Кіріспе

Италиялық режиссер (1929–1989)

Серджо Леоне (3 қаңтар 1929 – 30 сәуір 1989) – итальяндық режиссер, спагетти-вестерн жанрының негізін қалаушы. Ол кино тарихындағы ең ықпалды режиссерлердің бірі саналады. Леоненің фильмдерді түсіру стиліне ерекше жақын кадрларды ұзақ кадрлармен үйлестіру тән. Оның фильмдеріне Клинт Иствудпен бірге түсірілген «Долларлар трилогиясы» – «Біршама доллар» (1964), «Аз ғана доллар үшін» (1965), «Жақсы, жаман және екіұшты» (1966) және «Бір кездері» фильмдері – «Батыста бір кездері» (1968), «Қасқыр, сақталыңыз!» (1971) және «Америкада бір кездері» (1984) жатады. Римде дүниеге келген Леоне – кино пионері Винченцо Леоненің (режиссер Роберто Роберти немесе Леоне Роберто Роберти ретінде танымал) және үнсіз кино актрисасы Эдвиж Валькаренгинің (Бис Валериан) ұлы болды. Оқушы кезінде Леоне үшінші сыныпта кейінгі музыкалық серігі Эннио Морриконемен бірге оқыды. Әкесінің кино түсірілім алаңдарындағы жұмысын көрген Леоне 18 жасында университеттегі құқық факультетінен бас тартып, кино индустриясында мансабын бастады. Италия киносында жұмыс істей бастаған ол 1948 жылы Витторио Де Сиканың «Велосипед ұрылары» фильмін түсіру кезінде көмекшісі болды. Леоне 1950-ші жылдары, сол кезде танымал болған «қарлық пен сандал» (немесе пеплум) тарихи эпостары үшін сценарийлер жазуға кірісті. Ол сонымен қатар Римдегі Cinecittà студиясында түсірілген бірнеше ірі халықаралық жобаларда режиссердің көмекшісі болып жұмыс істеді, оның ішінде «Quo Vadis» (1951) және «Бен Хур» (1959) фильмдері американдық студиялардың қаржылық қолдауымен жүзеге асты. Осының нәтижесінде, «Родос Колосы» (Il Colosso di Rodi, 1961) фильмімен жеке режиссерлік дебютін жасағанда, Леоне үлкен бюджетті Голливуд фильмдеріне ұқсайтын, төменгі бюджетті фильмдерді шығаруға толыққанды дайын болды.

1960 жылдар

1960 жылдардың ортасында тарихи эпостар көрермендердің қызығуын жоғалтты, бірақ Леоне назарын американдық вестернге қатысты "спагетти-вестерн" деп аталатын қосалқы жанрға бұрды. Оның "Бір жұдырық доллар" (Per un pugno di dollari, 1964) фильмі Акира Куросаваның "Йоджимбо" (1961) атты Эдо дәуірі самурайлық оқиғасы негізінде жасалған. Леоненің фильмі жапон режиссерінен заңдық шағым тудырды, бірақ Куросаваның фильмі, өз кезегінде, 1929 жылғы Дэшилл Хэмметтің "Қызыл егін" романына негізделген болуы мүмкін. "Бір жұдырық доллар" Клинт Иствудты жұлдыз ретінде таныстыруымен де ерекшеленеді. Оған дейін Иствуд американдық теледидар актері болған, кинодағы рөлдері азаз болған. "Бір жұдырық доллар" фильмінің атмосферасы испандық түсірілім алаңдарымен қалыптасты, ол Американың Ескі Батысының зорлық-зомбылыққа толы және моральдық тұрғыдан күрделі бейнесін ұсынды. Фильм дәстүрлі американдық вестерн фильмдеріне құрмет көрсетті, бірақ сюжет, кейіпкерлер мен көңіл-күй жағынан олардан айтарлықтай өзгеше болды. Леоне Батыс жанрындағы маңызды жаңалық үшін құрметке ие: дәстүрлі вестерн фильмдерінде көптеген батырлар мен жаулар сән журналынан шыққандай көрінетін, ақ шапан киген батыр мен қара шапан киген жау сияқты айқын моральдық қарама-қарсылықтарды көрсететін. Леоне кейіпкерлері, керісінше, "шындыққа" жақын және күрделі болды: көбінесе жалғыз қасқырлар сияқты мінез-құлық танытатын, сирек қырқылатын, кірлі және көп терлетін, қылмыстық әрекеттерге қатысы бар екенін білдіретін болды. Кейіпкерлер жағдайға қарай, жомарттықпен көмектесетін немесе ашық және қатыгездікпен тек өзінің мүддесін қорғайтын, моральдық тұрғыдан да түсініксіз болды. Қарым-қатынастар билікке бағынышты болды, ал жазалау эмоциялармен жетекшілік етті, содан гөрі ар-ұжданмен. Кейбір сыншылар ағылшын тілін білмейтін, тіпті Америка Құрама Штаттарына бармаған, тіпті Американың Ескі Батысын көрмеген итальяндық режиссердің американдық ковбойдың бейнесін қайта анықтағанын атап өтті. Кристофер Фрейлингтің "Өліммен байланысты бір нәрсе" кітабында Леоне Американың Ескі Батысы туралы көп нәрсе білгені айтылады. Ол бала кезінен қызығушылық танытқан, осы қызығушылығы ересек өміріне және фильмдеріне жеткен. Леоненің келесі екі фильмі, "Аз доллар үшін" (Per qualche dollaro in più, 1965) және "Жақсы, жаман және ұсқынсыз" (Il buono, il brutto, il cattivo, 1966) "Аты жоқ адам" трилогиясын (немесе Долларлар трилогиясын) аяқтады, әр фильм алдыңғысына қарағанда қаржылық тұрғыдан табысты және техникалық жағынан жетілді. Фильмдерде Эннио Морриконе жасаған инновациялық музыкалық қосымшалар болды, ол Леонемен бірге тақырыптарды ойлап табу үшін тығыз жұмыс істеді. Леоне Морриконенің музыкасымен сахналарды түсірудің өзіне тән тәсілін қолданды. Сонымен қатар, Клинт Иствуд фильмдер сериясында қалып қойды, кейінірек оған Эли Уоллах, Ли ван Клиф және Клаус Кински қосылды. "Аты жоқ адам" трилогиясының табысына байланысты Леоне 1967 жылы Paramount Pictures үшін "Бір кезде Батыста" (C'era una volta il West) фильмін түсіру үшін Америка Құрама Штаттарына шақырылды. Фильм негізінен Испанияның Альмерия қаласында және Римдегі Синечиттада түсірілді. Сондай-ақ, ол қысқа уақытқа Юта штатының Монумент Вэлли қаласында түсірілді. Фильмде Чарльз Бронсон, Генри Фонда, Джейсон Робардс және Клаудия Кардинале ойнады. "Бір кезде Батыста" американдық Ескі Батыстың мифологиясы туралы ұзақ және арманды медитация ретінде пайда болды, көптеген стильдік сілтемелермен. Фильмнің үш сағатқа жуық уақытында қаһарманның кім екенін және оның болжауға болмайтын ниеттерін соңғы атыс сағатына дейін жасыру арқылы көрермендердің қызығушылығы сақталады. Жазалау драмасы ретінде теңдесі жоқ фильмнің сценарийін Леоне және оның ұзақ жылдар бойы дос және серігі Серджио Донати, Бернардо Бертолуччи мен Дарио Аржентоның әңгімесінен жазды, екеуі де режиссер ретінде маңызды мансапқа ие болды. Шығару алдында Paramount компаниясы оны аяусыз өңдеді, бұл АҚШ-тағы кассалық табыстың төмен болуына себеп болуы мүмкін. Дегенмен, ол Еуропада үлкен сәттілікке ие болды, француз көрермендері арасында 5 миллион долларлық бюджетінен үш есеге жуық табыс тапты және Солтүстік Америка кино студенттері арасында жоғары бағаланды. Көптеген адамдар оны Леоненің ең жақсы фильмі деп санайды.

1970 жылдар

"Бір кезде батыста" фильмінен кейін Леоне "Бат, сен есекші!" ("Giù la testa", 1971) фильмін түсірді. Леоне фильмді тек продюсер ретінде қатысуға ниеттенген, бірақ сол кездегі режиссер Питер Богдановичпен арадағы шығармашылық дауларға байланысты Леоне фильмді өзі режиссерлеуі сұралды. "Бат, сен есекші!" – Джеймс Кобурнның ирланд революционері және Род Штайгердің революционер болуға алданып қалған мексикалық қарақшы рөлінде ойнаған мексика революциясы тақырыбындағы әрекетке толы драма. Леоне өзге фильмдерді продюсерлікпен айналысып, кейде сахналарды қайта түсіруге де қатысты. Осы фильмдердің бірі – Тонино Валеридің "Менің атым – ешкім емес" (1973) комедиялық вестерні, ол спагетти-вестерн жанрын пародизациялады. Онда Генри Фонда ағасының өлімінен кейін соңғы қарсыласына қадам басқан ескі қарулы адам рөлінде ойнады. Теренс Хилл де Фондаға өліп бара жатқан батысты сәнді түрде тастап кетуіне көмектесетін жас бейтаныс рөлінде ойнады. Леоненің басқа туындылары: "Дарынды, екі серіктес және алдаушы" (1975, тағы бір комедиялық вестерн, басты рөлде Теренс Хилл); "Мысық" ("Il Gatto", 1977, басты рөлде Уго Тогнацци) және "Қауіпті ойыншық" ("Il Giocattolo", 1979, басты рөлде Нино Манфреди). Леоне актер және режиссер Карло Вердоне түсірген үш комедияны да продюсерлікпен айналыстырды: "Көңіл көтеру әдемі" ("Un Sacco Bello", 1980), "Ақ, қызыл және Вердоне" (Вердоне – "күшті жасыл" деген мағынаны білдіреді – Италия туының үш түсіне, жұлдызға және режиссер Вердонеге жасалған әзіл, 1981) және "Тым күшті" ("Troppo Forte", 1986). Осы кезеңде Леоне еуропалық теледидар үшін бірнеше марапатқа ие болған телерекламаларды да түсірді. 1978 жылы ол 28-ші Берлин халықаралық кинофестивалінің қазылар алқасының мүшесі болды.

1980 жылдар

Леоне «Крестный отец» фильмін режиссерлік ету ұсынысынан бас тартып, өзі бұрын ойлап тапқан басқа бір гангстерлік оқиғаға жұмыс істеді. Ол бұрынғы мафиози Гарри Грейдің «Худс» романының негізінде, 1920-1930 жылдардағы Нью-Йорктің еврей бандиттерінің төртеуі туралы әңгімелейтін бұл жобаға 10 жыл арнады. Олар бала кезінен бері дос болған. Төрт сағаттық «Америкада бір кездері» (1984) фильмінде Роберт Де Ниро мен Джеймс Вудс ойнады. Бұл фильм американдық мифологияның тағы бір қыры – ашкөздік пен зорлық-зомбылықтың рөлі және олардың этникалық мүдделер мен достық сезімдерімен күрделі қарым-қатынасы туралы терең ойларға толы болды. 1984 жылғы Канн кинофестивалінде (Палас көшесінің қарсысындағы мейрамханаларда отырғандар да естіген) ол 20 минутқа жуық рекордтық ұзақтықтағы ыстық қарсылықты алды. Канн тарихында марафондық қол соғулар жиі болатын уақытқа дейін мұндай құлшыныс бірінші рет тіркелді. Осындай жылы қабылдауға қарамастан, Warner Brothers компаниясы фильмді тым ұзақ деп санады. Студия оны американдық көрермендер нарығы үшін екі сағатқа дейін қысқартты, флешбектерді жойып, сюжетті тікелей баяндау түрінде ұсынды. Бұл нұсқасы ауыр сынға ұшырап, сәтсіздікке ұшырады. Әлемнің қалған бөлігінде шыққан түпнұсқа нұсқасы біршама жақсы кассалық табысқа қол жеткізді және сыншылардың аралас пікірін тудырды. Фильмнің бастапқы нұсқасы АҚШ-та үйде көрсетілгенде, ол сыншылардың жоғары бағасын алды, ал кейбір сыншылар оны шедевр деп атады. Биограф сэр Кристофер Фрейлингтің сөзіне сәйкес, Леоне студияның жүктеген монтаждауынан және Солтүстік Америкада «Америкада бір кездері» фильмінің нашар коммерциялық қабылдануынан қатты ренжіді. Бұл оның соңғы фильмі болды. 1988 жылы ол 45-ші Венеция халықаралық кинофестивалінде төрешілер алқасының төрағасы болды.

Өлім және іске асырылмаған жобалар

Леоне 1989 жылдың 30 сәуірінде Римдегі үйінде жүрек талмасынан 60 жасында қайтыс болды. Ол Пратика ди Маре бейістігінде жерленген.

Тек Мәриям ғана білетін жер

"Америкаландырылған" вестерн сценарийін Леоне, Лука Морселла және Фабио Тончелли жазды. Бұл Леоненің соңғы вестерні болуы мүмкін еді және басты рөлдерде Микки Рурк пен Ричард Гирге арналған деп болжанады. Оқиға Американдық Азамат соғысының қайнаған кезінде өтеді және Джорджиядан келген Майк Катчер деген одақ әскеріне сарбаздарды жалдаушы адам туралы әңгімелейді. Екінші кейіпкер – Ричард Бернс, бұрынғы сүйіктісі және серіктесі Мэримен бірге жасаған табысты қарақшылықтан кейін солтүстікке көшіп келген оңтүстік кәсіпкері. Олар "Мэри ғана білетін жер" атты орында Атлантаның сыртындағы белгісіз қабірде қалған көмілген қазынаны табуға тырысады. Бостон порты арқылы келген азат болған құл және итальяндық иммигрант Франческо оларға қосылып, азаматтар арасындағы соғыстың қақтығыстарынан қашуға тырысады. Фильм Эдгар Ли Мастерс ("Spoon River Anthology"), Амброз Биерс ("Owl Creek Bridge-дегі оқиға"), Марк Твен ("Жұмбақты сәтсіз аяқтаған науқанның жеке тарихы"), Стивен Крейн ("Құрметтің қызыл белгісі") және Маргарет Митчелл ("Желмен кеткен") сияқты әдебиет классиктеріне құрмет көрсету болды, соңғысын ол қайта түсіргісі келген. Жазылған сценарий толыққанды сценарийге айналмаса да, Леоненің ұлы Андреа оны 2004 жылғы маусымда итальяндық "Ciak" кино журналында жариялады. Сценарийдің жариялануы Америкада немесе Италияда толыққанды өндіріске ұласатыны әлі белгісіз.

Ленинград: 900 күн

1982 жылы «Америкада бір кездері» (Once Upon a Time in America) фильмін аяқтаған кезде Леоне Харрисон Солсберидің «900 күн: Ленинград қоршауы» атты деректі кітабына әсерленді және оны соғыс эпопеясы ретінде бейімдеуді жоспарлады. Ресми сценарий аяқталмаса немесе жарияланбаса да, Леоне ашылу сахнасын және негізгі сюжетті ойлап тапты. «Бір кезде, Серджо Леоне» деректі фильмінің мәліметінше, фильм медиа рес-те басталады, камера нацистердің артиллериялық атысынан жасырынып отырған кеңес әскеріне назар аударады, содан кейін жүздеген метр қашықтықта қала қабырғаларына жақындап келе жатқан неміс әскерінің танк дивизиясын көрсету үшін панорамалайды. Сюжет американдық фотографтың (Леоне осы рөлді Роберт Де Ниро ойнауын қалаған) неміс люфтваффесі қалаға бомбалауды бастаған кезде Ленинградта қамауға түсуіне арналған. Фильм барысында ол кеңес әйеліне ғашық болады, кейіннен ол оны жүкті етеді, олар ұзақ қоршаудан және құпия полициядан аман қалуға тырысады, өйткені шетелдіктермен қарым-қатынасқа тыйым салынған. Леоне айтуынша, «Соңында оператор қала азат етілген күні, немістердің капитуляциясын түсіріп жатқанда қаза табады. Ал қыз оның өлімін жаңалықтардан көреді: камера оның қабылдаған снарядтан жарылғанын көрсетеді». 1989 жылы Леоне фильмнің бюджетін 100 миллион доллар деп белгіледі және Совет Одағынан тәуелсіз демеушілерден осы соманың жартысын қаржыландыруға қол жеткізді. Ол Эннио Морриконеге фильмге музыка жазуға көндірді, ал Тонино Дели Колли оператор ретінде тағайындалды. Түсірілім 1990 жылы басталуы тиіс еді. Жоба Леоне фильмге ресми қол қоюға екі күн қалғанда қайтыс болғандықтан тоқтатылды. Алекс Кокс Леоненің орнын режиссер ретінде алмастыруды ұсынды, бірақ фильмді өндіру үшін қажетті қалған 50 миллион долларды қамтамасыз ете алмады.

Дон Кихот

Фрейлингтің Леоне туралы өмірбаянында, "Өліммен байланысты бір нәрсе" атты кітабында, ол Сервантестің 17 ғасырдағы "Дон Кихот" романының заманауи бейімделуін, Клинт Иствудты басты рөлде және Илай Уоллашты Санчо Панза рөлінде көріп тұрған. Ол бұл жобаны 1960-1970 жылдары жиі талқылаған, ал өмірінің соңына жақын оны жүзеге асыру мүмкіндігін қызу ойластырған.

Ұяшық

1987 жылы Серджио Леоне өзінің бұрынғы әріптестері Серджио Донати мен Фулвио Морселламен байланысып, Антони Маннның "Винчестер '73" (1950) фильміне ұқсас, Ескі Батыста иесінен иесіне өтетін Colt револьвері туралы телесериал идеясын ұсынды. Донати Леоненің бұрынғы жұмыстарына қарағанда жанрды жаңаша қарастыруға қызығушылық танытқанын, Ескі Батысты "нағыз қандай болғанын" көрсетуді қалағанын айтты. Леоне бұл жобадан "Мэри білетін жалғыз орын" жобасының пайдасына бас тартты, бірақ Донати сценарийді жазды және жоба Леоне қайтыс болғаннан кейін де көп жыл бойы дамып тұрды. Леоненің идеясына негізделген адаптация қазір өндірісте. Режиссерлік қызметті итальяндық кинорежиссер Стефано Соллима атқарады.

Басқа

Леоне Маргарет Митчеллдің «Желмен кеткендер» романы мен 1939 жылғы фильмге әуес болды. Оның туыстары мен жақын достары оның түпнұсқа романға жақын қайта түсірілім жасау туралы әңгімелегенін айтты, бірақ бұл жоба ешқашан талқылаудан өте алмай, нақты өндіріске көшкен жоқ. 1969 жылы Серджио Леоне Марчелло Мастроянни мен Чарльз Бронсон жұлдыздығымен «99 және 44/100% өлген» фильмін түсіруге келісім жасады. Бірақ режиссерлік қызметтен Джон Франкенхаймер бас тартты, ал Мастрояннидің орнына Ричард Харрис тартылды. Леоне Луи Фердинанд Селиннің «Түннің соңына саяхат» романының жанкүйері болды және 1960-шы жылдардың соңында оны бейімдеуді жоспарлаған; ол осы әңгіменің кейбір элементтерін «Жақсы, жаман және сұм» мен «Құйрық, сойғыш!» фильмдеріне енгізді, бірақ романды толыққанды бейімдеу жоспары жоспарлау кезеңінен аса алмады. Леоне 1980 жылғы «Флэш Гордон» фильмін режиссерлік етуге алғашқы кандидаттардың бірі болды. Ол Алекс Реймондтың алғашқы комиксінің жанкүйері болған, бірақ сценарий Реймондтың жұмысына ұқсамағандықтан фильмнен бас тартты. 2019 жылы Poste Italiane Леонеге арналған ескерткіш пошта маркасын шығарды.

Таңдалған кинографиясы

Леоненің режиссерлік фильмдеріне сыншылардың пікірі. Жыл Ағылшын атауы Итальян атауы Rotten Tomatoes Metacritic Ескермелер 1961 The Colossus of Rhodes Il Colosso di Rodi 56% (6.2/10 орташа рейтинг) (9 пікір) 1964 A Fistful of Dollars Per un pugno di dollari 98% (8.2/10 орташа рейтинг) (53 пікір) 65 (7 пікір) Доллар трилогиясы 1965 For a Few Dollars More Per qualche dollaro in più 92% (8/10 орташа рейтинг) (38 пікір) 74 (8 пікір) 1966 The Good, the Bad and the Ugly Il buono, il brutto, il cattivo 97% (8.8/10 орташа рейтинг) (76 пікір) 90 (7 пікір) 1968 Once Upon a Time in the West C'era una volta il West 96% (9.10/10 орташа рейтинг) (67 пікір) 82 (9 пікір) Батыс туралы трилогия 1971 Duck, You Sucker! Giù la testa 92% (7.40/10 орташа рейтинг) (24 пікір) 77 (5 пікір) 1984 Once Upon a Time in America C'era una volta in America 87% (8.50/10 орташа рейтинг) (55 пікір) 75 (20 пікір)