Кіріспе

Канада провинциясын құру туралы британдық заң Британдық Солтүстік Америка актісі, 1840 (3 & 4 Vict. c. 35), сондай-ақ 1840 жылғы Одақ актісі ретінде белгілі, 1840 жылдың шілдесінде Парламенттің бекітілуін алды және 1841 жылдың 10 ақпанында Монреальде жарияланды. Ол Төменгі Канада мен Жоғарғы Канаданың заң шығарушы жиналыстарын таратып, олардың орнына жаңа саяси бірлік – Канада провинциясын құрды.

Төменгі Канаданың бүлігі

1812 жылғы соғыстан кейін Төменгі Канаданың сайланған ассамблеясында француз канадалықтары басымдық танытты. Төменгі Канадада тұратын франкофондар арасында күшті ұлтшылдық сезім пайда болды. Ұлтшылдардың жетекшісі Луи Жозеф Папино болды, ол кейін Патриоттық партия деп аталатын партияның мүшесі еді. Партияның ең маңызды талаптарының бірі – колонияның кірісі қалай жұмсалатынын анықтау болды. Олар заң шығарушы органның жоғарғы палатасының билігіне қарсы шықты. Сонымен қатар, партия генерал-губернаторға кеңес беретін атқарушы кеңес сияқты мемлекеттік органдарды бақылауға ұмтылды. Барлық талаптар генерал-губернатор, Далхаузи графы тарапынан қабылданбады, ол 1820 жылдан 1828 жылға дейін Британдық Солтүстік Американың генерал-губернаторы болды. Бірақ 1828 жылы ол, Төменгі Канада ассамблеясымен келісімге қол жеткізуге тырысқан британдық реформаторлардың теріс бағалауына байланысты қызметтен алынды. Келесі генерал-губернатор – сэр Джеймс Кемпт, ол 1828 жылдан 1830 жылға дейін қызмет етті. Кемпттің билікке келуі Патриоттық партия мен үкімет арасындағы шиеленісті уақытша басып қалдырды. Келесі екі генерал-губернатор, Лорд Айлмер (1830–1835) және Лорд Госфорд (1835–1838) да үкімет пен халықтың үнемі артып келе жатқан талаптарын татуластыруға тырысты. Дегенмен, Төменгі Канададағы жағдай нашарлай берді. Төменгі Канадада тұратын француз бен ағылшындардың арасындағы шиеленіс күшейді, олар бір-бірінен алшақтады. Патриоттық партия британдық билікпен келісуге тырысты, оның ішінде «Тоқсан екі қаулыны» жіберді. Британ Парламенті бұл қаулыларды шамамен үш жыл бойы қарастырмады, содан кейін оларды толығымен қабылдамады. Соңында Патриоттық партия екі көтеріліс ұйымдастырып, оларды іске асырды – біріншісі 1837 жылдың қарашасында, екіншісі 1838 жылдың қарашасында. Француз және ағылшын патриоттары британдық сарбаздармен, француз-канад офицерлерімен және ағылшын Монреаль тұрғындарымен шайқасты. Екі рет те ұйымдастырудың нашарлығы мен жеткіліксіз саны Патриоттардың көтеріліс басталғаннан кейін бір апта ішінде жеңілуіне әкелді.

Жоғарғы Канададағы бүлік

1837 жылы Жоғарғы Канададағы көтеріліс Төменгі Канададағы көтеріліске қарағанда аз зорлықпен өтті. Дегенмен, Жоғарғы Канада көтерілісшілерінің талаптары да біршама маңызды болды. Көтерілістің басшысы – Уильям Лайон Маккензи. Олардың талаптары демократиялық реформалар және жеңілдікке ие олигархияның билігін тоқтатуды қамтыды. Жоғарғы Канададағы көтеріліс 5 желтоқсаннан 8 желтоқсанға дейін жалғасты. Ұлыбританияның әскери күштерінің бір бөлігін Төменгі Канадаға жөнелту көтерілісшілерді үкіметті басып алып, өздері жазған, АҚШ Конституциясына ұқсас конституцияны қабылдауға ұқтырды. Көтерілісшілер британ әскері мен үкіметтік еріктілер тобы тарапынан таратылды.

Көтерілістердің салдары

Көтерілістердің нәтижесінде, Корольдік және Ұлыбритания Парламенті Джон Джордж Лэмбтонды, Дурхэм графы, Канадаға көтерілістердің себептерін анықтау және жағдайды түзетудің ең тиімді жолдары туралы ұсыныстар беру үшін жіберді. Бұл тергеу қазір "Дурхэм есебі" деп белгілі. Лорд Дурхэмнің есебіндегі ұсыныстарға сәйкес, Ұлыбритания Парламенті Жоғарғы және Төменгі Канаданы Канада провинциясы ретінде біріктірді.

Тарих

Лорд Дюрэм барлық колониялардағы бейбітшілікті қайта орнатуды қалап, саяси одақ құруды ұсынды. Оның пікірінше, Британдық Солтүстік Америкада адал ағылшын тілді көпшілікті қамтамасыз ету, француз канадалықтарын ағылшын тіліне бейімдету және жауапты үкімет беру арқылы бейбітшілікке қол жеткізуге болады. Бұрынғы билік режимі кезінде қарызы өсіп, қаржылық қиындыққа тап болған Үстіңгі Канаданың өзекті мәселелерін шешу үшін де одақ ұсынылды. Бұл қарыздың көп бөлігі Үстіңгі Канаданы Үлкен көлдер мен Сент-Лоуренс өзені арқылы Төменгі Канададағы Монреаль портына жалғастыратын каналдарға жасалған тиімсіз инвестициялардан туындады. Үстіңгі Канаданың үлкен қарызы мен бюджет тапшылығын ескере отырып, сол кездегі қаржылық жағдайы жақсы болған Төменгі Канадамен біріктіру арқылы қаржысын жақсартуға үміттенді. Британдық және протестанттық көпшілігі бар Үстіңгі Канада, француз канадалықтары мен католиктер көпшілігі бар Төменгі Канададан жылдамдау өсіп жатты. Екі колонияны біріктіру арқылы француз канадалық мәдениеті Солтүстік Америкада ассимиляция арқылы біртіндеп жойылатыны күтілді. Сондықтан заңда француз тілін Канада парламентінде ресми түрде қолдануға тыйым салатын шаралар да болды. Бірақ бірігуге қарамастан, екі колонияның ерекше құқықтық жүйелері сақталды: Үстіңгі Канада – Канада Батысы (ағылшын ортақ құқығымен), ал Төменгі Канада – Канада Шығысы (француз азаматтық құқығымен) деп аталды. Үстіңгі Канадада «Отбасылық келісім» тарапынан одақ құруға қарсылық болды, ал Төменгі Канадада саяси және діни лидерлер Үстіңгі Канаданың француз тіліне қарсы шараларына наразылық білдірді. Дегенмен, франкофондық өкілдік атқарушы және заң шығарушы кеңестерде олардың демографиялық салмағынан төмен болды. Лафонтен-Болдуин үкіметі парламентте, соттарда және әкімшілік органдарда француз тіліне қарсы шараны жоюға қол жеткізді. «Қос көпшілік» принципі бойынша екі Канада да «қайта бөлінді» және қысқа мерзімге екі жақ та тәуелсіз басқарылды. Канада Батысынан ағылшын тілді, ал Канада Шығысынан франкофонды премьер-министрлердің бірлескен тағайындалуы қалыпты жағдайға айналды, бірақ екі Канаданың қарама-қайшылықты мүдделерінен туындаған заң шығарудағы тұйыққасалмалық күйі ары қарай сақталды. Осы тұйыққасалмалықтан туындаған наразылық 1867 жылы Канада Конфедерациясының негізгі себептерінің бірі болды.