Кіріспе

Канададағы құлдық – бұл 19 ғасырға дейін алғашқы халықтар мен еуропалық отарлау кезеңіндегі отарлаушылар жүзеге асырған құлдықтың тарихи тәжірибесін қамтиды. Канададағы құлдық практикасы 19 ғасырдың басында жергілікті заңдар мен сот шешімдері арқылы, құлдықтан босатуға ұмтылған құлдардың талаптары нәтижесінде тоқтатылды. Соттар, әртүрлі деңгейде, Төменгі Канада мен Нова-Шотландияда құлдықты күшін жойды. Мысалы, Төменгі Канадада 1790-шы жылдардың соңындағы сот шешімдерінен кейін, "құл одан әрі қызмет етуге міндетті емес еді және қалаған кезде қожайынынан кетуге құқылы болды". Жоғарғы Канада 1793 жылы құлдыққа қарсы заң қабылдады, бұл әлемдегі ең алғашқы құлдыққа қарсы заңдардың бірі болды. Бұл оқиғалар Ұлыбританияның 1833 жылғы құлдықты жою туралы заң қабылдауына және Ұлыбритания империясының көп бөлігінде құлдықты тыйым салуына дейін орын алды. АҚШ-тағы құлдық 1865 жылғы он үшінші түзетуге дейін жалғасқандықтан, афроамерикандықтар (бос және құл) Америка революциясынан кейін және 1812 жылғы соғыстан кейін, ал кейінірек көптегендері Жер асты темір жолы арқылы Канадаға көшіп келе бастады. Канаданың Атлантикалық құл саудасындағы рөлі салыстырмалы түрде шектеулі болғандықтан, Канададағы афроамерикандық құлдықтың тарихы Американың басқа аймақтарындағы одан да күрделі құлдықтан көлеңкеде қалды.

Жергілікті билік

Канада аймағында құл иеленген халықтардың мысалы ретінде Аляскадан Калифорнияға дейінгі Тынық мұхитының жағалауында өмір сүрген Юрок сияқты балық аулаумен айналысқан қоғамдарды атауға болады. Тынық мұхитының солтүстік-батыс жағалауындағы Хайда және Тлингит сияқты кейбір жергілікті халықтар дәстүрлі түрде қатал жауынгерлер және құл саудагерлері ретінде танымал болды, олар Калифорнияға дейін шабуылдар жасаған. Құлдық мұрагерлікпен берілетін, құлдар соғыс тұтқындары болған және олардың ұрпақтары да құлдар саналған. Британ Колумбиясындағы кейбір тайпалар 1970 жылдарға дейін құлдардың ұрпақтарын оқшаулап, жазғырған. Бір құл туралы баяндаманы ағылшын Джон Р. Джуит жазған. Ол 1802 жылы кемесі Нуу-ча-нулт халқына түскен кезде тірідей алынған болатын, себебі кеме капитаны олардың басшысы Макиннаны қорлаған, сондай-ақ басқа американдық және еуропалық капитантар олардың халқына қатысты басқа да әрекеттер жасаған. Джуиттің естеліктері құл өмірін толыққанды көрсетеді.

Еуропалық отарлау кезінде

Тарихшы Марсель Трудель 1671-1831 жылдар аралығында Канада (Жаңа Франция) аймағында, кейіннен Канадада 4200-ден кем құл болғанын бағалап көрсеткен. Осы құлдардың шамамен үштен екісі – жергілікті халықтан (2700-і «панис» деп аталған, бұл француз тіліндегі пауни тайпасының атауы), ал үштен бірі – африкалық текті (1443). Британдық үкім кезінде африкалық текті құлдардың саны артты, әсіресе 1783 жылдан кейін Біріккен Империяның адалдары келгеннен кейін. Теңіз жағалауында құлдыққа қарсы күрес басталғанға дейін 1200-2000 құл келді, олардың 300-і Төменгі Канадада, ал 500-700-і Жоғарғы Канадада болды. Африкалық текті адамдарды жергілікті басшылар мен патшалар құл ретінде тұтқындап, Американың оңтүстігіне сауда жасауға бағытталған саудагерлерге сатқан. Қазіргі Канада деп аталатын аймаққа келгендер көбінесе Америка колонияларынан болған, себебі Африкадан тікелей Канадаға адам тасыған кемелер келген жоқ. Канадада ірі плантациялар болған жоқ, сондықтан Америкадағы көптеген еуропалық колонияларда болған сияқты, көптеген құл еңбекшілеріне қажеттілік болған жоқ.

Төменгі Канада (Квебек)

Төменгі Канадада 1790-шы жылдардың аяғында Бас судья сэр Джеймс Монк құлдарды қожайындарына қызмет етуге мәжбүрлеу мүмкіндігін әлсіреткен бірқатар шешімдер шығарды; "техникалық жағынан құлдықты жоймағанмен, [олар] оны зиянсыз етті. Құл қожайынын ерікті түрде тастап кетуге мәжбүр болмады". Ол құлдықты 'заңдық тұрғыдан қолдамайтын' деп мәлімдеген соң, 'құлдары қашқан иелерінің барлық талаптарын жүйелі түрде қабылдамай бастады'. Заң шығарушы органға құл иелерінің меншік құқықтарын және оларды қорғауды (яғни құлдарды түрмеге қамауды) анықтайтын заң шығару туралы бірнеше рет өтініш берілсе де, құлдықты түбегейлі жоюға немесе құлдықты күштеп орындауға деген ниет жеткіліксіз болды. "Төменгі Канадада бұл мәселе бойынша заң қабылданбағандықтан, қашқындарды экстрадициялау мүмкін болмады және Канада қысымға ұшырағандарға пана болды". Нәтижесінде құлдар провинция ішіндегі иелерінен, сондай-ақ басқа провинциялардан және АҚШ-тан қаша бастады. Бұл, Үстігі Канада заң шығарушы органы құлдықты шектеу үшін әрекет жасамас бұрын бірнеше жыл бұрын болды. Кейбір афроамерикандықтар Новая Шотландияға ақ американдық лоялистердің меншігі ретінде келді. 1772 жылы, Америка революциясына дейін, Ұлыбритания Ұлыбритания аралдарындағы құл саудасын заңсыз деп жариялады, содан кейін 1778 жылы Шотландиядағы Найт Веддербернге қарсы сот шешімі қабылданды. Бұл шешім өз кезегінде Новая Шотландия колониясына әсер етті. 1788 жылы Пиктоудан шыққан құлдықты жоюшы Джеймс Драммонд Макгрегор Канададағы құлдыққа қарсы алғашқы әдебиетті жариялады және құлдардың бостандығын сатып алып, құл иелері болған пресвитериан шіркеуінің әріптестерін сынады. Тарихшы Алан Уилсон бұл құжатты "провинция мен елде жеке басының еркіндігіне қарай жасалған маңызды қадам" деп сипаттады. Тарихшы Робин Винкс бұл туралы былай деп жазады: "1840 жылдарға дейін де канадалық қаламгерден шыққан ең өткір сын; ол көп ұзамай сотқа жеткен қоғамдық пікірталас тудырды". (Аболиционист-заңгер Бенджамин Кент 1788 жылы Галифакста жерленді.) 1790 жылы Джон Бербидж құлдарын босатты. Ричард Джон Юниакке басшылығымен 1787, 1789 және 1808 жылдың 11 қаңтарында Новая Шотландия заң шығарушы органы құлдықты заңдастырудан бас тартты. Екі бас судья, Томас Эндрю Люмистен Стрэндж (1790–1796) және Сампсон Салтер Блоерс (1797–1832) Новая Шотландиядағы құлдарды иелерінен босатуда маңызды рөл атқарды. Олар колонияда жоғары құрметке ие болды. Сот Александр Крок (1801–1815) осы кезеңде американдық құл кемелерін де тәркіледі (ең танымал «Ливерпуль пакеті»). Соғыс кезінде Новая Шотландиядан келген сэр Уильям Винниетт HMS Tonnant кемесінің экипажында Америкадан құлдарды босатуға қатысты. (Алтын жағалаудың губернаторы ретінде Винниетт кейін Батыс Африкадағы құл саудасын тоқтатуға тырысты.) 1812 жылғы соғыс аяқталғаннан кейін және қара нәсілді босқындар келгеннен кейін, Новая Шотландияда құлдардың саны азайып қалды. (Құл саудасы туралы заң 1807 жылы Британ империясында құл саудасын заңсыз етті, ал 1833 жылғы құлдықты жою туралы заң құлдықты толығымен заңсыз етті.) Сиерра-Леоне компаниясы бұрын құл болған африкалықтардың, олардың көпшілігі АҚШ-тан қашып келген 1200-ге жуық қара нәсілді Nova Scotians топтарын көшіру үшін құрылды. Новая Шотландияның жағалау аймағындағы ауа райының қаталдығына байланысты көптеген адамдар қыстан қаза тапты. Олар 1792 жылы Фритаунда, Сьерра-Леонедегі (Лондонның «кедей қара нәсілді» халқына баспана беру үшін құрылған) колонияда қоныс тепті. «Қара кедейлердің» көпшілігі Лондондағы басқа африкалықтар мен азиялықтарды қамтыды. Фритаун қонысына, әсіресе 1834 жылдан кейін, басқа да азат етілген африкалықтар тобы қосылды және бұрынғы құл болған африкалықтар үшін Африкадағы алғашқы африкалық-американдық пана болды.

Жоғарғы Канада (Онтарио)

1790 жылға қарай Канадада құлдықты жою қозғалысы күш алып, құлдықтың зұлымдығы АҚШ-қа сатылуға бара жатқан бір құл әйелге құл иесінің зорлық көрсетуі арқылы айқын болды. 1793 жылы Хлоя Кули қарсылық таныту үшін айқай-шу көтеріп, қарсылық білдірді. Оның құл иесі жасаған зорлық-зомбылық пен оның батыл қарсылығын Питер Мартин мен Уильям Грисли куә болды. Бұрынғы құл Питер Мартин осы оқиға туралы генерал-губернатор Джон Грейвс Симкоға хабарлады. Симконың қолдауымен 1793 жылғы Құлдыққа қарсы заң қабылданды. Көптеген мүшелері құл еңбегіне тәуелді саудагерлер мен фермерлер болған атқарушы кеңестің сайланған өкілдері, құлдықты жоюдың қажеті жоқ деп есептеді. Бас прокурор Джон Уайт кейінірек өзінің заңына «көп қарсылық болды, бірақ аз аргументтер келтірілді» деп жазды. Соңында Ассамблея құлдықты біртіндеп жоюды заңдастырған Құлдыққа қарсы заңды қабылдады: құлдарды әкелуге тыйым салынды; провинцияда болған құлдар өмір бойы құлдықта қалады, Жоғарғы Канадаға жаңа құлдар әкелмеуі керек, ал құл әйелдерден туған балалар 25 жасқа толғанда босатылатын құл болады. Құлды босатуға кедергі келтіру үшін заң бойынша, қожайын бұрынғы құлдың мемлекеттік жүк болмайтынына кепілдік беруі керек болды. Ынтымаққа келген Құлдыққа қарсы заң Онтарио заң шығарушы органының құлдыққа қарсы әрекет етудің жалғыз әрекеті болып табылады. Бұл заңдық ереже Жоғарғы Канададағы құлдықтың аяқталуын қамтамасыз етті, бірақ провинция ішіндегі құлдардың сату құнын төмендеткендіктен, құлдар АҚШ-қа сатылды. 1798 жылы лоббилік топтар заңнаманы түзетуге және көбірек құлдарды импорттауға тырысты. Құлдар Огайо және Мичиган штаттарына қашып, еркіндікке қол жеткізе алатынын білді. 1800 жылға қарай Британдық Солтүстік Американың басқа провинциялары иеліктің қатаң дәлелін талап ететін сот шешімдері арқылы құлдықты тиімді шектеді, мұндай дәлелдер көбінесе қол жеткізбейтін еді. 1819 жылы Жоғарғы Канаданың бас прокуроры Джон Робинсон Канадада тұратын афроамерикандықтар босатылғанын және Канада соттары олардың бостандығын қорғайтынын мәлімдеді. Алайда, Британ Парламентінің Құлдыққа қарсы заңы құлдықты толығымен жойғанша құлдық заңды болып қала берді. 1834 жылдың 1 тамызынан бастап Британ империясының көп бөлігінде құлдыққа тыйым салынды.

Қазіргі заманғы құлдық

1953 жылы Канаданың құлдық туралы конвенцияны ратификациялауы елдің қазіргі заманғы құлдыққа қарсы күресу жөніндегі халықаралық міндеттемелерін бастады. Канадада адам саудасы заңдық және саяси мәселе болып табылады, және Канада заң шығарушылары проблеманы жүйелі түрде шешпегені үшін сынға ұшырады. Британдық Колумбияның Адам саудасына қарсы күрес жөніндегі кеңсесі 2007 жылы құрылды, бұл Британдық Колумбияны адам саудасына ресми түрде қарсы күрескен Канаданың алғашқы провинциясы етті. Канада тарихындағы ең ірі адам саудасы ісі Домотор Коломпар қылмыстық ұйымының таратылуымен байланысты болды. 2012 жылдың 6 маусымында Канада үкіметі адам саудасына қарсы күресу үшін Ұлттық іс-қимыл жоспарын бекітті. Адам саудасына қарсы жұмыс тобы 2012 жылдың маусымында құрылды, ол адам саудасына қатысты мемлекеттік саясатты әзірлеуге жауапты орган ретінде Адам саудасына қарсы ведомствоаралық жұмыс тобының орнын басты. Қазіргі кезде кеңінен таралған және жарияланған жағдайлардың бірі – кейбір дереккөздер бойынша адам саудасына байланысты болған абориген әйелдерінің көптеп жоғалуы. Бұрынғы премьер-министр Стивен Харпер бұл мәселені "әлеуметтік мәселе" емес деп санап, оны қарастырудан бас тартты және БҰҰ мен Адам құқықтары жөніндегі Америкааралық комиссияның пікірлеріне қарамастан, мәселенің маңыздылығын және оны жан-жақты зерттеу қажеттігін мойындамай, ұлттық тергеу жүргізуден бас тартты.