның арнайы съезі премьер-министр Омаруды Амадудың орнына МНСД президенті етіп сайлады. Ішкі істер министрі Альбаде Абуба партияның бас хатшысы болып сайланды, ол Салисудың орнын басты. Бұл нәтиже партиядағы Танджаны және Амадуды қолдаушы топтар арасындағы бірнеше айлық тартыстан кейін туды, бұл МНСД-ның бөліну қаупін тудырды және Амадуды қолдаушы топтар Танджаның өкілеттігін 2009 жылдан кейін ұзарту жоспарына қарсы оппозициялық наразылықтарға қосылды.

Ауру

Амадю 2009 жылдың наурыз айының басында Кутукале түрмесінен Ниамейдегі Ұлттық ауруханаға белгісіз аурумен ауырып түсті, бірақ үкімет бұл өмірге қауіпті емес екенін мәлімдеді. Үш аптадан кейін, сәуір айының басында, Ниамейдегі наразылық акцияларына, оның жақтастарының шеруіне және адвокаттарының заңдық шараларына қарамастан, ол қайтадан түрмеге жіберілді. Agence France Presse хабарлағандай, оны түрмеге қайтаруға жіберген үкіметтік медицина мамандары, оның орнына Франциядағы ауруханаға ауыстырылуын ұсынған, бірақ олардың пікірі ескерілмеді. Оның әйелінің сөзіне қарағанда, оның нашар денсаулығының себебі – төмен қан қысымы және гипогликемия болған.

Жоғарғы сот процессі және саясатқа оралу

2009 жылдың сәуірінде Амадудың адвокаттары Әділет Жоғары Сотының құрылуы мен дайындығы аяқталғанын және сот процесінің басталуын күтіп отырғанын мәлімдеді. Жоғары Сот – Нигердің Жоғары Соты бақылайтын, бірақ Нигер Ұлттық Ассамблеясының жеті депутатынан тұратын саяси тұлғаларды соттауға арналған уақытша мекеме. 2009 жылдың 23 сәуірінде Әділет Жоғары Соты Амадуды денсаулығына байланысты шартты түрде босатуға бұйрық берді; босатылғаннан кейін Амаду медициналық ем алу үшін Нигерден кетті. Нигер билігі 2009 жылдың 30 шілдесінде Амадудың Ecobank-те 15 000 акцияға ие екенін көрсеткен тергеуге сілтеме жасай отырып, оны қамауға халықаралық ордер шығарды. Амаду 31 шілдеде Radio France Internationale арнасында сөйлеген сөзінде сыбайлас жемқорлыққа қатысты айыптауларды абсурдты деп сипаттады: «Сіз біреудің Нигер бюджетінен 16 миллиард КФА франк ұрлай алатынына сенерсіз бе? Егер мен 16 миллиард ұрлаған болсам, неге менің оны ұрлауыма көмектескен министрлердің есімдері іс материалдарында көрсетілмеген?» Ол сондай-ақ Танжаның оны «қандай да бір себеппен» түрмеге қамауды қалағанын айтты. 2010 жылдың ақпанында Танжа әскери төңкеріс салдарынан биліктен құлатылды, ал жаңа әскери хунта сайлауға дайындық жұмыстарын бастады. Амаду 2010 жылдың наурыз айында Франциядан жер аударылудан оралып, Нигер демократиялық қозғалысы (MDN) атты жаңа партия құрды. 2010 жылдың 11 шілдесінде ол 2011 жылдың қаңтар айында өтетін президент сайлауында MDN үміткері болуға ниеттенгенін жариялады және «билікке ие болу үшін бар күшімен күресемін» деп уәде берді. Президент сайлауында үшінші орын алған Амаду бірінші орын алған Махамаду Иссуфуға қолдау көрсетті. Иссуфу екінші турда жеңіске жетті. Амаду 2011 жылғы парламент сайлауында мандат алды және 2011 жылдың 19 сәуірінде Ұлттық Ассамблеяның төрағасы болып сайланды. Дауыс беруге қатысқандардың көп бөлігі қолдады: 103 дауыс «жақтас» және бір дауыс «қарсы» болды. 2013 жылы Амаду президент Иссуфуға қарсы оппозицияға қосылды, бірақ ол Ұлттық Ассамблея төрағасы лауазымында қалды. 2014 жылдың 27 тамызында Ұлттық Ассамблея басшылығы үкіметтің сұранысы бойынша Нигериядан балаларды заңсыз саудалайтын желіге қатысты тергеу аясында қатыспаған Амадуды қамауға рұқсат берді. Оның бір әйелі бұрыннан қамауға алынған еді. Шешім қабылданғаннан кейін бірнеше сағат өткен соң Амаду Буркина-Фасоға қашып кетті. Ол тергеуді айыптады, ал оның жақтастары конституциялық тұрғыдан оның парламенттік иммунитетін Ұлттық Ассамблеяның толық құрамының дауыс беруі арқылы ғана алып тастауға болатынын мәлімдеді.

Amadou's lawyers announced in April 2009 that the instruction and formation of the High Court of Justice was complete and they expected a trial to commence. The High Court is a provisional institution for the trial of political figures, overseen by the Supreme Court of Niger but formed from seven sitting deputies of the National Assembly of Niger. On 23 April 2009, the High Court of Justice ordered that Amadou be conditionally released for health reasons;

Following his release, Amadou left Niger for medical treatment. Pointing to an inquiry that alleged Amadou held 15,000 shares in Ecobank, Nigerien authorities issued an international warrant for his arrest on 30 July 2009. Amadou spoke on Radio France Internationale on 31 July, deriding the corruption allegations as absurd: "Do you think someone is capable of stealing 16 billion CFA francs from the budget of Niger? If I had stolen 16 billion then why haven't the ministers who helped me steal it been named in the file?" He also said that Tandja simply wanted him imprisoned "for some reason or another". Tandja was ousted in a February 2010 military coup, and a new junta initiated a transition to elections. Amadou returned from exile in France in March 2010 and created a new party, the Nigerien Democratic Movement (MDN). On 11 July 2010, he publicly announced his desire to stand as the MDN's candidate for the January 2011 presidential election and vowed to "fight as hard as I can to win power". Placing third in the presidential election, Amadou then threw his support behind Mahamadou Issoufou, who had placed first. Issoufou prevailed in the second round. Amadou also won a seat in the 2011 parliamentary election, and he was elected as President of the National Assembly on 19 April 2011. The vote was nearly unanimous: there were 103 votes in favor and one vote against. In 2013, Amadou joined the opposition to President Issoufou, although he remained in his post as President of the National Assembly. On 27 August 2014, the National Assembly's leadership, in response to a request from the government, decided to allow the arrest of Amadou, who was not present, in connection with an investigation into an illegal network trafficking infants from Nigeria. One of his wives had already been arrested. Within hours of the decision, Amadou fled to Burkina Faso. He had denounced the investigation, and his supporters argued that constitutionally he could only be arrested if his parliamentary immunity was removed through a vote of the National Assembly as a whole.

2016 жылғы президенттік сайлау

Амадю 2015 жылдың 14 қарашасында Нигерге оралып, 2016 жылғы президенттік сайлауда үміткер болуды жоспарлады, бірақ Ниамей әуежайына келгеннен кейін дереу тұтқындалды. Ол әлі түрмеде болса да, 2016 жылдың қаңтар айында Конституциялық сот оған президенттікке үміткер болуға рұқсат берді. 11 қаңтарда апелляциялық сот Амадудың босатылу туралы өтінішін қабылдамады. Өзінің адвокаты арқылы сөйлеген Амаду, өзінің саяси тұтқын екенін және бұдан әрі шағымданудан бас тартатынын мәлімдеді. 2016 жылдың 26 ақпанында жарияланған алдын ала нәтижелер бойынша президент Иссуфуға сайлаушылардың шамамен 48% дауыс берді, бірақ ол бірінші турда көпшілік дауысқа ие бола алмады. Әлі түрмеде отырған Хама Амаду 17,8% дауыспен екінші орынды иеленді. Көпшілік дауысқа ие бола алмағандықтан, сайлаудың екінші турында 2016 жылдың 20 наурызында өткізу жоспарланды. Амаду бірінші турда аз дауыс алғанмен, екінші турда оған басқа да ірі оппозициялық үміткерлердің қолдауы күтілді. 2016 жылғы COPA атынан сөйлеген Сейни Омару (үшінші орын алған және екінші турда Амадуны қолдаған оппозициялық коалиция өкілі) 8 наурызда коалицияның сайлауды бойкоттап, сайлау комиссиясынан өкілдерін шығарып алуын хабарлады. Дегенмен, 11 наурызда Амадудың адвокаты оның үміткер болып қалатынын мәлімдеді. Кейіннен оқиғалар Амадудың денсаулығымен байланысты болды. Медициналық жағдайға байланысты ол қысқа уақытқа есінен танып, Филингудегі түрмеден Ниамейге ауыстырылды, содан кейін 16 наурызда емделу үшін Парижге апарылды. 18 наурызда COPA тағы да бойкотқа шақырды. Екінші тур 2016 жылдың 20 наурызында оппозицияның бойкоты кезінде өтті. Бойкотқа байланысты, 22 наурызда жарияланған нәтижелер президент Иссуфуның күтілгендей үлкен жеңісін көрсетті, ол дауыстардың 92,5% -ын алды. COPA сайлауды алаяқтық деп айыптады және нәтижелерді мойындамады, сондай-ақ Иссуфуның мерзімі аяқталғаннан кейін Нигерде "заңды президент болмайды" деді. Ниамей апелляциялық соты 2016 жылдың 29 наурызында Амадуды "уақытша босату" туралы бұйрық шығарды, бірақ ол осы уақытқа дейін екі аптаға жуық уақыттан бері елден тыс болған. Бір жыл өткен соң, 2017 жылдың 13 наурызында Хама Амаду Нигериядан нәрестелерді сату схемасына қатысқандығы үшін бір жылға бас бостандығынан айырылды. Амаду Францияда қалды және сотқа қатыспады.

Amadou returned to Niger on 14 November 2015, planning to stand as a candidate in the 2016 presidential election, but he was immediately arrested upon arrival at the airport in Niamey. Although he was still in jail, he was cleared to stand as a presidential candidate by the Constitutional Court in January 2016. An appeals court refused Amadou's request to be released on 11 January. Speaking through his lawyer, Amadou said afterward that he was a political prisoner and would not pursue any further appeal. Provisional results released on 26 February 2016 showed President Issoufou with about 48% of the vote, falling just short of a first round majority. Hama Amadou, still in jail, placed second with 17.8% of the vote. With no candidate winning an outright majority, a second round was planned to be held on 20 March 2016. Although Amadou received a much smaller percentage of the first round vote, most of the other major opposition candidates were expected to support him in the second round. Speaking on behalf of COPA 2016, the opposition coalition supporting Amadou, Seyni Oumarou (who placed third and backed Amadou for the second round), announced on 8 March that the coalition was boycotting the vote and withdrawing its representatives from the electoral commission. Nevertheless, Amadou's lawyer said on 11 March that he would still be a candidate. Subsequent events were dominated by Amadou's health problems. After a medical crisis in which he was said to have briefly lost consciousness, he was moved from the prison in Filingue to Niamey; he was then taken to Paris for treatment on 16 March. COPA again called for a boycott on 18 March. The second round was held on 20 March 2016 amidst an opposition boycott. Given the boycott, results announced on 22 March showed an unsurprisingly large victory for President Issoufou, who was credited with 92.5% of the vote. COPA denounced the election as fraudulent and rejected the results, saying that Niger would "have no legitimate president" after Issoufou's first term ended. The Niamey Court of Appeal issued an order for the "provisional release" of Amadou on 29 March 2016, although by that point he had already been out of the country for nearly two weeks. A year later, on 13 March 2017, Hama Amadou was sentenced to one year in prison for his alleged involvement in the scheme to sell infants from Nigeria. Amadou remained in France and was not present.