Кіріспе

Канададағы Католик шіркеуінің рөліне шолу

Канададағы Католик шіркеуі – дүниежүзілік Католик шіркеуінің бір бөлігі. Оның құрылымы орталықтандырылмаған, яғни әр епархиялық епископ автономды, бірақ Рим Папасының және Канада Католик епископтары конференциясының рухани басшылығында болады. 2021 жылғы санақ бойынша, Канададағы христиан дінінің және жалпы діннің ең көп жататындары осы шіркеуге тиесілі, ол Канадалықтардың 29,4% құрайды (10,8 миллион адам). Канадада 73 епархия және шамамен 7000 дін қызметкері бар. Әдеттегі жексенбі күні, Канадалық католиктердің 15-25 пайызы (оның 15 пайызы апта сайын, ал тағы 9 пайызы ай сайын) қасиетті миссаға қатысады.

Канададағы алғашқы католиктер

1497 жылы Джон Кэбот Авалон түбегіндегі Ньюфаундленд аралына қонғанда, ол Венеция және Папаның туларын көтеріп, Католик шіркеуінің діни билігін мойындаған күйде, өзінің демеушісі Англия королі Генрих VII үшін жерді иеленді. Джон Дейдің хатында Кэбот 1497 жылғы 24 маусымда құрлыққа түскені және «ол құрлықтағы бір ғана жерге, алғаш рет көрінген жерге жақын жерге қонды, олар айқышпен бірге түсіп, Киелі Әке мен Англия Королінің гербтары бар туларды көтерді» делінген. 1498 жылы үшінші сапарында оған Джованни Антонио де Карбонарис атты дін қызметкері де ілесіп жүрген болуы мүмкін, ол Авалон түбегіндегі Карбонеарда миссионерлік шіркеу құрған. Франция королінің колонизация жобаларының шарты ретінде, 1610 жылдардың басында жергілікті халық арасында миссионерлік жұмыс басталды. Тарихшы Роберт Шокетт алғашқы дінсіз дін қызметкері Джессе Флешеді, ол Микмакидің діни ландшафтына әсер еткен ондаған жергілікті тұрғынды крещение рәсіміне қабылдағанын айтады. Флешенің қызметіне иезуиттер сын айтты, олар Флешені жаңадан келгендерді Католик дініне алдын ала үйретпей крещение рәсіміне қабылдағаны үшін кінәлады. 1611 жылы Иса қоғамы Акадияда миссионерлік жұмысын бастады. Алдыңғыларынан өзгеше, иезуиттер Микмакиде жергілікті тілді үйреніп, Микмактармен бірге өмір сүрген, оларды Католик дініне баулу және қайтару үшін жұмыс істеді. 1620 жылы Джордж Калверт, 1-ші Балтимор бароны, сэр Уильям Воннан Ньюфаундлендтегі жер учаскесін сатып алып, оны христиан діні алғаш рет Ұлыбританияға әкелінген аңыздық орынның құрметіне Авалон деп атады. 1627 жылы Калверт Авалонға екі католик дін қызметкерін әкелді. Бұл Британдық Солтүстік Америкадағы алғашқы үздіксіз католик миссиясы болды. Осы кезеңдегі қатаң діни қақтығыстарға қарамастан, Калверт католиктердің Ньюфаундлендте дінін кедергісіз тануына мүмкіндік берді және діни төзімділіктің жаңа принципін қабылдады, оны Авалон хартасына және кейін Мэриленд хартасына енгізді. Авалон колониясы солтүстік Америкада діни төзімділікті алғаш рет енгізген аймақ болды.

Канададағы британдық билік

1759 жылы Канаданы бағындырғаннан кейін Жаңа Франция британдық колонияға айналды. Бірақ, Париж шарты (1763) арқасында Ұлыбританияның Канададағы үкіметіне икемділік танытылып, католик шіркеуі Канадада өсуін жалғастырды. Бұл шарт бойынша, Ұлыбритания монархтары католицизмді және француз тілді халықты қорғауға рұқсат берді. Осы тарихи жағдай бүгінгі Канада қоғамына әлі де әсер етеді.

Католикке қарсылық

Католик шіркеуінен қорқу 19-ғасырда, әсіресе Канададағы пресвитериандық және басқа да протестанттық ирланд иммигранттары арасында өте күшті болды. 1853 жылы Квебекте Гавацци көтерілісі кезінде 10 адам қаза тапты, бұл бұрынғы монах Алессандро Гаваццидің католиктерге қарсы сөздеріне қарсы католиктік ирландтардың наразылығынан кейін болды. Басты даудың себебі – католиктердің француз тіліндегі мектептерін қолдау болды. 1867 жылғы Конфедерация келісімі католик мектептерінің мәртебесін заңдастырғанмен, көптеген провинцияларда, әсіресе 1890 жылдары Манитоба мектептері мәселесі және 1910 жылдары Онтариода даулар туды. Онтариода 17-қағида – Онтарио Білім министрлігінің ережесі, ол француз тілін оқыту тілі ретінде мектептің алғашқы екі жылымен шектеді. Француз Канадасы бұған қарсы күшті реакция көрсетіп, қағиданы енгізуге қарсылық танытты. Алғашында тілдік және мәдени мәселелерге байланысты болған бұл жанжал діни бөлініске ұласты. 1915 жылы Онтариодағы дін қызметкерлері француз канадалықтары мен ирландтықтардың арасында екіге бөлінді, ирландтықтар провинциялық үкіметтің позициясын қолдады. Рим папасы Бенедикт XV Онтарио провинциясындағы католик шіркеуінің бірлігін қайта орнату үшін өз Канада өкіліне осы бөлінуді зерттеуді тапсырды. 17-қағида француз Канадасының соғысқа қатысудан бас тартуының себептерінің бірі болды, себебі оның жас жігіттері әскерге жазылудан бас тартты. Протестанттық топтар француз тіліндегі католик мемлекеттік мектептерінің дамуына тосқауыл қойды. Ирландия католиктері протестанттардың қолдайтын ағылшын тіліндегі позицияны көбінесе қолдады. Осыған қарамастан, Онтариодағы француз тіліндегі білім беру католик және мемлекеттік мектептерде бүгінгі күнге дейін жалғасуда.

Француздар мен ирландтар

Католик тарихының 1840 жылдан 1920 жылға дейінгі орталық тақырыбы – Квебекке орналасқан француз канадалықтары мен Онтариодағы ағылшын тілді ирланд канадалықтары (католик шотланд канадалықтары, ағылшындар және басқаларымен бірге) арасындағы шіркеуді бақылау үшін күрес болды. Француз католиктері католиктерді жалпы Құдайдың таңдаған халқы деп санады (протестанттарға қарсы) және француздарды кез келген басқа этникалық топтан гөрі шынайы католик деп есептеді. Ирланд католиктерінің французға қарсы протестанттармен одақтасуы француздықтарды одан әрі ашуландырды. Ирланд католиктері Канададағы протестанттармен мектеп мәселесінде ынтымақтасты: олар француз тіліндегі католик мектептеріне қарсы шықты. Ирландтар Ватиканның қолдауына ие болғандықтан, маңызды артықшылыққа ие болды. Ирланд католицизмі «ультрамонтандық» болды, яғни оның жақтастары Папаға толық бағынуға уәде берді. Керісінше, Канададағы француз епископтары Ватиканнан алшақтап жүрді. 17-қағида түрінде бұл мәселе Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Квебектегі француздықтарды канадалық ағылшын тілді элитадан бөліп тастады. Онтарио католиктеріне ирланд епископы Фэллон жетекшілік етті, ол француз мектептеріне қарсы протестанттармен бірікті. 17-шы қағида 1927 жылы күштен шығарылды. Француз тілінде сөйлейтіндер осы күнге дейін ағылшын тілінде сөйлейтіндерге қарағанда көбірек либералды болып келеді, сонымен қатар діннен тез шығып жатыр. Ирландтар Квебектен басқа әр провинцияда шіркеуді бірінен соң бірі бақылауға алды. XIX ғасырдың соңында Манитобада шиеленіс ерекше жоғары болды. Албертада 1920 жылдары жаңа ирланд епископы француз тіліндегі католик білімін жойды және франкофил оқытушы әпкелердің орденін жойды.

Ньюфаундленд

Ньюфаундленд доминионында (1949 жылы Канадаға қосылғанға дейін тәуелсіз доминион болған) саясат діни бағыттар бойынша қарама-қарсылыққа бөлінді, протестанттар ирланд католиктеріне қарсы тұрды. Болашақтағы Сент-Джонс архиепископиясы 1784 жылдың 30 мамырында құрылды, Ньюфаундлендтегі католиктер біртіндеп діни еркіндікке қол жеткізді, бұл губернатор Джон Кэмпбеллдің ресми мәлімдемесімен нақтыланды. Сент-Джонс қаласындағы ирланд саудагерлерінің Уотерфорд және Лисмор епископы Уильям Иганға жасаған өтініші бойынша Джеймс Луис О’Донель Ньюфаундленд апостолдық префекті болып тағайындалды. Бұл ағылшын тіліндегі Солтүстік Америкадағы алғашқы Рим католик шіркеуінің құзыреті болды. 1861 жылы протестант губернаторы католик либералдарды қызметтен шеттетуге мәжбүр етті, ал одан кейін өткен сайлауларда Англикан епископы Эдвард Фельд және католик епископы Джон Томас Муллок тараптарды қолдайтын ұстанымдарды қабылдады. Протестанттар Хью Хойлсты консервативті премьер-министр етіп таңдады. Хойлс ұзақ жылдар бойы белсенді протестанттық қызметін тоқтатты және жағдайды бажайлап шешуге тырысты. Ол католиктермен қамқорлық пен билікті бөлісті; барлық жұмыс орындары мен қамқорлық түрлі діни ұйымдар арасында жан басына шаққанда бөлінді. Бұл «конфессиялық келісім» 1840 жылдан бері католиктердің пайдаланатын негізде барлық діни мектептерге таратылды. 1989 жылы Мәсіхші бауырластар конгрегациясы басқаратын ұлдарға арналған Маунт Кашель жетімдер үйінде болған бірнеше жыныстық зәбірлеу оқиғалары және полицияның оларды жасыру әрекеттері жарияланды. Нәтижесінде, 1990 жылы соңғы тұрғыны басқа орынға көшірілгеннен кейін мекеме жабылды. Мүлік тартып алынды, жер тегісленіп, 1990 жылдардың ортасында жылжымайтын мүлік құрылысына сатылды, сот шешімімен құрбандарға қаржылық өтемақы төленді. Ньюфаундлендтегі конфессиялық мектептер 1990 жылдардың соңына дейін провинция тарапынан қаржыландырылды. 1998 жылдың күзінде Ньюфаундленд екі референдум мен Ньюфаундленд Жоғарғы соты мен оның апелляциялық сотының провинциялық қаржыландырылатын барлық діни конфессиялық мектептердің тоқтатылуын конституциялық түрде мойындаған шешімінен кейін ресми түрде конфессиялық емес мектеп жүйесін қабылдады. 2021 жылдың шілдесінде Ньюфаундлендтегі Сент-Джонс Рим католик архиепископиясы Маунт Кашельдегі жыныстық зорлық-зомбылықтан зардап шеккендерге өтемақы төлеу үшін активтерді сату жоспарларын жариялады.

Папаның сапарлары

1984 жылы Иоанн Павел II Канадаға сапар шеккен алғашқы папа болды. Ол елге барлығы үш рет келді, соңғы сапары 2002 жылы Торонтода өткен Дүниежүзілік жастар күніне арналған болды. Папа Франциск 2022 жылдың шілдесінде үнді мектептерінің салдарынан туған оқиғаларға байланысты кешірім сұрау үшін келді.

Құлдырау

2001 және 2013 жылдар аралығында католик дінін ұстанатынын айтқан канадалықтардың саны салыстырмалы түрде өзгермеді, шамамен 12,8 миллион канадалық өзін католик деп санады. Дегенмен, католиктер Канададағы ең ірі жеке христиандық топ болып қала берді. Қоғамда дінге сенбейтін адамдардың көбеюіне байланысты Канадалық католик шіркеуіне барушылардың саны азайып, елдің барлық провинциялары мен территорияларында шіркеулер жабылуда.

Үнді мектептері туралы даулы оқиға

Канададағы 130 түпкілікті мектептің төрттен үшiн католик шіркеуі басқарды, онда 150 000-нан астам түпкілікті балалар канадалық қоғамға сіңіру мақсатымен христиан мектептеріне қатысуға мәжбүр болды. Ауру-сырқау мен аштық жиі кездесетін, сондай-ақ дін қызметкерлері мен католик миссионерлер тарапынан дене және жыныстық зорлық-зомбылық жиі жасалды. Шіркеу аман қалғандарға 29 миллион канад доллары көлемінде өтемақы төлеуге келісті, бірақ нашар қаржы жинауға байланысты бар болғаны 3,9 миллион канад долларын жұмсады. Алайда, сол уақыт аралығында шіркеу соборларды қоса алғанда, жаңа шіркеу ғимараттарын салуға 300 миллион канад долларын жинады және 4 миллиардтан астам активке ие болды. Премьер-министр Джастин Трюдо Папа Францисктың католик шіркеуінің интернат мектептеріндегі рөлі үшін кешірім сұрамауына наразылық білдірді. "Католик ретінде, католик шіркеуінің қазіргі және өткен жылдардағы ұстанымына қатты көңілім толады. Шіркеу осы мәселеде жауапкершілікті қабылдап, қайғырып жүргендерге көмектесіп, оларды жазып, құжаттармен айналысуға белсенді түрде қатысуын күтеміз". Жер астындағы радарлар бұрынғы түпкілікті мектептерде 1300-ден астам белгісіз жаппай қабірлерді анықтады. Олардың бесiнiң төртеуi католик шіркеуімен басқарылды. Интернат мектептері мен қабірлердің қайта жаңғыруы, сондай-ақ сексуалдық зорлық-зомбылыққа қатысты аңғымелер кейбір канадалықтарды шіркеуден кетуге итермеледі. Реджина епископы Дональд Болен 2022 жылы католиктердің интернат мектеп жүйесіне қатысуы терең жаралар мен жарақаттарға әкелгенін айтты. "Канададағы түпкілікті халықтар мен католик шіркеуі арасындағы қарым-қатынас әлі де адамдарды толғандырып жүрген күрделі тарихтың салмағын көтереді. Колонизация және үкімет қаржылаған интернат мектептері жүйесі түпкілікті халықтарды [ең ерте тұрғындарды] шеттетуге алып келді, олардың тілдері, мәдениеттері, дәстүрлері және руханилығы басылды. Осы жүйеге католиктердің араласуы және көптеген түпкілікті халықтардың дене, мәдени, рухани және сексуалдық зорлық-зомбылық сияқты көптеген азаптары терең жаралар мен жарақаттар қалдырды. Католик шіркеуі, Канада үкіметі және қоғам көп нәрсеге жауапты." 2022 жылы Канадаға сапары барысында Папа Франциск шіркеудің оқиғадағы рөлі үшін кешірім сұрады.

2021 жылғы шіркеу өрттері

Халықтың күдікті қабірлер мен балалар үйлері туралы хабардарлығы артуынан кейін, Канада батысындағы алғашқы ұлттар резервацияларындағы төрт католик шіркеуі өрттен қирады, оны тергеушілер күдікті деп санайды. 2021 жылдың маусым және шілде айларында өрт пен вандализм салдарынан тағы да бірнеше шіркеулер зардап шекті, бұл өрттер католик шіркеуінен де, Канаданың жергілікті халықтарынан да айқын наразылық тудырды.

Халық саны

Канададағы католик халқының саны 2001, 2011 және 2021 жылдары. Провинция200120112021% Өзгеріс2001–2011% Өзгеріс2011–2021% 2001% 2011% 2021% Өзгеріс2001–2011% Өзгеріс2011–20215,939,7155,775,7454,472,555 2.8% 22.6%83.4%74.6%53.8% 8.8% 20.8%3,911,7603,976,6053,654,825 +1.7% 8.1%34.7%31.4%26.0% 3.3% 5.4%786,365866,305833,025 +10.2% 3.8%26.7%24.3%20.0% 2.4% 4.3%675,320650,360588,140 2.5% 9.6%17.5%15.0%12.0% 2.5% 3.0%386,045366,115305,520 5.2% 16.6%53.6%49.8%40.2% 3.8% 9.6%328,695298,275245,305 9.3% 17.8%36.6%32.9%25.7% 3.7% 7.2%323,690309,450276,925 4.4% 10.5%29.3%26.4%21.2% 2.9% 5.2%305,385297,865265,530 2.5% 10.9%31.7%29.5%24.1% 2.2% 5.4%187,445181,585159,875 3.1% 12.0%36.9%35.8%31.8% 1.1% 4.0%63,27058,89551,790 6.9% 12.1%47.4%42.9%34.4% 4.5% 8.5%16,99015,80012,935 7.0% 18.1%45.8%38.7%32.0% 7.1% 6.7%6,2157,5858,235 +22.0% +8.6%23.3%23.9%22.5% +0.6% 1.4%6,0156,1205,690 +1.7% 7.0%21.1%18.4%14.4% 2.7% 4.0% Канада12,936,90512,810,70510,880,360 1.0% 15.1%43.6%39.0%29.9% 4.6% 9.1%

Католик халқы 2001 және 2011 жылдар арасында алғаш рет төмендеді. Назар аударарлық тенденциялардың ішінде Квебектің католиктіктен алыстауы, тұрғындары өспейтін шағын провинцияларда католик халқының азаюы және Онтарио, Британдық Колумбия және Альберта сияқты ірі ағылшын тілді провинцияларда католиктердің өсуі бар. Сонымен қатар, Украиналықтар сияқты, бұрыннан Канадаға көшіп келген Шығыс католик шіркеулерінің мүшелері де бар.

Канаданың қамқоршысы

Қасиетті Жүсіп Канаданың қасиетті қамқоршысы.

Канадалық католиктер

Джим Кэрри (1962 жылдан бүгінге дейін) (Трансценденталды медитацияны тәжірибелейді).