Кіріспе

Бен Рой Моттелсон (9 шілде 1926 – 13 мамыр 2022) – америкалық-даниялық ядролық физик. Ол атом ядроларының сфералық емес геометриясы жөніндегі жұмысы үшін 1975 жылы физика саласындағы Нобель сыйлығына ие болды.

Ерте өмір

Моттелсон 1926 жылғы 9 шілдеде Иллинойс штатының Чикаго қаласында Джорджия (Блум) мен инженер Гудман Моттелсонның ұлы ретінде дүниеге келді. Ла Гранж қаласындағы Лионс Тауншип орта мектебін бітіргеннен кейін, ол АҚШ Әскери-теңіз күштеріне қосылып, Пердью университетінде офицерлік дайындыққа жіберілді, онда 1947 жылы бакалавр дәрежесін алды. 1950 жылы Гарвард университетінде ядролық физикадан докторлық диссертациясын қорғады. Оның диссертациялық жетекшісі – кейіннен 1965 жылы кванттық электродинамика саласындағы еңбектері үшін Нобель сыйлығын алған теориялық физик Джулиан Швингер болды. Ол 1957 жылы жаңа құрылған Нордикалық теориялық физика институтының (Nordita) профессоры болғанға дейін осы лауазымды атқарды. 1959 жылғы көктемде Берклидегі Калифорния университетінде қонақ профессор болып жұмыс істеді. 1971 жылы Дания азаматтығын алды. 1950-1951 жылдары Джеймс Рейнвотер мен Аге Бор атом ядросының жеке нуклондардың қасиеттерін ескеретін модельдерін жасады. Ядроның ішкі құрылымы жоқ деп қарастырылатын, қарапайым «сұйық тамшы» моделінен асып түскен бұл модельдер, кейбір ядролардағы зарядтың сфералық емес таралуын сияқты бірқатар ядролық қасиеттерді түсіндіре алған алғашқы модельдер болды. Моттелсон теориялық модельдерді эксперименттік деректермен салыстыру үшін Аге Бормен бірге жұмыс істеді. 1952-1953 жылдары Бор мен Моттелсон теория мен эксперимент арасындағы тығыз сәйкестікті көрсететін бірқатар мақалалар жариялады, мысалы, кейбір ядролардың энергия деңгейлерін айналу спектрі арқылы сипаттауға болатынын көрсетті. Бұл жұмыс жаңа теориялық және тәжірибелік зерттеулерге серпіліс берді. 1957 жылдың жазында Дэвид Пайнс Копенгагенге сапар шегіп, Бор мен Моттелсонды суперөткізгіштік теорияларында дамыған жұптасу эффектісімен таныстырды, бұл оларды жұп және тақ атом ядролары арасындағы энергия деңгейлерінің айырмашылығын түсіндіру үшін ұқсас жұптасу эффектін енгізуге ынталандырды.

Нобель сыйлығы (1975)

Рейнватер, Бор және Моттельсон 1975 жылы физика саласындағы Нобель сыйлығымен бірлесіп марапатталды, "атом ядроларындағы ұжымдық және бөлшектік қозғалыстар арасындағы байланысты тапқаны және осы байланыс негізінде атом ядросының құрылымы теориясын дамытқаны үшін".

Нобель сыйлығынан кейінгі еңбектер

Бор мен Мотельсон бірлесіп жұмыс істеуді жалғастырып, екі томдық монография – «Ядролық құрылым» жариялады. Бірінші том, «Single Particle Motion», 1969 жылы, ал екінші том, «Nuclear Deformations», 1975 жылы жарық көрді. Профессор Моттелсон «Атом ғалымдарының бюллетені» журналының қолдаушылар кеңесінің мүшесі болды. Ол Финляндия ғылым және әдебиет қоғамының құрметті мүшесі, Америка философиялық қоғамының мүшесі, Бангладеш ғылым академиясының және Норвегия ғылым және әдебиет академиясының шетелдік корреспондент мүшесі болды. 1969 жылы ол «Бейбітшілік үшін атом» сыйлығына ие болды. 1993-1997 жылдары ол ECT* (Тренто, Италия) директоры қызметін атқарды.

Жеке өмір

Моттелсон екі елдің азаматы болған, себебі ол Дания және Америка Құрама Штаттарының паспортына ие болды. Ол Копенгагенде тұрды. Моттелсон 1948 жылдан Нэнси Джейн Реномен, оның 1975 жылы қайтыс болуына дейін үйленген, және олардың екі ұлы мен бір қызы болды. Кейін Моттелсон 1983 жылы Бритта Маргер Зиггамфельдтке үйленді. Ол 2022 жылдың 13 мамырында Копенгагенде 95 жасында қайтыс болды.