Кіріспе

Ұзындық зерттеу нысаны

Кохорттық зерттеу – уақыт аралығында қима кесінділерді жүргізе отырып, когортаны (ортақ белгіге ие адамдар тобы, әдетте, белгілі бір кезеңде ортақ оқиғаны бастан өткендер, мысалы, туу немесе бітіру) іріктейтін ұзындық зерттеудің нақты нысаны. Бұл панельдік зерттеудің бір түрі, онда панельдегі адамдар ортақ сипаттамаға ие. Кохорттық зерттеулер эпидемиологияның негізгі жобаларының бірін құрайды және медицина, фармация, медбикелік іс, психология, әлеуметтік ғылымдар және дәлелдерге негізделген, табуы қиын жауаптарға қол жеткізуді қажет ететін кез келген салалардағы зерттеулерде қолданылады (статистика). Мысалы, медицинада клиникалық сынақтар негізінен жаңа әзірленген фармацевтік препараттардың қауіпсіздігін бағалау үшін қолданылса, аурулардың пайда болуына әсер ететін тәуекел факторларын эпидемиологиялық талдау аурулардың себептерін анықтауға және қорғау факторларының (емдеудің) клиникалық негіздемесін беруге көмектеседі.

Бақыланатын сынақтармен салыстыру

Кохорттық зерттеулер клиникалық сынақтардан өзгешелігі, когорталық үлгіде қатысушыларға ешқандай араласу, емдеу немесе әсер етілмейді; сондай-ақ бақылау тобы белгіленбеген. Керісінше, когорттық зерттеулер халықтың сегменттерінің өмір тарихы және осы сегменттерді құрайтын жеке адамдар туралы болып табылады. Әсер ететін факторлар немесе қорғаушы факторлар қатысушылардың бастапқыда бар сипаттамалары ретінде анықталады. Зерттеу статистикалық талдау кезінде когортаның басқа да ортақ сипаттамаларын қосу арқылы бақыланады. Әсер/емдеу және бақылау айнымалылары бастапқыда өлшенеді. Содан кейін қатысушылар уақыт өте келе аурудың немесе қызығушылық тудыратын нәтижелердің таралу деңгейін бақылау үшін қадағаланады. Регрессиялық талдау арқылы әсер ететін фактор немесе емдеу айнымалысының аурудың таралуына қаншалықты үлес қосатынын бағалауға болады, сонымен бірге басқа да айнымалыларды ескеру қажет. Двойной соқыр, рандомизацияланған бақыланатын сынақтар (РСТ) емдеудегі дәлелдемелердің иерархиясындағы ең жоғары әдістеме болып саналады, өйткені олар нәтижеге әсер етуі мүмкін басқа айнымалыларды барынша бақылауға мүмкіндік береді, ал рандомизация және соқырлау процестері зерттеу жобасындағы бұрмалауды азайтады. Бұл нәтижелерге шатастыратын айнымалылардың, әсіресе белгісіздердің әсер ету мүмкіндігін төмендетеді. Дегенмен, бұрынғы зерттеулер мен негізгі білімге негізделген нақты гипотезалар когорттық зерттеулер үшін регрессиялық модельге енгізілетін айнымалыларды таңдау үшін қолданылады, ал статистикалық әдістер осы айнымалылардан ықтимал шатастырушы факторларды анықтау және ескеру үшін қолданылуы мүмкін. Когорттық зерттеуде қатысушыларды іріктеу кезінде бұрмалауды азайтуға болады. Сондай-ақ, РСТ-лердің барлық жағдайларда қолайлы болмайтынын атап өту маңызды; мысалы, нәтиже денсаулыққа кері әсер ететін болса және әсер ету нәтижеге қауіпті фактор болып саналатын жағдайда. Этикалық нормалар мен мораль РСТ-лерде қауіпті факторларды қолдануға жол бермейді. Осы қауіпті факторларға табиғи немесе кездейсоқ әсер ету (мысалы, күн сәулесінде өткізілген уақыт) немесе өздігінен әсер ету (мысалы, темекі шегу) қатысушылардың жеке өмір салтынан, әдеттерінен және таңдауларынан тыс қауіпті факторларға ұшыратусыз өлшенуі мүмкін.

Түрлері

Кохорттық зерттеулер ретроспективті (өткен уақытқа қарау, яғни медициналық жазбалар немесе талаптар базасы сияқты қолданыстағы деректерді пайдалану) немесе перспективалық (жаңа деректерді жинауды қажет ету) болуы мүмкін. Ретроспективті кохорттық зерттеулер зерттеушілердің шатастырушылық факторларды және қателіктерді азайту мүмкіндігін шектейді, себебі жиналған ақпарат бұрыннан бар деректермен ғана шектеледі. Дегенмен, бұл жобаның да артықшылықтары бар, өйткені ретроспективті зерттеулер әлдеқайда арзан және жылдам, себебі деректер бұрыннан жиналып, сақталған. Кохорт – белгілі бір кезең ішінде ортақ ерекшеліктері немесе тәжірибелері бар адамдар тобы (мысалы, қазіргі уақытта тірі болу, дәрі-дәрмекке, вакцинаға немесе ластағыш заттарға ұшырау, немесе белгілі бір медициналық процедурадан өту). Сонымен, мысалы, 1948 жылы туған адамдар тобы туылған кохортты құрайды. Салыстыру тобы кохорт алынған жалпы халық немесе зерттеліп жатқан затқа ұшырамаған немесе аз ұшыраған, бірақ басқа жағынан ұқсас адамдардың тағы бір кохорты болуы мүмкін. Сондай-ақ, кохорт ішіндегі топтар бір-бірімен салыстырылуы мүмкін.

Қолдану

Медицинада кохорттық зерттеу көбінесе себеп пен салдар арасындағы күдікті байланысты жоққа шығаруға тырысу үшін дәлелдер алу мақсатымен жүргізіледі; гипотезаны жоққа шығаруға болмаған жағдайда, оған сенім арту күшейе түседі. Маңыздысы, зерттелетін аурудың пайда болуына дейін кохорта анықталады. Зерттеу топтары ауруы жоқ адамдар тобын белгілі бір кезең бойы бақылап, кімде ауру дамитынын (жаңа жағдайлар) анықтайды. Сондықтан кохортаны бұрыннан ауруға шалдыққан адамдар тобы деп қарастыруға болмайды. Экспозиция мен ауру арасындағы проспективті (ұзындығына қарай) кохорттық зерттеулер себеп-салдарлық байланыстарды зерттеуге зор көмек көрсетеді, алайда нақты себептілікті анықтау үшін қосымша тәжірибелік сынақтардан растау қажет. Проспективті кохорттық зерттеу деректерінің артықшылығы – бұл жаңа ауруға шағу қаупін анықтауға көмектеседі, себебі бұл адамды уақыт өте бақылау және деректерді үнемі жинау арқылы жүзеге асырылады, соның нәтижесінде есте сақтау қателігі азаяды. Дегенмен, кохорттық зерттеулерді жүргізу қымбатқа түседі, олар қатысушылардың жоғалуына сезімтал және пайдалы деректер алу үшін ұзақ уақытты қажет етеді. Бірақ, ұзақ мерзімді кохорттық зерттеулерден алынған нәтижелер ретроспективті/кезеңдік зерттеулерден алынған нәтижелерге қарағанда айқын артықшылыққа ие. Проспективті кохорттық зерттеулер байқау эпидемиологиясында ең сенімді нәтижелерді береді деп есептеледі. Олар әртүрлі экспозиция-ауру байланыстарын зерттеуге мүмкіндік береді. Кейбір кохорттық зерттеулер балалар тобын туған сәттен бастап қадағалап, олар туралы кең ауқымды ақпаратты (экспозицияны) тіркейді. Кохорттық зерттеудің құндылығы зерттеушілердің кохортаның барлық мүшелерімен байланыста болу қабілетіне байланысты. Кейбір зерттеулер ондаған жылдар бойы жалғасқан. Кохорттық зерттеуде зерттелетін популяция белгілі бір ауруға немесе денсаулық сақтау мәселесіне шалдығу қаупі бар адамдардан тұрады.

Мысалдар

Кохорттық зерттеуді пайдаланып жауап берілетін эпидемиологиялық сұрақ мысалы, X-ке (мысалы, темекі шегуге) ұшыраудың Y нәтижесімен (мысалы, өкпе қатерлі ісігімен) байланысы бар-жоғын анықтау болып табылады. Мысалы, 1951 жылы британдық дәрігерлер зерттеуі басталды. Зерттеуде темекі шегушілер (әсер ететін топ) және темекі шегуші емес адамдар (әсер етпейтін топ) кірді. Зерттеу 2001 жылға дейін жалғасты. 1956 жылға қарай, зерттеу темекі шегу мен өкпе қатерлі ісігінің пайда болуы арасындағы байланыстың нақты дәлелін көрсетті. Кохорттық зерттеуде топтар экономикалық жағдай және денсаулық жағдайы сияқты көптеген басқа факторлар бойынша салыстырылады, соның арқасында зерттеліп отырған фактор – тәуелсіз айнымалы (осы жағдайда темекі шегу) тәуелді айнымалының (осы жағдайда өкпе қатерлі ісігінің) себебі ретінде анықталады. Осы мысалда, темекі шегушілер тобындағы өкпе қатерлі ісігінің көрсеткішінің темекі шегуші емес топқа қарағанда статистикалық жағынан маңызды артуы гипотезаны қолдайды. Дегенмен, өкпе қатерлі ісігі сияқты сирек кездесетін жағдайлар көбінесе кохорттық зерттеулермен зерттелмейді, оларға ең көп қолданылатын әдіс – жағдайды бақылау зерттеуі. Кохорттық мұрагерлік әдебиет, өнер, интеллектуалдық қабілеттер, саяси көзқарастар және фонетикадағы өзгерістердің көп бөлігін түсіндіруге болады. Медициналық зерттеулерде қысқа мерзімді зерттеулер көбінесе клиникалық сынақтардың бір түрі ретінде немесе клиникалық маңызды гипотезаны тексеру құралы ретінде қолданылады. Мұндай зерттеулер әдетте пациенттердің екі тобын белгілі бір кезеңде бақылап, екі топ арасындағы нәтижелерді салыстырады. Кездейсоқ бақыланатын сынақтар (КБС) немесе рандомизацияланған бақыланатын сынақтар (РБС) дәлелдердің иерархиясындағы ең жоғары әдістеме болып табылады, себебі олар пациенттерді араласуға немесе араласпауға (немесе плацебоға) кездейсоқ тағайындау арқылы қателіктер мүмкіндігін азайтады. Бұл екі топ арасындағы шатастыратын факторлардың айырмашылығын азайтады. Дегенмен, кейде клиникалық сұраққа жауап беру үшін КБС жүргізу практикалық немесе этикалық жағынан мүмкін болмайды. Мысалы, егер темекі шегу өкпе қатерлі ісігін тудыратынына жеткілікті дәлелдер болса, осы гипотезаны тексеру үшін темекі шегуші емес адамдарды темекі шегуге итермелеу әдетте этикалық емес деп есептеледі. 50 жылдан астам уақыттан бері жүргізіліп келе жатқан кохорттық зерттеулердің екі мысалы – Фрамингем жүрек зерттеуі және Ұлттық балалар дамуы зерттеуі (ҰБДЗ), бұл британдық туылған кохорттық зерттеулерінің ең көп зерттелгені. ҰБДЗ-ның негізгі нәтижелері және зерттеудің толық сипаттамасы International Journal of Epidemiology журналында жарияланды. 1975 жылы басталған Дунединдік бойлық зерттеуі 1972–1973 жылдары Жаңа Зеландияның Дунедин қаласында туған мың адамды зерттеді. Зерттеу қатысушыларымен үнемі сұхбаттасулар жүргізіледі, 45-ші кезең 2017 жылы басталды. Әйелдер арасындағы ең ірі кохорттық зерттеу – медбикелердің денсаулығы зерттеуі. 1976 жылы басталған бұл зерттеу 120 000-нан астам медбикелерді бақылап отыр және көптеген түрлі жағдайлар мен нәтижелерге талдау жасалды. Африкадағы ең ірі кохорттық зерттеу – 1990 жылы басталған және Нельсон Мандела түрмеден босатылғаннан кейінгі апталарда туған 3000-нан астам балаларды бақылайтын «Туылғаннан жиырмаға дейінгі» зерттеуі. Басқа да белгілі мысалдар – Гарвард түлектерінің бірнешеуін бақылаған Грант зерттеуі, 1950–1977 жылдар аралығында 10 308 британдық мемлекеттік қызметкерді бақылаған Уайтхолл зерттеуі және 1979 жылдан бері Уэльстің Керфилли қаласынан алынған 2512 ер адамның өкілдік үлгісін зерттеген Керфилли жүрек аурулары зерттеуі. ASPREE XT зерттеуінің мақсаты – күн сайынғы төмен дозадағы аспиринмен 4–5 жыл бойы емдеудің ұзақ мерзімді әсерін анықтау, оның ішінде қатерлі ісікпен байланысты өлім-жітім көрсеткіштерін бағалау. 2018 жылдың қыркүйегіне қарай, ASPREE XT зерттеуіне Австралияда 16 703 қатысушы қатысты. Қазіргі ASPREE XT зерттеуі болашақтағы көп буындық зерттеулер үшін платформа бола алады деп ұсынылған.

Вариациялар

Диаграмма кохорттық және жағдайды бақылау зерттеулерінің басталу нүктесі мен бағытын көрсетеді. Жағдайды бақылау зерттеулерінде талдау құжатталған аурудан басталады және аурудың мүмкін себептерін анықтау үшін зерттеулер жүргізіледі. Кохорттық зерттеулерде бағалау аурудың болжамды себебінен басталады, ал гипотезалық себепші факторға қатысты аурудың пайда болуына қатысты байқаулар жасалады.

Қазіргі және тарихи топтар

Ағымдағы когорттық зерттеу – нағыз перспективалық зерттеу болып табылады, онда зерттелетін құбылыс, мысалы, аурудың пайда болуына дейін әсерге ұшыраған деректер жинақталады. Ағымдағы когорттық зерттеудің мысалы – Ұлыбританиядағы Оксфорд отбасылық жоспарлау қауымдастығының зерттеуі, оның мақсаты – әртүрлі контрацепция әдістерінің пайдалы және зиянды әсерлерін теңдестірілген түрде қарастыру. Бұл зерттеу контрацепциялық құралдардың, әсіресе оральдық контрацепциялық құралдардың, диафрагмалардың және жатыр ішіндегі құрылғылардың (ЖІҚ) тиімділігі мен қауіпсіздігі туралы көптеген мәліметтер берді. Тарихи когорттық зерттеуде аурудың пайда болуы, туу көрсеткіштері, саяси көзқарас немесе кез келген басқа да санаттық айнымалыларға қатысты деректер оқиғалар болғаннан кейін жиналады, ал қатысушылар (зерттелетін факторға ұшыраған және ұшырамағандар) қолданыстағы жазбалардан немесе денсаулық сақтау тізілімдерінен анықталады. «Перспективалық когорт» зерттеу жүргізілгенге дейін топтарды анықтайды, ал кейде «ретроспективтік когорт» деп аталатын тарихи зерттеулер деректер жинақталғаннан кейін топтастыруды анықтайды. Ретроспективтік когортаның мысалдары – Асқазанды айналдыру операциясынан кейінгі ұзақ мерзімді өлім-жітім және Лотиан туу когорталық зерттеулері. Тарихи зерттеулерді кейде ретроспективтік зерттеу деп атағанмен, бұл дұрыс емес, себебі тарихи когорттық зерттеулер мен перспективалық зерттеулердің әдістемелік принциптері бірдей. Ішкі бақылау топтары нәтижелерді немесе әсер ету деңгейін бағалау үшін қатысушылардың санына қажетті егжей-тегжейлі бақылауды немесе диагностикалық тестілеуді азайту артықшылығына ие. Дегенмен, бұл зерттеудің күшін зерттеуге тартылған үлкен топпен салыстырғанда азайтуы мүмкін.

Үй шаруашылығының топтық зерттеуі

Панельдік сараптамалар – бұл бойлық зерттеудің тағы бір маңызды түрі. Олар оқиға арқылы анықталған когорталардан өзгеше, өкілдік кесімдік үлгілермен басталады. Үй шаруашылықтары тобы үй шаруашылықтарының өкілдік үлгілерін іріктеп, оларды зерттейді, әдетте жыл сайын барлық адамдарды қадағалайды. Мысалдарға АҚШ-тың табыс динамикасын зерттеуі (1968 жылдан бері), неміс әлеуметтік-экономикалық панелі (1984 жылдан бері), британдық үй шаруашылықтарының панельдік зерттеуі (1991 жылдан бері) және (2009 жылдан бері) оның жалғасы – «Қоғамды түсіну: Ұлыбританияның үй шаруашылықтарының бойлық зерттеуі», Австралиядағы үй шаруашылықтарының, табысы мен еңбек динамикасы жөніндегі зерттеу (2001 жылдан бері) және Еуропалық қауымдастықтың үй шаруашылықтарының панелі (1994–2001) кіреді.

Бизнестегі кохортты талдау

Бизнес-талдау мысалы ретінде когорттық талдауды қараңыз.