Кіріспе
Венгриядағы қала: leader title2 = Town Notary leader name2 = Éva Martonosi blank3 name sec2 = Парламент депутаттары blank3 info sec2 = blank name = Тас жолдар blank info = M5 тас жолы M43 тас жолы blank6 name sec1 = Әуежай blank6 info sec1 = Сегед (LHUD) blank2 name = Будапешттен қашықтығы blank2 info = Солтүстік-батыс blank1 name sec1 = NUTS 3 коды blank1 info sec1 = HU333 Сегед (/s//ɛ//ɡ//ɛ//d/ SEGed; басқа да баламалы атауларын қараңыз) – Венгрияның үшінші ірі қаласы, Оңтүстік Үлкен жазықтың ең ірі қаласы және аймақтық орталығы, сондай-ақ Цсонград-Ксандрад облысының орталығы. Сегед университеті – Венгриядағы ең беделді университеттердің бірі. Сегед ашық аспан астындағы (театр) фестивалі (алғаш рет 1931 жылы өткізілді) – әр жазда өткізілетін және 21 мамырда Қала күні ретінде тойланатын маңызды тартымды орындардың бірі.
| leader title2 = Town Notary
| leader name2 = Éva Martonosi
| blank3 name sec2 = MPs
| blank3 info sec2 =
| blank name = Motorways
| blank info = M5 Motorway M43 Motorway
| blank6 name sec1 = Airport
| blank6 info sec1 = Szeged (LHUD)
| blank2 name = Distance from Budapest
| blank2 info = Northwest
| blank1 name sec1 = NUTS 3 code
| blank1 info sec1 = HU333
Szeged ('/s//ɛ//ɡ//ɛ//d/ SEGed, ; see also other alternative names) is the third largest city of Hungary, the largest city and regional centre of the Southern Great Plain and the county seat of Csongrád Csanád county. The University of Szeged is one of the most distinguished universities in Hungary. The Szeged Open Air (Theatre) Festival (first held in 1931) is one of the main attractions, held every summer and celebrated as the Day of the City on 21 May.
Этимология
Сегед атауы қазіргі Сегед орнында немесе оған жақын жерде 2 ғасырда салынған римдік колонияның аты – Partiscum-ның соңғы буындарының өзгеруінен және қысқаруынан пайда болған болуы мүмкін. Латын тілінде Partiscum ұзақ жылдар бойы Сегедтің синонимі ретінде қарастырылып келді. Латынша атау қаланың грекше атауы Παρτίσκον Partiskon-ның да негізі болып табылады. Дегенмен, Сегед қаласынан өтетін Тиса өзенінің өткеліне сілтеме жасай отырып, "бұрыш" (szeg) деген ежелгі венгр сөзінен туындаған (немесе оның ықпалында болған) болуы да мүмкін. Тағы бірі болса, бұл атау венгр тіліндегі sziget сөзінен, яғни "арал" деген мағынадан шыққан дейді. Ал кейбіреулер szeg сөзінің "қою шашты" (sötétszőkés) дегенді білдіретінін, бұл Тиса және Марос өзендерінің қосылған жеріндегі судың түсіне сілтеу екенін айтады. Сегедтің венгр тілінен өзге тілдерде де әртүрлі атаулары бар. Көбінесе бұл атаулар венгр тіліндегі атауға қосымша жұрнақ қосу арқылы жасалады: румын тілінде Seghedin; неміс тілінде Szegedin немесе Segedin; серб-хорват тілінде Segedin/Сегедин; итальян тілінде Seghedino; латыш тілінде Segeda; литва тілінде Segedas; поляк тілінде Segedyn; словак және чех тілінде Segedín; түрік тілінде Segedin.
Тарих
Сегед пен оның аймағы ежелгі заманнан бері қоныстанған. Птолемей қаланың ең ежелгі атын атады: Партискум (Ежелгі грекше: Πάρτισκον). Гунн патшасы Аттиланың отауы осы аймақта болған болуы мүмкін. Сегед атауы алғаш рет 1183 жылы патша Бела III-нің құжатында кездеседі. Біздің заманымыздың екінші ғасырында Тисса өзеніндегі аралда римдік сауда бекеті құрылған, ал Сегед қамалының негізі бұрынғы бекіністің үстіне салынған болуы мүмкін. Бүгінде қамалдың тек бір бұрышы ғана сақталған. Моңғол шапқыншылығы кезінде қала қиратылып, тұрғындары жақын маңдағы батпақтарға қашқан, бірақ олар көп ұзамай оралып, қалаларын қайтадан тұрғызған. XIV ғасырда Ұлы Людовик тұсында Сегед Оңтүстік Венгрияның ең маңызды қаласына айналды, ал түрік әскерлері Венгрияға жақындаған сайын Сегедтің стратегиялық маңызы артты. Люксембург патшасы Сигизмунд қаланың төңірегіне қабырға салдырды. Сегед 1498 жылы еркін патшалық қала мәртебесіне ие болды. Сегедтің алғашқы тонауы 1526 жылдың 28 қыркүйегінде Осман әскері тарапынан жасалды, бірақ толық басып алу 1543 жылы болды, содан кейін қала Осман империясының әкімшілік орталығына айналды (Осман Венгриясын қараңыз). Қала алдымен Будин еялетінде (1543–1596), содан кейін Эгри еялетінде санжақ орталығы болды. Қала 1686 жылдың 23 қазанында түрік билігінен азат етілді және 1715 жылы еркін патшалық қала мәртебесін қайта алды. 1719 жылы Сегед Карл III-тен қазірге дейін қолданылып келе жатқан гербін алды. Келесі бірнеше жыл ішінде Сегед өсіп, гүлденді. 1719 жылы Сегедке пиар монахтары келді және 1721 жылы жаңа гимназия ашты. Сегедте ғылыми лекциялар мен театрлық қойылымдар да өткізілді. Бұл жылдар гүлденумен қатар білім беруді де әкелді. 1728 мен 1744 жылдар аралығында қалада колдовствоға байланысты сот процестері жиі болды, ал 1728–29 жылдардағы Сегед колдовство соттары ең ірілерінің бірі болуы мүмкін. Колдовство соттарын билік өкілдері бастады, олар халықтың құрғақшылыққа және оның салдарынан туындаған ашаршылық пен эпидемияларға қатысты наразылықтарын басу үшін осы шараны қабылдады, жауапкершілікті осы мәселелерге қатысы бар, шайтанмен байланысы бар адамдарға жүктеді. 1720 жылы қаладағы венгр халқының саны 13000-16000 адамды құрады, ал серб тұрғындарының саны 1300 адамды құрады. 1801 жылы алғашқы баспахана ашылды, сонымен бірге ескі қалалық әкімшілік ғимараты мен аурухана да салынды. Сегед паприканың отаны ретінде танымал, ол кептірілген, ұнтақталған перецтен жасалған дәмдеуіш. Паприка 16 ғасырдың екінші жартысында Венгрияға сәндік өсімдік ретінде келген. Шамамен 100 жылдан кейін өсімдік дәмдеуіш ретінде өсіріле бастады, нәтижесінде бізге таныс паприка пайда болды. Сегед шекелигуляспен де әйгілі, ол шошқа етінен, қымыздан және қышқыл майдан жасалған гуляш. Сондай-ақ, карп пен шабақтан жасалған балық сорпасы – халаслемен де танымал. Сегед тұрғындары 1848 жылғы Венгрия революциясында маңызды рөл атқарды. Лайош Кошут осы жерде танымал сөз сөйледі. Сегед 1849 жылдың шілде айында революциялық үкіметтің соңғы ордасы болды. Габсбург билеушілері қала басшыларын жазалады, бірақ кейін Сегед қайтадан гүлдене бастады; 1854 жылы теміржол келді, ал қала 1860 жылы еркін патшалық қала мәртебесін қайта алды. Марк Пик дүкені – бүгінгі Pick Salami Factory-нің алдағысы – 1869 жылы ашылды. Бүгінде Сегед қаласының орталық бөлігінде кең даңғылдар бар. Бұл негізінен 1879 жылғы үлкен су тасқынының салдарынан болды, ол қаланың барлық үйлерін қиратты (5723 үйдің тек 265-і ғана сақталды және 165 адам қаза тапты). Франц Иосиф императоры қалаға келіп, «Сегед бұрынғыдан да әдемі болады» деп уәде берді. Ол уәдесін орындады, ал келесі жылдары қираған орындардың орнына сарайлары мен кең көшелері бар жаңа, заманауи қала бой көтерді.
20 ғасыр
Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Венгрия оңтүстік территорияларын Сербияға жоғалтты, нәтижесінде Сегед шекараға жақын қалаға айналды және оның маңызы төмендеді, бірақ бұрын жоғалған қалалардың функцияларын өз мойнына алған соң, ол бірте-бірте қалпына келді. Трансильвания Румынияға өткеннен кейін, 1921 жылы Колошвар университеті (қазіргі Клуж-Напока) Сегедке көшірілді (Сегед университетін қараңыз). 1923 жылы Сегед Темешвартан (қазіргі Тимишоара, Румыния) епископтық орынды иеленді. 1919 жылы венгр-румын соғысы кезінде румын әскері қысқа мерзімге қаланы басып алды. Сонымен қатар, ол Венгрия Кеңес Республикасы құлатылғаннан кейін елдің жаңа басшысы ретінде Миклош Хортиді билікке келтірген оңшыл күштердің орталығы болды. 1920 жылдары Сегедтегі еврей халқының саны өсіп, ең жоғары деңгейіне жетті. Сегед Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ауыр қасірет көрді. 6000 қала тұрғыны қаза тапты. 1941 жылы Сегедте 4161 еврей тұрды. 19 наурыз, 1944 жылы неміс басқыншылығынан кейін олар айналасындағы ауылдардан келген еврейлермен бірге геттоға қамалды. 1944 жылдың маусым айында гетто таратылды. Нацистер 8500 еврейдің көп бөлігін өлтірді, ал қалғандары Австриядағы Страсхоф еңбек лагерінде мәжбүрлеп жұмыс істеді. 1944 жылдың 11 қазанында Сегедтің Дебрецен шайқасы барысында 2-ші Украина майданының совет әскерлері басып алды. Коммунистік кезеңде Сегед жеңіл және тамақ өнеркәсібінің орталығына айналды. 1965 жылы қаланың жанында мұнай кені табылды. 1962 жылы Сегед Цсонград округінің орталығы болды. Жаңа аудандар салынды, сондай-ақ 1973 жылы көптеген жақын ауылдар (мысалы, Тапе, Сзрег, Кискундорозсма, Сентмихалитель, Гьяларет) қала құрамына қосылды (бұл коммунистік кезеңдегі кең таралған үрдіс еді). Бүгінгі Сегед – маңызды университет қаласы және туристерді қызықтыратын орын. Сегед симфониялық оркестрі (Szegedi Szimfonikus Zenekar) Szegedi Nemzeti Színház театрында үнемі концерттер өткізеді.
География
Сегед Мажарстанның оңтүстік шекарасының жанында, Марос өзенінің құйылысынан оңтүстікке қарай, Тиса өзенінің екі жағасында, Карпат алқабының шамамен ортасында орналасқан. Венгрия мен Сербия шекарасы қаладан сыртта жатыр.
Климат
Сегедтің климаты ылғалды субтропикалық (Кеппен Cfa) және ылғалды континенттік (Кеппен Dfa) арасындағы кезеңдік климатқа жатады, суық қыстармен, ыстық жаздармен және салыстырмалы түрде аз жауын-шашынмен сипатталады. Жылдық күн сәулесінің ұзақ сағаттарына байланысты Сегедті көбінесе Күн қаласы (Napfény városa) деп атайды. 2022 жылдың 23 шілдесінде Сегедте максималды температура тіркелді.
Білім
Сегед қаласында 62 балабақша, 32 бастауыш мектеп және 18 орта мектеп бар. Екі ең танымал орта мектеп (Ságvári Endre Gyakorló Gimnázium және Radnóti Miklós Kísérleti Gimnázium) елдің үздік он бесіздігіне кіреді. Сегед – Оңтүстік Ұлы жазықтың жоғары білім беру орталығы және өзіндік беделге ие. Мұнда мыңдаған студент оқиды, олардың көпшілігі шетелдік студенттер. Сегед университеті 1581 жылы құрылған, студенттер саны бойынша Венгрияның екінші ірі және төртінші ескі университеті болып табылады. 2005 жылы Дүниежүзілік университеттердің академиялық рейтингі бойынша елдің үздік университеті деп танылған және Еуропаның үздік 100 университетінің қатарында. Ол түрлі білім салалары бойынша көптеген бағдарламаларды ұсынады. ЮНЕСКО қаражатымен салынған Венгрия Ғылым академиясының Биологиялық зерттеу орталығы да жоғары деңгейдегі зерттеулердің маңызды орталығы болып табылады. Бұл зертхана ғалымдары 2000 жылы әлемде алғаш рет жасанды мұрагерлік материалды жасады. Бұл ғимарат көптеген танымал конференцияларға отандық үй болды және ғылым саласына үлес қосуын жалғастыруда. Szent Györgyi Albert Agóra – Сегедтің мәдени-ғылыми орталығы, онда Биологиялық зерттеу орталығының зертханалары мен Джон фон Нейман Компьютерлік қоғамының көрмелері, әсіресе олардың АТ тарихы бойынша экспозициясы орналасқан. 2018 жылы Сегедте жаңа ғылыми мекеме – ЭЛИ Аттосекундтық жарық импульсының көзі (ELI ALPS) ашылды. Бұл бірегей құрылғы, физикалық тәжірибелердің әртүрлі түрлері үшін қажетті, әсіресе аттосекундтық физика саласында, өте кең жиілік диапазонындағы ультрақысқа импульстар түрінде жоғары қайталану жиілігімен жарық көздерін қамтамасыз етеді. Сондай-ақ, бұл Еуропаның түкпір-түкпірінен медицинаны оқуға келген студенттер үшін танымал халықаралық кампуста медициналық білім алудың басты мүмкіндіктерінің бірі болып табылады.
Экономика
Сегед – Венгриядағы тамақ өнеркәсібінің маңызды орталықтарының бірі, әсіресе паприкасымен және Pick Szeged, Sole Mizo, Bonafarm сияқты компанияларымен әйгілі. Сегедте штаб-квартирасы орналасқан басқа да танымал компаниялар – AMSY International, RRE – Szeged, Optiwella, Generál Printing House, RotaPack, Sanex Pro, Agroplanta, Karotin, Florin, Quadrotex және Szeplast. ContiTech, Duna Dráva Cement, Szatmári Malom және Europe Match сияқты компаниялар қалада орналаспаған, бірақ онда өндіріс орындарына ие. Хангар көрме және конференция орталығы халықаралық көрмелер мен конференциялар өткізуге арналған кеңістік ұсынады.
Көлік
Сегед – Оңтүстік Ұлы жазықтың ең маңызды көлік торабы. Екі автожол, M5 және M43, қала шекарасымен өтеді. M5 автожолы арқылы Сегед солтүстікте Кецскемет, Кискунфельгихаза және Будапештпен, ал оңтүстікте Сербиядағы Суботица, Нови Сад және Белградпен байланысады. M43 автожолы, M5 автожолынан Сегедке жақын бөлініп, қаланы Мако арқылы Румыниядағы Арад пен Тимишоараға жалғастырады. Бұдан өзге, қаладан Мако және Нагилакқа (43-ші басты жол), Рёшкеге (5-ші басты жол), Кискунфельгихазаға (5-ші басты жол), Асотталом мен Баяға (55-ші басты жол) және Ходмезёвашархели, Орошаза мен Бекешчабаға (47-ші басты жол) басқа да жолдар бар. Будапешт-Сегед темір жолы, сондай-ақ 121 (Макоға), 135 (Ходмезёвашархелиге), 136 (Рёшкеге) және 140 (Кискунфельгихазаға) темір жол желілері маңызды темір жол байланысы болып табылады. 2021 жылдың қараша айында Сегедті көршілес Ходмезёвашархелимен байланыстыратын трамвай-поезд жүйесі салынды және пайдалануға берілді, осылайша елордадан кейін елдегі ең ірі екінші қалалық агломерация құрылды. Оны тіпті Сербия шекарасы арқылы Суботицаға дейін ұзарту туралы да ұсыныс жасалған. Қала сонымен қатар ұлттық және халықаралық қашықтықтан жүретін автобустардың жиі тоқтау орны болып табылады.
Әуежай
Сегед әуежайы – Сегед қаласының халықаралық әуежайы.
Қоғамдық көлік
2018 жылдың мамыр айына қарай Сегедте 39 жергілікті автобус бағыты болды – 15-і қала орталығында, ал 24-і қала шеткерінде. Сонымен қатар 5 трамвай бағыты да бар. MÁV аймақтық және қалааралық пойздармен қатар, Суботикаға халықаралық пойздарды да іске қосады.
Гандбол
Қаладағы ең танымал спорт – гандбол. Қаланың жақсы белгілі бір клубы бар, ол 2013–14 жылғы EHF кубогының жеңімпазы SC Pick Szeged, Nemzeti Bajnokság I біріншілігінде ойнайды. Олар 2021 жылы ашылған Pick Aréna-да ойнайды.
Жылдамдық жолы
Мотоциклдердегі жылдамдық жолы қаламен ұзақ уақыттан бері байланысып келеді. Алғашқы трасса SZEAC жеңіл атлетика стадионында (сонымен қатар Felső Tisza parti Stadion немесе Városi stadion деп те аталады), қазіргі Pick Aréna орналасқан жерде салынған. Аталған аренада Венгрияның жекелеген спидвей чемпионатының финалдары өткізілді. 1978 жылдан бастап «Волан» спидвей клубы Беке телепидегі Напос út көшесінде салынған жаңа трассаға көшті. Бұл жерде маңызды шаралар ұйымдастырылды, оның ішінде 1983 және 1984 жылдары спидвей әлем чемпионатының іріктеу кезеңдері, ал 1988 және 1990 жылдары спидвей әлем командалық кубогының іріктеу кезеңдері өтті. Трасса, ішінара тұрғын аудандағы шу мәселесіне байланысты жабылды, нәтижесінде спидвей қаладан 25 шақырым батысқа, Морахаломға жақын жерге көшті.
Медиа
Қалада кең ауқымды медиа мүмкіндіктері бар – телеарналар мен радиостанциялар, сондай-ақ басылым және онлайн газеттер.