Йохан Галтунг: Бейбітшілік зерттеулерінің негізін қалаушысы (1930-2024)

Кіріспе

Норвегиялық әлеуметтанушы және бейбітшілік зерттеушісі (1930–2024)

Йохан Винсент Галтунг (24 қазан 1930 – 17 ақпан 2024) – норвегиялық әлеуметтанушы және бейбітшілік және қақтығыстарды зерттеу ғылымының негізін қалаушы. Ол 1959 жылы Ослодағы Бейбітшілік зерттеу институтының (PRIO) негізін қалады және 1970 жылға дейін оның алғашқы директоры болды. Сондай-ақ ол 1964 жылы «Бейбітшілік зерттеулері» журналын құрды. 1969 жылы Осло университетінде әлемдегі алғашқы бейбітшілік және қақтығыстарды зерттеу кафедрасына тағайындалды. 1977 жылы Ослодағы профессорлық қызметінен кетіп, содан кейін бірнеше басқа университеттерде профессор болып жұмыс істеді; 1993 жылдан 2000 жылға дейін Гавайи университетінде Бейбітшілік зерттеулерінің ерекше профессоры болып оқытты. 2015 жылға дейін Малайзияның Халықаралық ислам университетінде жаһандық бейбітшілік профессоры болды.

Өмірбаян

Галтунг Ослода дүниеге келген. Ол 1956 жылы Осло университетінде математика мамандығы бойынша «кандидат ғылымы» (cand. real.) дәрежесін алды, ал бір жылдан кейін «магистратураны» (mag. art., PhD) бітірді. Галтунг 1975 жылы он үш құрметті докторлық дәрежесінің біріншісін алды. Галтунгтің әкесі мен әкесінің әкесі екеуі де дәрігерлер болған. Галтунг есімінің тамыры Хордаландта, оның әкесінің әкесінің туған жерінде жатыр. Дегенмен, оның анасы Хельга Холмбое Норвегияның орталық бөлігінде, Трёнделагта, ал әкесі оңтүстіктегі Эстфолдта дүниеге келген. Галтунг екі рет үйленді, бірінші әйелі Ингрид Эйдеден Харальд Галтунг және Андреас Галтунг есімді екі баласы, ал екінші әйелі Фумико Нишимурадан Ирен Галтунг және Фредерик Галтунг есімді екі баласы болды. Галтунг Германия басып алған Норвегияда Екінші дүниежүзілік соғысты бастан кешті, және 12 жасында әкесінің нацистер тарапынан тұтқындалғанын көрді. 1951 жылға қарай, ол бейбітшілікке адал жақтас және міндетті әскери қызмет орнына 18 айлық әлеуметтік қызметті таңдады. 12 айдан кейін Галтунг өзінің қалған әлеуметтік қызметін бейбітшілікке қатысты іс-шараларға жұмсауды талап етті.

Мансап

Магистрлік дәрежесін алғаннан кейін Галтунг Нью-Йорктегі Колумбия университетіне көшті, онда ол социология кафедрасында бес семестр бойы ассистент-профессор болып оқыды. 1959 жылы Галтунг Ослоға оралып, Ослодағы Бейбітшілік зерттеу институтын (PRIO) құрды. Ол 1969 жылға дейін институт директоры болды. 1964 жылы Галтунг PRIO-ны Бейбітшілік зерттеулеріне арналған алғашқы академиялық журналды – «Бейбітшілік зерттеулері журналын» құруға жетекшілік етті. 1969 жылы ол ПРИО-дан Осло университетінде бейбітшілік және қақтығыстарды зерттеу профессоры лауазымына ауысты, ол 1978 жылға дейін осы лауазымда қызмет етті. Ол басқа да университеттерде, соның ішінде Чилидің Сантьяго қаласында, БҰҰ Женевадағы университетінде, Колумбия, Принстон және Гавай университетінде қонақ профессоры болып жұмыс істеді. 2014 жылы ол Малайзияның Халықаралық ислам университетінің тұңғыш Тун Махатхир атындағы жаһандық бейбітшілік профессоры болып тағайындалды. Экономист және бейбітшілік зерттеушісі Кеннет Боулдинг Галтунг туралы: «Оның еңбектері соншалықты көп және алуан түрлі, олардың бір адамнан шыққанына сену қиын» деді. Ол Норвегия ғылым және әдебиет академиясының мүшесі болды. 1993 жылы ол TRANSCEND: Бейбітшілік, даму және орта желісін құрды. 1987 жылы ол «Тіршілік құқығы» сыйлығына ие болды.

Қақтығыс үшбұрышы

1969 жылы Галтунгтың "Зорлық-зомбылық, бейбітшілік және бейбітшілік зерттеулері" атты мақаласында ол Конфликттік үшбұрыш теориясын ұсынады. Бұл теория бейбітшілік пен қақтығысты зерттеуде қолданылатын құрал, және зорлық-зомбылықтың үш негізгі түрін анықтауға бағытталған. Теорияның негізінде бейбітшілік жалпыға қабылданған әлеуметтік мақсаттармен анықталуы керек деген қағида жатыр, ал бейбітшілік жағдайы зорлық-зомбылықтың жоқтығымен сипатталады. Егер қақтығыста зорлық-зомбылықтың үш түрі де кездессе, онда әлеуметтік жүйеде (мысалы, қақтығыста немесе ұлттық мемлекетте) зорлық-зомбылықтың тұрақталған, өзгермейтін жағдайы қалыптасады. Ал осы үш түрдің жоқтығы бейбітшілікке алып келеді.

Құрылымдық зорлық-зомбылық

Галтунгтың құрылымдық зорлық-зомбылық туралы түсінігі әлеуметтік, экономикалық және саяси құрылымдардан туындайтын, негізінен қанау мен құйрықтап басу ретінде көрінетін зорлық-зомбылықтың жанама түрлеріне қатысты. Осы зорлық-зомбылықтың жанама түрлері саяси билік пен экономикалық игіліктерді бөлістеуде теңсіздікке алып келеді. Индиядағы мемлекеттік биліктің жемқорлығы, әкімшілдік шешімдердің тым бюрократиялық болуы, орта және жұмысшы табын саяси жүйеден шеттету мақсатындағы кедейлікті саясаттастыру жүйесі арқылы, елдегі ауыр азаптың сипаты мен таралуына басты себепкер болды. Джеклин Коктың 1989 жылғы «Африкалық саяси экономиканы шолу» журналындағы мақаласында Галтунгтың құрылымдық зорлық-зомбылық теориясы қолданылып, Оңтүстік Африканың апартеид режимі кезінде әскерилендірілген қоғамның патриархалдық құндылықтарды дамытудағы рөлі талданды. Бұл әйелдерге қарсы құрылымдық зорлық-зомбылықтың бір түрі. Кок анықтағандай, қоғамдағы әйелдерді басшылықтың ишарасыз түрде жаңылыстыруы, олардың күштерін патриархалдық режимді тікелей және жанама түрде қолдауға бағыттады, осылайша қалыпты жағдайды сақтауға көмектесті. Мац Утас Либериядағы 1989-1996 жылдар аралығындағы азаматтық соғыста тікелей зорлық-зомбылыққа ұшырамаған жастардың да түрлі топтармен байланыс арқылы құрылымдық зорлық-зомбылықтан зардап шеккенін айтты, бұл кедейлікке, жұмыссыздыққа және шеттетуге әкеп соқты.

Мәдениеттік зорлық-зомбылық

Галтунг мәдени зорлық-зомбылықты тікелей зорлық-зомбылықты немесе құрылымдық зорлық-зомбылықты заңдауға немесе оны іске асыруға мүмкіндік беру үшін қолданылатын идеялар, сана, тіл, өнер немесе ғылым ретінде анықтайды. Бұл туралы «Peace Research журналында» жарияланған. Бұл тұжырымдама шектеулі түрде қолданылған, көбінесе 1990 жылы Галтунгтің жариялаған толықтыру еңбегінен кейін пайда болды. Саид Кутбтың «Milestones» сияқты исламист, радикалдық әдебиеттері көптеген жас мұсылмандардың өзіндік санасын қалыптастыру және өмірлік мақсаттарын анықтау тұрғысынан ерекше ықпалды болды. Осы әдебиеттер арқылы исламның әлеуметтік немесе мәдени құндылықтарына зорлық-зомбылыққа ұмтылу мәдени императиві енгізілгенін атап көрсетуге болады. Грегори Филлипс 2003 жылы жазған «Аборигендер еліндегі тәуелділік және емдеу» атты кітабында абориген қауымына жасалған бұрынғы қиянаттар батыс медицинасына қарсылық тудырғанын, соның салдарынан заманауи медицинаға, тәуелділікті емдеуге қарсы күшті қарсылық білдірілгенін, ал бұл, мүмкін, есірткі және заңсыз заттарға құмарлықты тудырып, тәуелділіктің бастапқы күйіне айналдырғанын айтады. Абориген қауымында дәрігерлер мен үкімет өкілдеріне деген күдік кеңінен тараған. 2011 жылы Сесилия Менживардың «Төзімді зорлық-зомбылық: Гватемала әйелдерінің өмірі» кітабында, бұрыннан бар мәдени жағдайлар, атап айтқанда «медиания» деп аталатын жарты-жартылай шаруашылық жүргізу әйелдердің үлкен мәдени зорлық-зомбылыққа ұшырауына әкелді. Бұл себебі, жоғары жалға беру ақысы, төмен кіріс және үлкен инвестиция қажеттілігі, сондай-ақ Гватемаладағы қақтығыс салдарынан қосымша қиын жағдайлар тудырды. Гватемаланың патриархалды мәдениетін ескере отырып, жұмыс істейтін әйелдің табысы оның серігіне беріледі, бұл елдің демографиялық әртүрлілігіне байланысты үлкен кедейлікке себеп болады.

Тура зорлық-зомбылық

Тікелей зорлық-зомбылық белгілі бір әрекетті жасаушыға ие болумен сипатталады, осылайша оны адамдарға – әрекет етушілерге дейін жеңіп табуға болады. Тікелей зорлық-зомбылықтың тұрақтылығы төмендеу, себебі ол жеке адамдардың таңдауларына байланысты, сондықтан оны анықтау оңай. Тікелей зорлық-зомбылық ең көрінетін түрі, ол физикалық немесе сөздік нысанда болады, және құрбан мен кінәліні анық табуға болады. Тікелей зорлық-зомбылық құрылымдық және мәдени зорлық-зомбылықпен өте байланысты: мәдени және құрылымдық зорлық-зомбылық тікелей зорлық-зомбылықты тудырады, ал ол өз кезегінде бұрынғыларын күшейтеді. Бұл тұжырымдама көптеген жағдайларда қолданылды, олардың кейбіреулері төменде тізілген. 2011 жылы Халықаралық әйелдерді зерттеу орталығының (ICRW) жариялаған мақаласы Оңтүстік Азияда балалардың ерте некеге тұруының кең таралғанын көрсетті. ICRW 18 жасқа толмағандардың некеге тұруын негізгі адам құқығының бұзылуы деп атады, бұл ерте жүктілікке, аналар арасында ана өлімі мен аурудың, сондай-ақ нәресте өлімінің жоғары көрсеткіштеріне әкеледі. Мақалада бала келіндердің үйде зорлық-зомбылыққа ұшырау қаупі жоғары екендігіне нақты дәлелдер келтірілген. Мэттью Чандлердің 2009 жылғы «Зорлықсыз» деп аталатын Хизболланың қолданған тактикалары туралы мақаласында да тікелей зорлық-зомбылықтың түрлері бар, ең бастысы – 2008 жылы Фуад Синиораның 2008 жылы Хизболланың телекоммуникациялық желісін тарату туралы бұйрығынан кейін оның одақтастарына зорлық-зомбылықпен қорқыту. Бұдан әрі, Хизболланың үкіметтік қызметтердің орнына әлеуметтік қызметтерді көрсетуі, қолдау үшін сыйлық ретінде пайдаланылған, сондай-ақ олардың жауынгерлерін кепілдік берілген денсаулық сақтаумен және отбасыларына көмекпен марапаттаған. Чандлер бұл топтың ливандық азаматтарға зиян келтіруге қарсы болуына байланысты дейді, оларды «өздерінікі» деп санайды немесе азаматтық соғыс арқылы қақтығысты шиеді. 2005 жылы Стивен Райт бейбітшілік сақтау күш-жігерін зорлық-зомбылық деп қарастыруға болатынын дәлелдеді, себебі тергеу алдындағы емдеу сияқты тәсілдердің көбейіп келе жатқаны, сондай-ақ көпшілікті тарату үшін қолданылатын жас ағызу газы және пластикалық оқтар сияқты, өлімге әкелмейтін қарулардың қолданылуы, оны «жеңіл азаптау» деп атайды, көптеген мемлекеттер мен үлттық үйымдардың бейбітшілік сақтау нұсқаулықтарында жиі кездеседі.

Direct Violence is characterised as having an actor that commits the violence, and is thus able to be traced back to persons as actors. Direct violence shows less stability, given it is subject to the preference sets of individuals, and thus is more easily recognised. Direct violence is the most visible, occurring physically or verbally, and the victim and the offender can be clearly identified. Direct violence is highly interdependent with structural and cultural violence: cultural and structural violence causes direct violence which on the other hand reinforces the former ones. This concept has been applied in a large number of cases, some of which are listed below. A 2011 paper by the International Center for Research on Women (ICRW) demonstrated the widespread nature of child marriage in South Asia. The ICRW highlighted marriage before the age of 18 as a fundamental human rights violation, one that leads to early childbearing, with significantly higher maternal mortality and morbidity rates as well as higher infant mortality rates amongst women. The paper most directly presented evidence to show that child brides are at heightened risk of violence in the home. In Matthew Chandler's 2009 paper on so called "non violent" techniques utilised by Hezbollah still include forms of Direct Violence, most notably the threat of violence toward Fouad Siniora's allies after his 2008 order to dismantle the Hezbollah telecommunications network in 2008, which led to the freezing of the order. Further, Hezbollah are argued to have used their operation of social services, in lieu of government operations, as a ransom for support as well as rewarding their fighters with guaranteed healthcare and support for their families. Chandler argues this is due to opposition within the group to harming Lebanese civilians, who they view as "their own", or exacerbating conflict through civil war. In 2005, Steven Wright made the case for Peacekeeping efforts to be regarded as violence due to increasing use of techniques such as pre interrogation treatment, and the use of non lethal weapons such as tear gas for crowd dispersal and plastic bullets, which he terms "torture lite", being increasingly common in peacekeeping manuals across a number of nation states and supranational organisations.

Үлгіге сын

Галтунгтың "Қақтығыс үшбұрышы" және "Бейбітшілік зерттеулері" еңбектері бейбітшілік және қақтығыстарды зерттеу саласындағы негізгі теориялық жұмыстар ретінде жиі сілтеме жасалады. Дегенмен, олар сынға ұшырамайынша емес. Галтунг зорлық-зомбылық, қақтығыс және бейбітшілік ұғымдарын өте кең түрде анықтайды, сондай-ақ тікелей және жанама, теріс және оң, актерлер мен құрбандарды ажырату мүмкін емес зорлық-зомбылық сияқты терминдерді қолданады, бұл модельді тікелей қолдану мүмкіндігін шектейді. Галтунг позитивистік тәсілді қолданады, яғни теорияның кез келген рационалды ережесін тексеруге болатынын жобалайды, бұл қарым-қатынастар мен іс-әрекеттерден тыс әлеуметтік процестерді қабылдамауға бағытталған. Бұл тәсіл жүйенің "толық" құрамы ретінде нақты, қазіргі уақытта тексеруге болатын ұсыныстардың парадигмасын күшейтеді, сондықтан көбінесе редукционистік деп есептеледі. Галтунг сонымен қатар, еңбекте нақты нормативтік бағытты қолданады, онда бағалау туралы мәлімдемелерге басымдық беріледі, олар бейтараптылықты немесе жай ғана пікірді білдіруі мүмкін, немесе Батыстағы бейбітшілік институттары мен ұғымдарына бейімділік танытуы мүмкін, бұл модельдің қолданылу аясын шектеуі мүмкін.

АҚШ-ты сынға алу

1973 жылы Галтунг АҚШ және басқа батыс елдердің "құрылымдық фашизмін" сынап, олардың материалдық ресурстар мен нарықтарды бағындыру үшін соғыс тудыратынын айтты. Ол: "Мұндай экономикалық жүйе капитализм деп аталады, ал ол басқа елдерге осылай таралғанда империализм деп аталады" деді. Сондай-ақ, Галтунг 1972 жылы Фидель Кастроның Кубасын "империализмнің темір қысымынан босағандығы" үшін мақтады. Галтунг АҚШ-ты "неофашистік мемлекеттік терроризмге" кінәлі "өлім әкелетін ел" деп атады және 1999 жылы НАТО-ның Югославияны бомбалау кезінде Косовоны бомбалауға байланысты АҚШ-ты нацистік Германиямен салыстырды.

Коммунистік режимдерге қатысты көзқарастар

Өзінің мансабында Галтунгтың мәлімдемелері мен көзқарастары сынға ұшырады, оның ішінде Батыс елдерін суық соғыс кезінде және одан кейін сынауы, сондай-ақ оның сыншыларының пікірінше, Кеңес Одағына, Кубаға және Коммунистік Қытайға жағымды көзқарас танытуы. 2007 жылы City Journal журналында жарияланған Брюс Бауэрдің мақаласы Галтунгтың Мао Цзэдун билігі тұсындағы Қытай туралы пікірін сынады. Галтунгтың сөзінше, Қытай "бір жағынан либералдық тұрғыдан қарағанда репрессивті" болған, бірақ ол "ашық қоғам" және, мүмкін, "демократия" туралы барлық теорияны қайта жазу қажет екенін айтты, сондай-ақ Батыс елдері Қытайды мұндай мәселелерде ұстаз деп қарауға көп уақыт керек болады деді. Галтунг еврейлер американдық медиа компанияларын бақылайды деген талабын қорғай отырып, неонацистік ұйым National Vanguard басылымында жарияланған мақалаға сілтеме жасады. Мұндай мәлімдемелердің нәтижесінде Галтунгтың бірлесіп құрған TRANSCEND International ұйымы 2012 жылдың мамырында оның пікірлерін түсіндіруге тырысқан мәлімдеме жасады. 2012 жылдың 8 тамызында Базельдегі Дүниежүзілік бейбітшілік академиясы Галтунгты ұйымынан шеттету туралы хабарлады, себебі оның "еврейлер үшін ерекше сезімтал мәселелерге жасаған бейпіл және ұятсыз мәлімдемелері" деп атады. Галтунг бұл айыптауларды "жала жапқандық және қаралап жазу" деп мәлімдеді.