Кіріспе
Клиникалық зерттеулер – адамдарға қатысты биомедициналық немесе мінез-құлықтық араласулар туралы нақты сұрақтарға жауап беру мақсатымен жүргізілетін перспективалық биомедициналық немесе мінез-құлықтық зерттеулер, оның ішінде жаңа емдеулер (мысалы, жаңа вакциналар, дәрілер, диеталық таңдаулар, диеталық қосымшалар және медициналық құралдар) және қосымша зерттеулер мен салыстыруды қажет ететін белгілі араласулар. Клиникалық зерттеулер дозалау, қауіпсіздік және тиімділік туралы деректерді қамтамасыз етеді. Олар, емді мақұлдауды талап ететін елдегі денсаулық сақтау органы мен этика комитетінің келісімінен кейін ғана жүзеге асырылады. Бұл органдар сынақтың қауіп-пайда арақатынасын бағалауға жауапты. Олардың келісімі емнің «қауіпсіз» немесе тиімді екенін білдірмейді, тек сынақ жүргізілуі мүмкін екенін көрсетеді. Өнім түріне және даму кезеңіне байланысты, зерттеушілер бастапқыда еріктілерді немесе науқастарды кішкентай пилоттық зерттеулерге қатыстырады, содан кейін прогрессивті түрде іріктеліп алынған салыстырмалы зерттеулер жүргізеді. Клиникалық зерттеулердің мөлшері мен құны әртүрлі болуы мүмкін, және олар бір немесе бірнеше елдегі бір ғана зерттеу орталығын немесе бірнеше орталықтарды қамтуы мүмкін. Клиникалық зерттеуді жобалаудың мақсаты нәтижелердің ғылыми дұрыстығын және қайталанатындығын қамтамасыз ету болып табылады. Клиникалық зерттеулерге жұмсалатын шығын, мақұлданған бір дәрі үшін миллиардтаған долларды құрауы мүмкін, ал сынақтың толық процесі мен мақұлдауға 7-15 жыл уақыт қажет болуы мүмкін. Демеуші мемлекеттік ұйым немесе фармацевтикалық, биотехнологиялық немесе медициналық құралдар компаниясы болуы мүмкін. Сынақ үшін қажетті кейбір функциялар, мысалы, бақылау және зертханалық жұмыстар, келісімшарттық зерттеу ұйымы немесе орталық зертхана сияқты сыртқы тапсырыс беруші серіктес тарапынан басқарылуы мүмкін. Адамдарға клиникалық сынақтан өткізілген барлық дәрілердің тек 10% ғана мақұлданған дәрілерге айналады.
Clinical trials are prospective biomedical or behavioral research studies on human participants designed to answer specific questions about biomedical or behavioral interventions, including new treatments (such as novel vaccines, drugs, dietary choices, dietary supplements, and medical devices) and known interventions that warrant further study and comparison. Clinical trials generate data on dosage, safety and efficacy. They are conducted only after they have received health authority/ethics committee approval in the country where approval of the therapy is sought. These authorities are responsible for vetting the risk/benefit ratio of the trial—their approval does not mean the therapy is 'safe' or effective, only that the trial may be conducted. Depending on product type and development stage, investigators initially enroll volunteers or patients into small pilot studies, and subsequently conduct progressively larger scale comparative studies. Clinical trials can vary in size and cost, and they can involve a single research center or multiple centers, in one country or in multiple countries. Clinical study design aims to ensure the scientific validity and reproducibility of the results. Costs for clinical trials can range into the billions of dollars per approved drug, and the complete trial process to approval may require 7–15 years. The sponsor may be a governmental organization or a pharmaceutical, biotechnology or medical device company. Certain functions necessary to the trial, such as monitoring and lab work, may be managed by an outsourced partner, such as a contract research organization or a central laboratory. Only 10 percent of all drugs started in human clinical trials become approved drugs.
Құралдарды сынау
Дәрі-дәрмектерге ұқсас, АҚШ-тағы медициналық құрылғылар өндірушілері нарыққа шығару алдында клиникалық сынақтар жүргізуге міндетті. Құрылғыларға жасалатын сынақтарда жаңа құрылғыны белгілі бір емдеумен салыстыру немесе ұқсас құрылғыларды бір-бірімен салыстыру мүмкін. Мысалы, тамыр хирургиясы саласында қарын аорта аневризмасын емдеу үшін жүргізілген "Ашыққа қарсы эндоваскулярлық жөндеу" (OVER сынағы) ескі ашық аорта жөндеу әдісін жаңа эндоваскулярлық аневризма жөндеу құрылғысымен салыстырды. Ал соңғысының мысалы – ересек әйелдердің несеп ұстамауын емдеуде қолданылатын механикалық құрылғыларға қатысты клиникалық зерттеулер.
Процедураларды сынау
Дәрі-дәрмектерге ұқсас, медициналық немесе хирургиялық процедуралар да клиникалық сынақтардан өтуі мүмкін, мысалы, аналық бездің миомаларын емдеудегі әртүрлі хирургиялық тәсілдерді салыстыру сияқты. Дегенмен, хирургиялық жағдайда клиникалық сынақтарды жүргізу этикалық тұрғыдан дұрыс болмаса немесе логистикалық жағынан мүмкін болмаса, олар бақыланатын зерттеулермен алмастырылады.
Науқастар мен қоғамның қатысуы
Клиникалық сынаққа қатысудан басқа, жұртшылық мүшелері зерттеушілермен клиникалық зерттеулерді жобалау және жүргізуде белсенді түрде ынтымақтаса алады. Бұл пациенттер мен жұртшылықтың қатысуы (PPI) деп аталады. Жұртшылықтың қатысуы – науқастар, күтушілер, өмірлік тәжірибесі бар адамдар мен зерттеушілер арасындағы серіктестік, олар зерттеулердің мазмұнын және олар қалай жүргізілетінін анықтауға және оларға әсер етуге бағытталған. PPI зерттеулердің сапасын жақсартады және оларды тиімдірек және қолжетімдірек ете алады. Қазіргі немесе бұрынғы ауру тарихы бар адамдар кәсіби мамандардан өзгеше көзқарас ұсынып, олардың білімін толықтыра алады. Олар жеке тәжірибелері арқылы аурумен күресіп жатқан немесе қызмет алушылар үшін маңызды зерттеу тақырыптарын анықтай алады. Сондай-ақ, зерттеулерді олар қатысатын қоғамдардың қажеттіліктеріне сәйкес етуіне көмектеседі. Жұртшылық өкілдері зерттеу нәтижелерін кең жұртшылыққа және олар үшін ең маңызды топтарға түсінікті, қарапайым тілмен жеткізуді қамтамасыз ете алады.
Даму
Алғашқы медициналық тәжірибелер жиі жасалғанымен, араласудың тиімділігін дәлелдеу үшін нақты салыстыруды қамтамасыз ететін бақылау тобының қолданылуы көбінесе жетіспеді. Мысалы, қызылшаның алдын алу үшін екпе салу (сол кезде вариоляция деп аталған) енгізуді жақтаған Леди Мэри Уортли Монтегю, өлім жазасына кесілген жеті тұтқынға вариоляция жасауға келісім берді, олардың өмірі сақталды. Олар тірі қалғанымен және қызылшаға шалдықпағанымен, нәтиже екпе салудың әсерінен болды ма, әлде басқа факторлардың салдарынан болды ма, оны бағалау үшін бақылау тобы болған жоқ. Эдвард Дженнердің қызылшаға қарсы вакцинасы бойынша жасаған ұқсас тәжірибелері де концептуалды тұрғыдан кемшіліктерге толы болды. Алғашқы дұрыс клиникалық сынақты шотланд дәрігері Джеймс Линд жүргізді. Скорбут ауруы, қазір витамин С тапшылығынан туындайтыны белгілі, ұзақ теңіз саяхаттарындағы экипаж мүшелерінің денсаулығына қатты әсер ететін. 1740 жылы Ансонның әлемді айналып өтуінің апатты нәтижесі Еуропаның көп назарын аударды; 1900 адамның ішінде 1400-і қайтыс болды, олардың көпшілігі скорбуттан зардап шеккен деп есептелді. Британдық Шығыс Индия компаниясының ағылшын әскери хирургі Джон Вуддалл 17 ғасырдан бері цитрус жемістерін (олардың скорбутқа қарсы әсері бар) тұтынуды ұсынған, бірақ олардың қолданылуы кеңінен таралған жоқ. Линд 1747 жылы алғашқы жүйелі клиникалық сынақты жүргізді. Ол кеме скорбутқа шалдыққаннан кейін, теңізде екі ай өткен соң экспериментке қышқыл дәмі бар тағамдық қоспаны енгізді. Ол он екі скорбутпен ауырған теңізшіні екі-екіден алты топқа бөлді. Олардың барлығы бірдей диетамен тамақтанды, бірақ оған қоса бірінші топқа күніне бір кварт сидр, екінші топқа жиырма бес тамшы витриол эликсирі (күкірт қышқылы), үшінші топқа алты қасық сірке су, төртінші топқа жарты пинт теңіз суы, бесінші топқа екі апельсин мен бір лимон, ал соңғы топқа дәмді паста және арпа суы берілді. Бесінші топқа жасалған емдеу жеміс бітіп қалғаннан кейін алты күннен соң тоқтатылды, бірақ сол кезде бір теңізші қызметке жарамды болды, ал екіншісі жартылай жазылып кетті. Бұдан басқа, тек бірінші топ емнің әсерін көрсетті. Әр жыл сайын 20 мамыр Линдтің зерттеулерінің құрметіне Клиникалық сынақтар күні ретінде тойланады. 1750 жылдан кейін бұл ғылым қазіргі заманғы формасын ала бастады. Ағылшын дәрігері Джон Хейгарт, «Перкин тракторы» деп аталатын тиімсіз емді зерттеуде плацебо әсерін дұрыс анықтау үшін бақылау тобының маңыздылығын көрсетті. Бұл бағыттағы жұмысты 1860 жылдары көрнекті дәрігер, 1-ші барон Уильям Галл жалғастырды.
Қазіргі заманғы сынақтар
Сер Рональд А. Фишер, ауыл шаруашылығы саласындағы Ротамстед эксперименталды станциясында жұмыс істеп жүргенде, 1920 жылдары эксперименттерді дұрыс жобалаудың әдістемесі ретінде өзінің эксперименталды жобалау принциптерін әзірледі. Оның маңызды идеяларының бірі – кездейсоқ тағайындау, яғни тәжірибеге қатысушыларды әртүрлі топтарға кездейсоқ бөлу; қайталау – белгісіздікті азайту үшін өлшемдерді қайталау және өзгерістердің себептерін анықтау үшін эксперименттерді қайталау; топтастыру – тәжірибелік бірліктерді бір-біріне ұқсас топтарға бөлу арқылы маңызсыз өзгерістердің ықпалын азайту; факторлық эксперименттерді қолдану – бірнеше тәуелсіз факторлардың әсерін және олардың өзара байланысын бағалаудың тиімді әдісі. Клиникалық сынақтар әдістемесін стрептомицин сынақтарына қатысқан сэр Остин Брэдфорд Хилл одан әрі дамытты. 1920 жылдардан бастап Хилл медицинаға статистиканы қолданды, соның ішінде белгілі математик Карл Пирсонның лекцияларына қатысты. Ол Ричард Доллмен бірлесіп темекі шегу мен өкпе қатерлі ісігі арасындағы байланысты зерттеген жұмысымен танымал болды. 1950 жылы олар өкпе қатерлі ісігімен ауыратын науқастарды салыстырып, бақылау тобымен зерттеу жүргізді, сондай-ақ темекі шегу мен денсаулықтың жалпы мәселелерін зерттейтін ұзақ мерзімді перспективалық зерттеуді бастады, онда 30 000-нан астам дәрігердің темекі шегу әдеттері мен денсаулығы бірнеше жыл бойы зерттелді. Корольдік қоғамға сайлану туралы куәлігінде ол «қазіргі уақытта ұлттық және халықаралық деңгейде жаңа емдеу және профилактикалық құралдарды бағалауда қолданылатын дәл эксперименттік әдістерді медицинада дамытудың көшбасшысы» деп аталды. Халықаралық клиникалық сынақ күні 20 мамырда тойланады. Клиникалық сынақтардың тақырыптарында қолданылатын аббревиатуралар көбінесе ойдан шығарылған және олардың мағынасы қысым көтеріп, сықаққа түскен.
Белсенді бақылау зерттеулері
Көп жағдайда, аурудан зардап шегуші адамға плацебо беру этикалық емес болуы мүмкін. Бұл мәселені шешу үшін "активті салыстырушы" (немесе "активті бақылау") сынақтарын жүргізу кең таралған практикаға айналды. Активті бақылау тобы бар сынақтарда қатысушыларға зерттеліп жатқан ем немесе бұрын бекітілген, тиімділігі дәлелденген ем тағайындалады.
Негізгі хаттама
Мұндай зерттеулерде бір сынақта бірнеше эксперименттік емдер сыналып жатыр. Генетикалық тестілеу зерттеушілерге пациенттерді олардың генетикалық профиліне сәйкес топтастыруға, сол профильге негізделген дәрілерді сол топқа беруге және нәтижелерді салыстыруға мүмкіндік береді. Бірнеше компания қатыса алады, әрқайсысы өзінің әртүрлі дәрісін ұсынады. Осындай алғашқы тәсіл жалаңаш ұяшықты қатерлі ісікті (squamous cell cancer) нысаналайды, ол пациенттер арасында әртүрлі генетикалық бұзылуларды қамтиды. Amgen, AstraZeneca және Pfizer компаниялары қатысады, бұл олардың соңғы сатыдағы сынақта алғаш рет бірлесіп жұмыс істеген уақыты. Геномдық профилі сынақ дәрілерінің ешқайсысына сәйкес келмейтін пациенттерге иммундық жүйені қатерлі ісікке қарсы күресуге ынталандыратын дәрі беріледі.
Клиникалық сынақ протоколы
Клиникалық зерттеу хаттамасы – зерттеуді анықтау және басқару үшін қолданылатын құжат. Оны сарапшылар тобы дайындайды. Барлық зерттеушілер хаттаманы қатаң сақтауға міндетті. Хаттама жоспарланған зерттеудің ғылыми негіздемесін, мақсаттарын, дизайнын, әдістемесін, статистикалық ескертулерін және ұйымдастырылуын сипаттайды. Зерттеу туралы толық мәліметтер хаттамада сілтеме берілген құжаттарда, мысалы, зерттеушінің анықтамалық құралында (брошюрасында) келтірілген. Хаттама зерттеуге қатысушылардың қауіпсіздігі мен денсаулығын қамтамасыз ету және зерттеушілердің зерттеуді жүргізуі үшін нақты жоспар ұсынады. Бұл барлық зерттеушілер мен орталықтар бойынша деректерді біріктіруге мүмкіндік береді. Хаттама сондай-ақ зерттеуді басқарушыларды (көбінесе келісімшарт бойынша зерттеу ұйымын) хабардар етеді. АҚШ, Еуропалық Одақ немесе Жапониядағы фармацевтикалық, биотехнологиялық немесе медициналық құрылғылар компаниялары қаржылаған клиникалық зерттеу хаттамаларының форматы мен мазмұны Адамға арналған фармацевтикалық өнімдерді тіркеу жөніндегі техникалық талаптарды үйлестіру жөніндегі халықаралық конференцияның (ICH) Жоғары сапалы клиникалық практика бойынша ұсынымдарына сәйкес стандартталған. Канада мен Австралияның реттеуші органдары да ICH ұсынымдарын қолдайды. "Trials" сияқты журналдар зерттеушілерді өз хаттамаларын жариялауға ынталандырады.
Ақпаратты келісім
Клиникалық зерттеулер зерттеуге қатысушыларды "хабардар келісім" туралы құжатқа қол қоюға шақырады. Құжатта мақсаты, ұзақтығы, қажетті процедуралар, тәуекелдер, күтілетін пайдасы, байланыс ақпараты және мекеменің талаптары сияқты егжей-тегжейлі мәліметтер келтіріледі. Қатысушы осы құжатқа қол қоюға немесе қол қоймауға өздігінен шешім қабылдайды. Бұл құжат келісімшарт емес, өйткені қатысушы ешқандай жазасыз кез келген уақытта қатысуын тоқтатуға құқылы. Хабардар келісім – бұл заңды процедура, онда қатысуға шешім қабылдамас бұрын адамға маңызды фактілер туралы толық ақпарат беріледі. Әдетте, үлкен үлгі көлемі статистикалық қуатты арттырады, сонымен қатар шығындарды да арттырады. Статистикалық қуат – бұл сынақтың емдеу және бақылау топтары арасындағы белгілі бір деңгейдегі (немесе одан жоғары) айырмашылықты анықтау мүмкіндігін бағалау. Мысалы, липид деңгейін төмендететін препаратты плацебомен салыстыратын зерттеуде, әр топта 100 пациент болса, плацебо мен 10 мг/дл немесе одан жоғары доза алған топтар арасындағы айырмашылықты анықтау қуаты 0,90 болуы мүмкін, ал 6 мг/дл айырмашылықты анықтау қуаты 0,70 ғана болуы мүмкін.
Плацебо топтары
Емдеуді ғана берудің нәтижесінде нақты емес әсерлер туындауы мүмкін. Мұндай әсерлер плацебо алған пациенттерді қосу арқылы бақыланады. Пациенттер кездейсоқ түрде топтарға бөлінеді, оларға өздері қай топқа жататындығы туралы хабарланбайды. Көптеген зерттеулер қос соқырлау (double-blinding) әдісімен жүргізіледі, яғни зерттеушілер де пациенттердің қай топқа жататындығын білмейді. Пациентті плацебо тобына бөлу, егер ол ең жақсы ем алуға құқығын бұзатын болса, этикалық мәселе тудыруы мүмкін. Осы мәселе бойынша нұсқаулар Хельсинки декларациясында келтірілген.
Әкімшілік
Жергілікті зерттеуші жобалаған клиникалық зерттеулер және (АҚШ-та) федералды қаржыландырылатын клиникалық зерттеулер көбінесе зерттеуді жобалаған және грантқа өтініш білдірген зерттеушілермен жүргізіледі. Шағын көлемді құрылғыларға қатысты зерттеулерді ұсынатын компания жүргізе алады. Жаңа дәрілердің клиникалық сынақтарын әдетте ұсынатын компания жалдаған келісімшартты зерттеу ұйымы (CRO) жүргізеді. Дәрі-дәрмекті және медициналық бақылауды демеуші қамтамасыз етеді. Клиникалық сынақ бойынша барлық әкімшілік жұмыстарды орындау үшін CRO-мен келісімшарт жасалады. II–IV кезеңдерде CRO қатысатын зерттеушілерді тартады, оларды оқытады, қажетті құрал-жабдықтармен қамтамасыз етеді, зерттеуді басқару және деректерді жинауды үйлестіреді, мәжілістер ұйымдастырады, клиникалық протоколға сәйкестікті бақылайды және демеушіге барлық орындардан деректерді жеткізеді. IRB/IEC-тің жылдам мақұлдауын және орындардың тез басталуын, сондай-ақ пациенттерді тартуды қамтамасыз ету үшін CRO-мен үйлестіру үшін мамандандырылған орынды басқару ұйымдарын жалдауға болады. Жаңа дәрілердің I фазалық клиникалық сынақтары көбінесе арнайы клиникалық зертханаларда, арнайы фармакологтармен жүргізіледі, онда пациенттерді тұрақты штатты қызметкерлер бақылай алады. Мұндай зертханаларды көбінесе осы зерттеулерге мамандандырылған CRO басқарады. Қатысатын орындарда клиникалық зерттеуді жүргізуде бір немесе бірнеше зерттеушінің көмекшілері (көбінесе медбикелер) жұмыс істейді. Зерттеушінің көмекшісінің міндеттері келесілерді қамтуы мүмкін: жергілікті институционалдық шолу кеңесіне (IRB) зерттеу жүргізуге рұқсат алу үшін қажетті құжаттарды ұсыну, зерттеуді бастауға көмектесу, қатыса алатын пациенттерді анықтау, олардан немесе олардың отбасыларынан келісім алу, зерттеу бойынша емдеуді жүргізу, деректерді жинау және статистикалық талдау, бақылау кезінде деректерді сақтау және жаңарту, IRB, сондай-ақ демеуші және CRO-мен байланыс.
Сапасы
Клиникалық сынақтарда сапа, әдетте, сынақ жүргізілу барысында да, сынақ қорытындылары қолданылғанда да шешім қабылдауға әсер ете алатын қателердің жоқтығын білдіреді.
Маркетинг
Дәрігермен клиникалық сынаққа қатысу туралы әңгімелесуге дайындықтың әсерін тексеру үшін өзара әрекеттесу әділдігінің моделі қолданылуы мүмкін. Нәтижелер көрсеткендей, егер пациент дәрігермен сөйлесуге көбірек дайын болса, клиникалық сынақтарға қатысуға ниет білдірушілердің ықтималдығы төмендеуде. Бұл жағдайдың себебі пациенттердің қазіргі күтімге қанағаттанған болуы мүмкін. Клиникалық сынақтарға қатысу мен қабылданатын әділдік арасындағы теріс байланыстың тағы бір себебі – емдеуші дәрігерден тәуелсіздіктің жетіспеуі. Зерттеулер нәтижесінде дәрігермен әңгімелесуге дайындықтың төмендеуі мен клиникалық сынаққа қатысу арасындағы оң байланыс анықталды. Клиникалық сынақтар туралы ағымдағы емдеуші дәрігермен әңгімелесуге құлықсыздық пациенттердің дәрігерге тәуелсіздігімен байланысты болуы мүмкін. Клиникалық сынақтар туралы әңгімелесуге бейім емес пациенттер басқа емдеу әдістері туралы толыққанды ақпарат алу үшін басқа дереккөздерді пайдалануға дайын. Клиникалық сынақтарға қатысуды ынталандыру үшін веб-сайттар мен телеарналардағы жарнамалар арқылы халықты клиникалық сынақтар туралы хабардар ету қажет.
Ақпараттық технологиялар
Соңғы он жылда клиникалық зерттеулерді жоспарлау және жүргізуде ақпараттық технологияны қолдану кеңінен тарады. Клиникалық сынақтарды басқару жүйелерін зерттеуді демеушілер немесе КРО (CRO) компаниялары клиникалық сынақтың, әсіресе зерттеу орталықтарына қатысты, операциялық аспектілерін жоспарлау және басқару үшін жиі пайдаланады. Белгілі бір сала бойынша тәжірибесі бар зерттеушілер мен зерттеу орталықтарын анықтау үшін озық талдаулар, жүргізіліп жатқан зерттеулер туралы ашық және жеке ақпаратты қолданады. Көптеген клиникалық зерттеулерде веб-негізгі электрондық деректерді жинау (EDC) және клиникалық деректерді басқару жүйелері науқастар туралы деректерді жинауға, олардың сапасын басқаруға және талдауға дайындауға қолданылады. Зерттеу орталықтары интерактивті дауыстық жауап беру жүйелерін (IVRS) телефон арқылы пациенттерді тіркеу және оларды белгілі бір емдеу тобына бөлу үшін пайдаланады (бірақ телефондар көбінесе веб-негізгі (IWRS) құралдармен алмастырылады, олар кейде EDC жүйесінің бір бөлігі болып табылады). Пациенттердің өздері баяндайтын нәтижелер бұрын көбінесе қағаз түрінде болса, қазір өлшемдер көбінесе веб-порталдар немесе қолға ұсталатын ePRO құрылғылары (немесе) арқылы, кейде сымсыз байланыс арқылы жиналады. Жиналған деректерді талдау және нормативтік талаптарға сәйкес дайындау үшін статистикалық бағдарламалық қамтамасыз ету қолданылады. Осы қолданбаларға қол жеткізу көбінесе веб-негізгі клиникалық зерттеу порталдарында біріктіріледі. 2011 жылы FDA, пациенттердің үйлерінде биометриялық деректерді жинап, оларды сынақ дерекқорына электрондық түрде жіберу үшін телемониторингті, яғни қашықтан пациентті бақылауды қолданған І фазалық сынақты мақұлдады. Бұл технология көптеген деректерді қамтамасыз етеді және пациенттер үшін ыңғайлы, өйткені олар зерттеу орталықтарына сирек баруға тура келеді.
Талдау
Клиникалық сынақ екі немесе одан көп араласудың арасындағы сандық айырмашылықтарды көрсете алатын деректерді тудырады; осындай айырмашылықтардың нақты екенін, жай ғана кездейсоқтықтан болғанын немесе ешқандай емдемеумен (плацебо) тең екенін анықтау үшін статистикалық талдаулар қолданылады.
Этикалық аспектілер
Клиникалық сынақтарды тиісті реттеуші органдар қатаң бақылайды. Пациенттерге медициналық немесе терапиялық араласуды қамтитын барлық зерттеулерді сынақ жүргізуге рұқсат берілгенге дейін қадағалаушы этикалық комитет мақұлдауы тиіс. Жергілікті этика комитеті интервенциялық емес зерттеулерді (бақылау зерттеулері немесе жиналған деректерді пайдаланатын зерттеулер) қалай бақылайтыны туралы шешім қабылдауға құқылы. АҚШ-та бұл орган Институционалдық тексеру кеңесі (IRB) деп аталады, ал ЕО-да – этика комитеттері. Көптеген IRB-лер жергілікті зерттеушінің ауруханасында немесе мекемесінде орналасқан, бірақ кейбір демеушілер кіші мекемелерде жұмыс істейтін зерттеушілер үшін орталық (тәуелсіз/коммерциялық) IRB-ді пайдалануға рұқсат береді. Зерттеушілер этикалық нормаға сай болу үшін қатысушылардың толық және хабардар келісімін алуы керек. (IRB-нің негізгі функцияларының бірі – әлеуетті пациенттердің клиникалық сынақ туралы жеткілікті ақпарат алуын қамтамасыз ету.) Егер пациент өзінің келісімін бере алмаса, зерттеушілер пациенттің заңды өкілінен келісім ала алады. Клиникалық сынаққа қатысушыларға оларға қарсы ешқандай теріс шара қолданылмай, кез келген уақытта сынақтан шыға алатыны туралы хабарлау керек. Калифорния штатында заңды өкілі ретінде қызмет ете алатын адамдарға басымдық беріледі. АҚШ-тың кейбір аймақтарында жергілікті IRB клиникалық сынақтарды жүргізу үшін зерттеушілерді және олардың қызметкерлерін сертификаттау керек. Олар пациенттің құпиялылығын қорғау туралы заңды (HIPAA) және жақсы клиникалық тәжірибені түсінуі тиіс. Жақсы клиникалық тәжірибеге арналған халықаралық келісу конференциясының нұсқаулары – клиникалық сынақтарды жүргізу үшін халықаралық деңгейде қолданылатын стандарттар жиынтығы. Бұл нұсқаулықтардың мақсаты – «сынақ субъектілерінің құқықтары, қауіпсіздігі және денсаулығының қорғалуын» қамтамасыз ету. Қатысушы адамдардың хабардар келісімі түсінігі көптеген елдерде бар, бірақ оның нақты анықтамасы әртүрлі болуы мүмкін. Хабардар келісім этикалық мінез-құлық үшін «қажетті» шарт, бірақ этикалық мінез-құлықты «қамтамасыз етпейді». Қайырымдылықпен пайдалану сынақтарында бұл мәселе ерекше қиындық тудырады. Соңғы мақсат – пациенттер қауымдастығына немесе болашақ пациенттерге мүмкіндігінше жақсы және жауапты қызмет көрсету. Қараңыз: Кеңейтілген қол жетімділік. Алайда, бұл мақсатты нақты, өлшенетін, объективті функцияға айналдыру қиын болуы мүмкін. Кейбір жағдайларда мұны істеуге болады, мысалы, ретті емдеуді қашан тоқтату керек деген сұрақтар үшін (Одс алгоритмін қараңыз), сонда сандық әдістер маңызды рөл атқара алады. Балалармен (педиатрия) клиникалық сынақтарды жүргізу кезінде және төтенше немесе эпидемиялық жағдайларда қосымша этикалық мәселелер туындайды. Көптеген мүдделі тараптардың құқықтарын этикалық тұрғыдан теңестіру қиын болуы мүмкін. Мысалы, егер дәрілік препараттарды сынақтан өткізу сәтсіз аяқталса, демеушілердің қазіргі және әлеуетті инвесторларға дереу хабарлау міндеті болуы мүмкін, яғни зерттеушілер мен қатысушылар сынақтың аяқталғаны туралы алғаш рет қоғамдық бизнес жаңалықтары арқылы білуі мүмкін.
Мүдделер қақтығысы және жағымсыз зерттеулер
Фармацевтикалық компаниялардың демеушілігімен жүргізілген зерттеулердің қолайсыз деректері жарияланбаған нақты жағдайларға жауап ретінде Американың фармацевтикалық зерттеулер мен өндірушілер ұйымы компанияларды барлық нәтижелерді хабарлауға және зерттеушілердің дәрілік компаниялармен қаржылық байланысын шектеуге шақыратын жаңа нұсқаулар жариялады. АҚШ Конгресі ІІ және ІІІ фазалық клиникалық сынақтарды сынақ демеушісімен тіркеуді міндеттейтін заңға қол қойды. gov сайты Ұлттық денсаулық сақтау институтымен құрастырылған. Фармацевтикалық компанияларда тікелей жұмыс істемейтін дәрі-дәрмек зерттеушілері көбінесе өндірушілерден гранттар іздейді, ал өндірушілер көбінесе университеттер мен олардың ауруханаларының желілерінде зерттеулер жүргізу үшін академиялық зерттеушілерге жүгінеді, мысалы, трансляциялық онкологиялық зерттеулер үшін. Сонымен қатар, академиялық лауазымдарға, мемлекеттік гранттарға және беделге бәсекелестік академиялық ғалымдар арасында мүдделердің қақтығысын тудырады. Бір зерттеуге сәйкес, нашар мінез-құлыққа байланысты кері қайтарылған мақалалардың шамамен 75%-ы өнеркәсіптен қаржылық қолдау алмаған. Тұқым себу сынақтары ерекше даулы. АҚШ-та дәрі-дәрмекті бекіту процесінің бөлігі ретінде FDA-ға ұсынылған барлық клиникалық сынақтарды Тағам және дәрі-дәрмек басқармасының клиникалық сарапшылары тәуелсіз бағалайды, соның ішінде таңдалған клиникалық сынақ орындарында бастапқы деректерді тексеруді қамтиды. 2001 жылы 12 ірі журналдың редакторлары әрбір журналда жарияланған, демеушілердің клиникалық сынақтарға қатысты бақылауы туралы бірлескен редакциялық мақала жариялады, әсіресе демеушілерге зерттеулерді жарияланудан бұрын қарап шығуға және жариялаудан бас тартуға мүмкіндік беретін келісімшарттарды қолдануға бағытталған. Олар осының әсерін күштендіру үшін редакциялық шектеулерді күшейтті. Редакциялық мақалада 2000 жылға қарай келісімшарт бойынша жұмыс істейтін зерттеу ұйымдары АҚШ-тағы фармацевтикалық компаниялардан гранттардың 60%-ын алғаны айтылды. Зерттеушілерге сынақ дизайнына үлес қосу, шикі деректерге қол жеткізу және нәтижелерді түсіндіру мүмкіндігі шектелуі мүмкін. 2013 жылы Тоэн индустрия демеушілігімен жүргізілетін медициналық зерттеулердің стандарттарын жақсарту шаралары бойынша мүдделі тараптардың нақты ұсыныстарына қарамастан, индустрия қаржыландыратын клиникалық сынақтардың нәтижелерінің сенімділігіндегі олқылықтың сақталуы туралы ескертті және академиялық бірлестіктердегі этикалық стандарттарға қатаң бағынуды қамтамасыз етуге шақырды, бұл қоғамның сенімін одан әрі жоғалтуға жол бермеу үшін қажет. Бұл тұрғыда назар аударуды қажет ететін мәселелерге бақылаудың ықтимал бұрмалануы, зерттеулерді жүргізу үшін бақылау уақытының ұзақтығы, пациенттер тобын таңдау, плацебо әсеріне әсер ететін факторлар және қаржыландыру көздері жатады.
Жүкті әйелдер мен балалар
Жүкті әйелдер мен балалар осал топтар ретінде клиникалық зерттеулерден әдетте шығарылады, бірақ оларды шығаруды қолдайтын нақты деректер жеткіліксіз. Клиникалық сынақтардан оларды шығару арқылы осы топтар үшін емнің қауіпсіздігі мен тиімділігі туралы ақпарат көбінесе жетіспейді. HIV/AIDS эпидемиясының басындағы бір ғалым осы топтарды өмірді сақтап қалуға мүмкіндік беретін емдеуден шеттету арқылы оларды "өлімге дейін қорғап" отырғанын айтқан. Вакциналар, эпидемиялар және жаңа технологиялар зерттеу этикасы (PREVENT) сияқты жобалар жүкті әйелдерді вакцина сынақтарына этикалық тұрғыдан қосуды жақтады. Балаларды клиникалық зерттеулерге қосудың қосымша моральдық мәселелері бар, себебі балалардың өздері шешім қабылдауға дербес емес. Бұрынғы сынақтар ауруханада жатқан балаларды немесе жетімдерді пайдаланғаны үшін сыналып, бұл этикалық алаңдаушылықтар болашақ зерттеулерді тоқтатты. Педиатриялық күтімнің тиімділігін сақтау үшін, Еуропаның бірнеше елі мен АҚШ фармацевтикалық компанияларды педиатриялық сынақтар жүргізуге ынталандыруға немесе міндеттеу саясатын қабылдады. Халықаралық ұсынымдар зиянды азайту, әртүрлі тәуекелдерді қарастыру және педиатриялық күтімнің күрделілігін ескеру арқылы этикалық педиатриялық сынақтарды жүргізуді ұсынады. Тәуелсіз қауіпсіздік офицері немесе кішкентай немесе төмен тәуекелді зерттеулер үшін бас зерттеуші. Қауіпсіздік мақсатында, көптеген дәрілік заттардың клиникалық зерттеулері бала тудыру жасындағы әйелдерді, жүкті әйелдерді немесе зерттеу кезінде жүкті болған әйелдерді зерттеуден шығаруға бағытталған. Кейбір жағдайларда, осы әйелдердің еркек серіктестері де жүктіліктен сақтану шараларын қолдануға міндетті болуы мүмкін немесе олардан талап етілуі мүмкін.
Демеуші
Клиникалық сынақ жүргізілімінде демеуші дәрі-дәрмектердің, құрылғылардың немесе басқа да медициналық емдердің шын нақты қауіпсіздік тарихы туралы, сондай-ақ зерттеуде қолданылатын емнің (емдердің) қазіргі бекітілген емдермен болуы мүмкін өзара әрекеттесуі туралы жергілікті зерттеушілерді дәл хабардар етуге жауапты. Бұл жергілікті зерттеушілерге сынаққа қатысу-қалмау туралы негірленген шешім қабылдауға мүмкіндік береді. Демеуші сонымен қатар сынақ барысында түрлі орындардан келіп түсетін нәтижелерді бақылауға да жауапты. Ірі клиникалық сынақтарда демеуші деректерді бақылау комитетінің (DMC, АҚШ-та деректердің қауіпсіздігін бақылау кеңесі деп аталады) қызметтерін пайдаланады. Бұл тәуелсіз клиникалық мамандар мен статистиктер тобы спонсор алған деректерді мерзімімен қарап, пікір білдіреді. DMC зерттеуді тоқтатуды ұсынуға құқылы, мысалы, егер зерттеудегі ем стандартты емге қарағанда көбірек өлімге себеп болса немесе күтпеген және зерттеумен байланысты ауыр жағымсыз құбылыстар тудырса. Демеуші зерттеуге қатысқан барлық зерттеушілерден жағымсыз оқиғалар туралы мәліметтерді жинауға және осы жағымсыз оқиғалардың зерттеудегі еммен байланысты ме, жоқ па деген спонсордың пікірін барлық зерттеушілерге жеткізуге жауапты. Демеуші мен жергілікті зерттеушілер бірлесіп, сынаққа қатысудың нақты тәуекелдері мен мүмкін болатын пайдасы туралы толыққанды ақпарат беретін, сонымен бірге материалды мүмкіндігінше қысқа және қарапайым тілде баяндайтын жекелеген ақпараттандырылған келісімді жасауға жауапты. FDA ережелері клиникалық сынақтарға қатысудың ерікті екенін, қатысушының кез келген уақытта қатысудан бас тартуға немесе қатысуды тоқтатуға құқығы бар екенін көрсетеді.
Жергілікті тексерушілер
"Primum non nocere" ("алғашқысы – зиян келтірмеу") этикалық қағидасы сынақтың негізгі ұстанымы болып табылады, егер зерттеуші зерттеудегі ем қатысушыларға зиян тигізуі мүмкін деп санаса, ол кез келген уақытта қатысуын тоқтатуға құқылы. Екінші жағынан, зерттеушілердің қатысушыларды тартуда қаржылық мүдделері болуы мүмкін, және олар олардың қатысуын алу және сақтау үшін этикалық емес әрекеттерге баруы ықтимал. Жергілікті зерттеушілер зерттеуді зерттеу хаттамасына сәйкес жүргізуге және зерттеу барысында зерттеу қызметкерлерін бақылауға жауапты. Жергілікті зерттеуші немесе оның зерттеу қызметкерлері зерттеуге қатысушылардың зерттеуге қатысудың тәуекелдері мен мүмкін болатын пайдасы туралы толыққанды түсінуін қамтамасыз етуге міндетті. Яғни, олар (немесе олардың заңды өкілдері) толық хабардарлық келісім беруі керек. Жергілікті зерттеушілер демеуші жіберген барлық жағымсыз оқиғалар туралы есептерді қарауға жауапты. Бұл есептерде жағымсыз оқиғаның зерттеудегі еммен байланысы туралы зерттеушінің (оқиға болған орында) және демеушінің пікірлері қамтылған. Жергілікті зерттеушілер осы есептерді тәуелсіз түрде бағалауға және барлық ауыр және зерттеумен байланысты жағымсыз оқиғалар туралы жергілікті IRB-ге дереу хабарлауға міндетті. Егер жергілікті зерттеуші демеуші болса, ресми жағымсыз оқиғалар туралы есептер болмауы мүмкін, бірақ барлық орындардағы зерттеу қызметкерлері зерттеуді үйлестіретін зерттеушіге кез келген күтпеген жағдай туралы хабарлауға жауапты. Жергілікті зерттеуші зерттеуге қатысты барлық хабарламаларда жергілікті IRB-ға ақиқаттықты айтуға жауапты.
Институционалдық тексеру кеңестері (IRB)
Институционалдық тексеру кеңесінің (IRB) немесе тәуелсіз этика комитетінің (IEC) мақұлдауы, ең қарапайым зерттеулерді қоспағанда, барлық зерттеулер басталмас бұрын қажет. Коммерциялық клиникалық сынақтарда зерттеу хаттамасы демеуші сынақ жүргізуге арналған орындарды іріктегеннен кейін ғана IRB-мен бекітіледі. Дегенмен, зерттеу хаттамасы мен процедуралары IRB-нің жалпы талаптарына сәйкес әзірленген. Осы жағдайда және тәуелсіз демеуші болмаған жағдайда, әрбір жергілікті зерттеуші зерттеу хаттамасын, келісімдерін, деректерді жинау нысандарын және қосымша құжаттарды жергілікті IRB-ге ұсынады. Университеттер мен көптеген ауруханаларда өз IRB-лері бар. Басқа зерттеушілер (мысалы, жедел жәрдем клиникаларындағылар) тәуелсіз IRB-лерді пайдаланады. IRB зерттеуді медициналық қауіпсіздік және зерттеуге қатысушылардың құқықтарын қорғау тұрғысынан тексергеннен кейін ғана зерттеушіге зерттеуді бастауға рұқсат береді. Ол зерттеу процедураларын немесе пациентке берілетін түсіндірмелерді өзгертуді талап етуі мүмкін. Зерттеушінің жылдық "жалғастыру туралы" есебі IRB-ні зерттеудің барысы және зерттеумен байланысты кез келген жаңа қауіпсіздік туралы ақпаратпен таныстырады.
Реттеуші агенттіктер
АҚШ-та FDA жергілікті зерттеушілердің зерттеуге қатысуын аяқтағаннан кейін олардың зерттеу процедураларын дұрыс орындағанын тексеру үшін олардың файлдарын тексеруі мүмкін. Бұл тексеру кездейсоқ немесе себепті болуы мүмкін (егер зерттеушінің алаяқтық деректер ұсынғаны күдіктелсе). Тексеруден қашу зерттеушілерді зерттеу процедураларын қатаң сақтауға ынталандырады. «Жабылған клиникалық зерттеу» – FDA-ға маркетингтік өтінімнің (мысалы, NDA немесе 510(k) бөлігі ретінде) бір бөлігі ретінде ұсынылған және FDA-ның зерттеу нәтижесінде клиникалық зерттеушінің қаржылық мүддесін ашуын талап етуі мүмкін сынақ. Мысалы, өтінім беруші зерттеушінің спонсорда үлесі бар ма, немесе зерттеліп жатқан өнімге меншік құқығы бар ма, жоқ па, соны көрсетуі керек. FDA мұндай зерттеуді «маркетингтік өтінім немесе қайта жіктеу өтініші бойынша ұсынылған, дәрілік заттың, биологиялық өнімнің немесе құрылғының адамдарда жүргізілген және өнімнің тиімділігін (тиімді өніммен теңдігін көрсететін зерттеулерді қоса алғанда) немесе қауіпсіздігін анықтау үшін өтінім беруші немесе FDA қолдайтын кез келген зерттеу» деп анықтайды. Көптеген американдық фармацевтикалық компаниялар клиникалық сынақтардың бір бөлігін шетелге көшірді. Шетелде сынақтар жүргізудің артықшылықтары – төмен шығындар (кейбір елдерде) және қысқа мерзімде ірі сынақтарды өткізу мүмкіндігі, ал кемшіліктерінің бірі – сынақтарды басқару сапасының төмен болуы мүмкін. Әр елде әртүрлі реттеу талаптары мен оларды күшімен орындау мүмкіндігі бар. Қазіргі уақытта барлық клиникалық сынақтардың шамамен 40%-ы Азия, Шығыс Еуропа, Орталық және Оңтүстік Америкада жүргізіледі. «Осы елдерде клиникалық сынақтарды міндетті түрде тіркеу жүйесі жоқ және көптеген елдер еуропалық директиваларды орындамайды», – дейді Нидерландыда орналасқан WEMOS денсаулық сақтау ұйымының өкілі Якоб Сийцма, бұл ұйым дамушы елдердегі клиникалық сынақтарды қадағалайды. 1980 жылдардың басынан бастап Еуропалық Одақ елдерінде клиникалық сынақ хаттамаларын үйлестіру мүмкін екені көрсетілді. Сонымен қатар, Еуропа, Жапония және АҚШ арасындағы координация 1990 жылдан бастап халықаралық үйлестіру бойынша бірлескен реттеуші индустрия бастамасына әкелді, ол Адамдар үшін дәрілік заттарды тіркеудің техникалық талаптарын үйлестіру жөніндегі халықаралық конференция (ICH) деп аталды. Қазіргі уақытта көптеген клиникалық сынақ бағдарламалары ICH нұсқаулықтарын сақтайды, олардың мақсаты «жақсы сапалы, қауіпсіз және тиімді дәрі-дәрмектерді ең тиімді және экономикалық тұрғыдан тиімді жолмен әзірлеу және тіркеуді қамтамасыз ету». Бұл шаралар тұтынушылар мен қоғамдық денсаулықтың мүддесі үшін, адамдардағы клиникалық сынақтардың қажетсіз қайталануын болдырмау және қауіпсіздік пен тиімділік жөніндегі реттеушілік талаптарды бұзусыз жануарларға жүргізілетін сынақтарды азайту үшін жүзеге асырылады.
Currently, most clinical trial programs follow ICH guidelines, aimed at "ensuring that good quality, safe and effective medicines are developed and registered in the most efficient and cost effective manner. These activities are pursued in the interest of the consumer and public health, to prevent unnecessary duplication of clinical trials in humans and to minimize the use of animal testing without compromising the regulatory obligations of safety and effectiveness."
Клиникалық даму кезінде қауіпсіздік деректерін жинақтау
Дәрілік препаратты әзірлеу кезінде клиникалық сынақтар бойынша қауіпсіздік деректерін біріктіру маңызды, себебі сынақтар көбінесе препараттың тиімділігін анықтауға бағытталған. Препарат әзірлену барысында бірнеше сынақтан жиналған және біріктірілген қауіпсіздік деректері, демеушіге, зерттеушілерге және реттеуші органдарға сынақтап жатқан дәрінің жиынтық қауіпсіздік профилін қадағалауға мүмкіндік береді. Ұжымдық қауіпсіздік деректерін бағалаудың маңызы: а) препаратты әзірлеу кезінде жиынтық қауіпсіздік бағалауына негізделген шешімдер препаратты әзірлеудің барлық кезеңінде қабылдануы мүмкін және б) бұл демеуші мен реттеуші органдарға препарат мақұлданғаннан кейін оның қауіпсіздігін бағалауға жағдай жасайды.
Экономика
Клиникалық сынақтардың құны сынақ кезеңіне, сынақ түріне және зерттелетін ауруға байланысты өзгереді. 2004-2012 жылдар аралығында АҚШ-та жүргізілген клиникалық сынақтарды зерттеу нәтижесінде, І кезеңдегі сынақтардың орташа құны ауру түріне қарай 1,4 миллион доллардан 6,6 миллион долларға дейін екені анықталды. II кезеңдегі сынақтардың құны 7 миллионнан 20 миллион долларға дейін, ал III кезеңдегі сынақтардың құны 11 миллионнан 53 миллион долларға дейін болды.
Тергеушілер
Зерттеушілер клиникалық сынақтардағы жұмысы үшін көбінесе сыйақы алады. Бұл сомалар аз болуы мүмкін, зерттеушілердің көмекшілеріне жалақының бір бөлігін және қажетті жабдықтардың құнын ғана қамтуы мүмкін (әдетте ұлттық денсаулық сақтау агенттігінің жүргізетін зерттеулерінде осылай болады), немесе айтарлықтай соманы құрап, зерттеушіге клиникалық сынақтар арасындағы кезеңде зерттеу қызметкерлеріне жалақы төлеуге мүмкіндік беретін "қосымша шығындарды" қамтиды.
Тақырыбы
І фазалық дәрілік сынақтарға қатысушылар қатысудан тікелей денсаулыққа пайда көре алмайды. Олар әдетте уақыттары үшін сыйақы алады, төлемдер реттеледі және қатерге байланысты емес. Дені сау еріктілердің мотивациясы тек қаржылық сыйақымен ғана шектелмейді, сонымен қатар ғылымға үлес қосу және басқа да себептер болуы мүмкін. Келесі кезеңдердегі сынақтарда қатысушыларға денсаулыққа пайда әкелу немесе медициналық білімге үлес қосу ниетімен қатысуын қамтамасыз ету үшін ақы төленбеуі мүмкін. Сапар сияқты зерттеумен байланысты шығындарды өтеу немесе сынақтан кейін денсаулық жағдайы туралы ақпарат беру үшін жұмсалған уақыт үшін шағын төлемдер жасалуы мүмкін.
Сынақтарды анықтау
Қатысушылардың қажетті түріне байланысты, клиникалық сынақтардың демеушілері немесе олардың атынан жұмыс істейтін келісімшартты зерттеу ұйымдары білікті персоналмен жабдықталған және сынаққа қатыса алатын пациенттерге қолжеткізе алатын орындарды іздейді. Осындай орындармен жұмыс істеу кезінде олар пациенттердің дерекқорлары, газет және радио жарнамалары, жарнама парақшалары, пациенттер жиі баратын жерлердегі (мысалы, дәрігерлердің кеңселерi) плакаттар және зерттеушілердің пациенттерді жеке тартуы сияқты әртүрлі тарту стратегияларын қолдануы мүмкін. Нақты аурулары немесе жағдайлары бар еріктілер клиникалық сынақтарды табуға көмектесетін қосымша онлайн ресурстарға ие. Мысалы, Fox Trial Finder бүкіл әлемдегі Паркинсон ауруына қатысты сынақтарды орналасқан жері, жасы және симптомдары сияқты нақты критерийлерге сай еріктілермен байланыстырады. Еріктілер өздерінің ауруларына қатысты сынақтарды табу үшін тағы да басқа ауруға арналған қызметтер бар. Еріктілер АҚШ Ұлттық денсаулық сақтау институттары мен Ұлттық медицина кітапханасы жүргізетін ClinicalTrials.gov тізілімін пайдаланып, тікелей сынақтарды іздеуге кірісе алады. Сонымен қатар, клиникалық дәрігерлерге геномдық деректер сияқты мәліметтерге негізделген жеке пациент үшін сынақтарды табуға мүмкіндік беретін бағдарламалық құралдар да бар.
Зерттеу
Тәуекелдік ақпаратты іздеу және өңдеу (RISP) моделі клиникалық сынақтарға қатысты көзқарастар мен шешім қабылдауға әсер ететін әлеуметтік факторларды талдайды. Клиникалық сынақта ұсынылатын емге үлкен қызығушылық танытқан немесе мүддесі бар адамдар клиникалық сынақтар туралы ақпарат іздеуге көбірек бейім. Қатерлі ісікпен ауыратын науқастар клиникалық сынақтарға жалпы халықтан қарағанда көбірек оптимистік көзқарас білдірді. Клиникалық сынақтарға оңтайлы көзқарасқа ие болу науқастардың сынаққа қатысу ықтималдығын да арттырады. Электрондық денсаулық сақтау жазбалары (ЭДЖ). Кейбір жүйелер медициналық деректерге сүйене отырып, сынақтарға қатысуға жарамды пациенттерді автоматты түрде анықтау үшін ЭДЖ-мен интеграцияланады. Бұл жүйелер пациенттерді сынақтармен тиімді сәйкестендіру үшін машиналық оқыту, жасанды интеллект немесе дәл медицина әдістерін пайдалана алады. Бұл әдістер ЭДЖ жазбаларының шектеулерін, мысалы, толық еместігі мен қателіктерді жеңу қиындығымен бетпе-бет келеді. Пациенттерге тікелей қызметтер: Ресурстар пациенттерге онлайн платформалар, жедел желілер және жеке қолдау арқылы клиникалық сынақтарды табуға көмектесу үшін мамандандырылған.
Орталықтандырылмаған сынақтар
Сынақтар көбінесе ірі медициналық орталықтарда өткізіледі, бірақ кейбір қатысушылар сапарға кеткенге байланысты қашықтық пен шығындар себепті қатысудан шеттетіледі, бұл қатысушылар үшін, әсіресе ауылдық және нашар қамтылған аймақтардағы адамдар үшін қиындықтарға, кемсітуге және теңсіздікке алып келеді. XXI ғасырда қатысушының үйінде ақпарат жинауға бағытталған жұмыстар жүргізілуде, бұл мүмкіндік телемедицина және тозуға арналған технологиялардың дамуы арқасында кеңейді.