Кіріспе

Қасиетті Рим империясының мемлекеті (1085–1803)

Сайлаушы Пфальцы (Курпфальц) немесе Пфальц (Пфальц), ресми түрде Пфальц сайлаушылығы (Kurfürstentum Pfalz), Қасиетті Рим империясының құрамына кіретін мемлекет болды. Сайлаушылық 915 жылы Лотарингияның Паллатин графтарының билігі тұсында пайда болды; кейін 1085 жылы Рейн Паллатин графтарымен қайта құрылды. 1214 жылдан бастап, 1805 жылы Бавария Корольдігіне біріктірілгенге дейін Виттельсбах әулеті Паллатин графтарын немесе сайлаушыларын ұсынды. Бұл Рейн Паллатин графтары «заман-заманнан бері» сайлаушы ханзадалар (Kurfürsten) ретінде қызмет етіп келді және 1261 жылғы папалық хатта осылай аталып өтті; олар 1356 жылғы Алтын бұйрықпен сайлаушылар ретінде бекітілді. Аймақ Жоғарғы Рейннің сол жағалауынан, қазіргі Германияның Рейн-Пфальц федералды жеріндегі Гунсрюк тауларынан және Францияның Эльзас және Лотарингия аймақтарының (1418-1766 жылдар аралығындағы Сельц округінен) қарсы жатқан аумағынан, Рейннің шығыс жағалауындағы қазіргі Гессен және Баден-Вюртемберг жерлеріне дейін, Одвенвальд таулары мен Оңтүстік Крайхгау аймағына дейін созылып, астаналары Хайдельберг және Мангейм қалаларында орналасқан. Рейн графтары Франк заңымен басқарылатын аймақтарда (Франкония, Швабия және Рейнланд) императорлық викарийлердің міндетін атқарды және Қасиетті Рим империясының ең маңызды рухани емес княздарының қатарына кірді. 1541 жылы сайлаушы Отто Генрих лютеран дініне көшті. Олардың өркендеуі мен құлдырауы сайлаушы Фредерик V-тің билігімен белгіленді, оның 1619 жылы Богемия патшасы болып тағайындалуы отызыншы жылдық соғыстың бастауы болды. 1648 жылғы Вестфалия бейбіт шартынан кейін қираған жерлер Франция королі Людовик XIV бастаған Реюньон науқандарынан одан әрі зардап шекті, бұл Тоғыз жылдық соғысқа (1688–97) әкеп соқты. 1777 жылдан Бавария сайлаушылығымен жеке одақта басқарылған Пфальц ақыры Германияның медиатизациясымен және Баденнің 1803 жылғы 27 сәуірдегі аннексиясымен таратылды, ал қалған бөлігі Рейн округі ретінде Бавария Корольдігіне қосылды.

Өмірбаян

Франк королі Хильдеберт I-нің сарайындағы граф Палатиннің кеңсесі 535 жыл шамасында айтылған. Палатин графтары герцогтардың (және олардың мұрагерлерінің) жартылай тәуелсіз билігіне қарамастан, белгілі бір географиялық аймақтарда патшаның тұрақты өкілдері болды. Меровингтер әулеті тұсында бұл лауазым тағайындама арқылы берілген, бірақ орта ғасырларда мұрагерлікке айналды. 10 ғасырға дейін Франк империясы корольдік сарайда (Kaiserpfalz) Аахенде, Каролингтер патшалығы Лотарингияның орталығы болды. Осының салдарынан Лотарингияның граф Палатині граф Палатиндерінің ең маңыздысы болды. Некелік байланыстар арқасында орта ғасырларда көптеген граф Палатин лауазымдары тиісті провинцияның герцогына мұрагерлік болып өтті, бірақ Лотарингия граф Палатинінің маңыздылығы оған тәуелсіз лауазым ретінде қалуға мүмкіндік берді. 985 жылы Эццонидтер әулетінен шыққан Герман I Лотарингияның граф Палатині ретінде танылды (сол кезде Лотарингия Жоғарғы және Төменгі Лотарингияға бөлінген еді). Оның Палатин билігі Жоғарғы Лотарингияның барлық аймағында жүргізілсе, оның отбасының феодалдық жерлері Франконияның оңтүстік-батысында, Рейнландтың Кельн және Бонн маңындағы бөліктерінде, Мозель және Нахе өзендерінің бойындағы аймақтарда шашырап жатты. Кельн архиепископтарымен үздіксіз қақтығыстарда ол өзінің билігінің орталығын Оңтүстік Эйфель аймағына және одан әрі Рейннің жоғарғы ағысына көшірді, онда Эццонидтер әулеті өзеннің екі жағалауындағы бірнеше округтерге билік етті. Ең оңтүстік нүктесі Алзейге жақын орналасқан. 1085/86 жылдары соңғы Эццонид граф Палатині Герман II қайтыс болғаннан кейін Лотарингияда Палатин билігінің әскери маңызы жойылды. Іс жүзінде граф Палатиннің билігі құлдырап, оның мұрагері (Лаах Генрих) Франконияның оңтүстік-батысындағы Жоғарғы Рейн бойындағы өз жерлеріндегі қарапайым феодалдық магнатқа айналды. Осы уақыттан бастап оның аумағы Рейн графтығы деп аталды (бірақ онда Палатин билігі болғандықтан емес, графтың әлі де граф Палатин титулын, егер билік болмаса, сақтап қалғанын мойындау үшін). Әр түрлі асыл әулеттер Палатиндыққа ие болу үшін қасиетті Рим императорынан іздеді – олардың ішінде Аскания әулеті, Салм әулеті (Отто I, 1040 жылы) және Бабенберг әулеті (Генрих Ясомирггот, 1140/41 жылдары) болды. Рейннің тұңғыш мұрагерлік граф Палатині Конрад болды, ол Гогенштауфен әулетінің мүшесі және император Фридрих Барбароссаның кіші туысы. 1156 жылы осы мұрагерлік лауазымға қосылған жерлер Гогенштауфендер иеленген Донерсберг, Нагегау, Хаардт, Бергштрассе және Крайхгау аймақтарынан басталады (Гогенштауфендердің басқа тармақтары Швабия герцогтығында, Франш-Контеде және т.б. жерлерді алды). Бұл олардың көпшілігі императорлық ата-бабаларынан, Саль императорларынан және Конрадтың анасының әулетінен, Саарбрюкен графтарынан болды. Осы тарихы Жоғарғы және Рейн Палатинінің мұрагерлік ғасырлардағы құрамын түсіндіреді. 1182 жыл шамасында Конрад өзінің резиденциясын Бахарах маңындағы Шталек қамалынан Рейн өзенінің бойымен Гейдельбергке көшірді. Конрад 1195 жылы қайтыс болғаннан кейін Палатиндық Вельф әулетіне оның қызы Агнес пен Генрих Брансвик некесі арқылы (құпия түрде) өтті. Генрихтің ұлы Генрих Кіші 1214 жылы мұрагерсіз қайтыс болған кезде Гогенштауфен патшасы Фридрих II Бавария герцогы Людовик I Виттельсбахты құттықтады, оның ұлы Баварияның Отто II 1222 жылы Генрих Брансвик пен Гогенштауфеннің қызы Агнес Палатинге үйленді. Баварияның Виттельсбах әулеті 1918 жылға дейін Палатиндық жерлерін иеленді. 1294 жылы Жоғарғы Бавария герцогы Людовик II-нің мұрагерлері арасында аумақтарды бөлісу кезінде Виттельсбахтардың ересе тармағы Рейн Палатинігіне және Баварияның Нордгау (Дунай өзенінің солтүстігіндегі Бавария) аумақтарына ие болды, оның орталығы Амберг қаласының маңында орналасқан. Бұл аймақ Рейн Палатинігімен саяси байланыста болғандықтан, 16 ғасырдың басында Рейн бойындағы Төменгі Палатиніке қарама-қарсы Жоғарғы Палатиндық (Оберпфальц) атауы кеңінен таралды. 1329 жылы Павия шарты бойынша Виттельсбах императоры Людовик IV, Людовик II-нің ұлы, Палатиндықты өзінің жүрекжары Рудольф пен Рупертке қайтарды. 1356 жылғы Алтын бұқада Палатиндық секулярлық сайлау округі ретінде танылды және империяның мұрагерлік кеңселері (Эрцтрухсесс, Архидапифер) және Франкония, Швабия, Рейн және Оңтүстік Германияның императорлық викарі (Рейхсвервезер) берілді. Осы уақыттан бастап Рейннің граф Палатині көбінесе Палатиндық сайлаушысы (Kurfürst von der Pfalz, Palatinus elector) деп аталды. Әулеттің әртүрлі тармақтары арасында аумақтарды бөлу салдарынан 16 ғасырдың басында Палатиндық Виттельсбахтардың кіші тармақтары Төменгі Палатиніктегі Зиммерн, Кайзерслаутерн және Цвайбрюкенде, ал Жоғарғы Палатиніктегі Нойбург және Зульцбахта билік етті. Енді Гейдельбергте орналасқан Палатиндық сайлаушысы 1530 жылдары лютерандық дінді қабылдады; әулеттің ересе тармағы 1559 жылы жойылғаннан кейін сайлау округі Зиммерннің Фридрих III-ке, бейілді кальвинистке өтті, және Палатиндық Еуропадағы кальвинизмнің маңызды орталықтарының біріне айналды, Голландия мен Франциядағы кальвинистік көтерілістерді қолдады.

Отыз жылдық соғыс

1619 жылы протестант Фридрих V, Палатин курфюрсті, Богемия диетасынан Богемия тағын қабылдады. Бұл 1618–1648 жылдардағы отыз жылдық соғысты бастады, ол адамзат тарихындағы ең қиратушы қақтығыстардың бірі болды; ол әскери қимылдар, зорлық-зомбылық, ашаршылық және обадан сегіз миллионнан астам адамның қаза болуына әкелді, олардың көп бөлігі Киелі Рим империясының неміс мемлекеттерінде болды. Неміс халқының пропорционалды шығындары мен қирауы жағынан, ол тек 1945 жылғы қаңтар мен мамыр аралығындағы кезеңнен ғана асып түсті және неміс жадындағы ең ауыр соғыс травмасы болып қала береді. Фридрих 1620 жылы Ақ тау шайқасында Киелі Рим императоры II Фердинандтың әскерлеріне жеңілгеннен кейін Богемиядан қуылды. 1621–1622 жылдар аралығында Испания және Бавария әскерлері Палатинатты басып алды, ал Фридрих Голландия Республикасына жер аударылды. Оның жерлері мен сайлау құқығы алыс туысқан, бірақ католик I Максимилиан Баварияға берілді, ол енді Баварияның сайлаушысы болды. 1632 жылы Фридрих қайтыс болғаннан кейін, оның қызы Елизавета және Богемия патшайымы Елизавета Стюарт, ұлы Карл Людовикке және протестанттарға Палатинатты қайтару үшін тынымсыз еңбек етті. 1648 жылы Вестфалия бейбіт шарты соғысты аяқтағанда, ол Төменгі Палатинатты және «Палатин сайлаушысы» атағын қайта алды, бірақ енді бұрынғылардан төмен дәрежеде болды. 1680 жылы оның орнын II Карл, Палатин сайлаушысы иеленді, бірақ Симмерн тармағы 1685 жылы ол қайтыс болғаннан кейін еркек желісінде тоқтатылды. 1670 жылы II Карлдың қарындасы Елизавета Шарлотта Палатин, XIV Людовиктің кіші інісі Орлеандық Филиппке үйленді; осы негізде Людовик Францияға Палатинаттың Рейн аймағын талап етті. Алайда, ол Киелі Рим императоры I Леопольдтан озып кетті, оның үшінші әйелі Пфальц-Нойбургтың Элеонора Магдаленасы, Филипп Вильгельмнің үлкен қызы, католик және тікелей сызықтағы ең жақын мұрагері болды. Леопольд әкесі мен қайын атасын Палатин сайлаушысы етіп тағайындады, оның сайлау дауысын қамтамасыз етті және бұл стратегиялық аймақ императорлық бақылауда қалды.

Тоғыз жылдық соғыс

1688 жылы қыркүйекте Франция өзінің талабын күштету үшін Пфальцке басып кіргенде, осы кең байланыстар қақтығыстың жылдам өршуіне және Тоғыз жылдық соғыстың басталуына әкелді. Француздар 1689 жылы кері шегінуге мәжбүр болды, бірақ осыған дейін Гейдельбергтің көп бөлігін, тағы 20 маңызды қала мен көптеген ауылдарды қиратты. Бұл қирату Рейн аймағының үлкен бөлігінде жүйелі түрде қолданылды, әсіресе 1693 жылы тағы да шабуылға ұшыраған Пфальц аймағында; бұл апат Еуропаның көп бөлігін дүрліксітті. Франция кейіннен 1697 жылғы Рисвик шартында аймаққа деген талабынан бас тартты. Иоганн Вильгельм 1690 жылы сайлаушы болып тағайындалды, алдымен Дюссельдорфқа, содан кейін Гейдельбергке және, ақырында, 1720 жылы Мангеймге орналасты. Әкесі сияқты ол католик болды, 1555 жылғы Аугсбург бейбіт шарты бойынша Пфальцтегі протестанттардың көпшілігі теориялық тұрғыдан католицизмге өтуге міндетті болды. 1705 жылғы «Пфальц шіркеуінің бөлінісі» мемлекеттік шіркеу мүліктерінің жетіден бесін реформаторларға немесе кальвинистерге, ал қалғанын католицизмге бөліп, лютеран шіркеуін шеттету арқылы шешім шығарды, оның мүшелері кейбір аймақтарда халықтың 40% -ын құрады. 1716 жылы Карл Филип иеліктің мұрагері болды және 1742 жылғы қаңтарда өзінің туысы Карл Альбертке 300 жылдан астам уақыттан бері алғашқы Габсбург емес император болуға көмектесті. Ол желтоқсанда қайтыс болды, ал Пфальц Карл Теодорға, содан кейін Сульцбах герцогына өтті, ол 1777 жылы Баварияның сайлау құқығын да мұрагерлік етті. Екі сайлау құқығының атағы мен билігі біріктірілді, Карл мен оның мұрагерлері Бавария сайлаушысының дауысын және басымдығын сақтап қалды, бірақ «Рейн графы» атағын пайдалануын жалғастырды.

Медиаландыру

Рейннің сол жағалауындағы Палатин аймақтары 1795 жылы Францияға қосылды, көбінесе Монт-Тоннер департаментінің құрамына кірді. 1799 жылы сайлаушы Карл Теодор қайтыс болды, ал аймақ барлық Виттельсбах жерлерін біріктіре отырып, Цвайбрюкен Пфальц герцогына мұра болып өтті. Жаңа сайлаушы Максимилиан Иосиф сол жағалаудағы аймақтардың жоғалуын Париж шартында қабылдады. Оң жақтағы аймақтар 1805 жылғы Прессбург бейбіт шартымен Киелі Рим империясы таратылғаннан кейін Баден сайлаушысының иелігіне өтті; қалған Виттельсбах аймақтары Максимилиан Иосифтің бастауымен Бавария Корольдігі ретінде біріктірілді.

Герб пен ту

1156 жылы император Фридрих Барбароссаның бауыры Конрад Хоэнштауфен Палатин графы болды. Гогенштауфен әулетінің ескі гербі – жалғыз арыстан, Пфальцтың гербіне айналды. Неке арқылы Пфальц гербі Велфтердің, кейін Виттельсбахтердің гербімен біріктірілді. Бавария гербі Бавариядағы сайлаушының иеліктерімен байланысты қолданылды. Бұл 1623 жылы Максимилиан I Палатин сайлаушысы лауазымына тағайындалғанда арыстан мен Бавария гербінің төрт бөлікке бөлінуіне дейін кеңейтілді, бұл гербтер бірге қолданылды. 1356 жылдан бастап шар олардың қасиетті Рим империясының Бас уәзірі лауазымын көрсетеді.

Мұра

1806 жылы Баден ұлы герцогтыққа дейін көтерілді және бұрынғы Пфальцтың, Мангеймді қоса алғанда, бір бөлігі оның құрамына енді. 1814 және 1815 жылдарғы Вена конгресінде сол жағалаудағы Пфальц аймағының оңтүстік бөліктері қалпына келтіріліп, медиатизация арқылы кеңейтілді (бұрынғы Шпейер епископтығы, Шпейердің еркін императорлық қаласы және тағы басқалары) Франциямен жаңа шекараға дейін, және (уақытша) Габсбург Австрия империясына берілді; осыдан кейін бұл жаңа аймақ негізінен «Пфальц» деп аталды. Оң жағалаудағы Пфальц Баденде қалды, ал солтүстік бөліктері Пруссияның (Рейн провинциясы) және Гессеннің (Рейн Гессен) құрамына кірді. 1816 жылы Пфальц Бавария Виттельсбах Корольдігінің ресми бөлігіне айналды (Рейн округі немесе Рейн шеңбері), Тирольмен алдын ала келісілген алмасудың нәтижесінде, Бавария Тирольді Австрияға қайтарды. Аумақтың көп бөлігі Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін (1918 жылдан кейін Баварияның еркін мемлекеті) Баварияның құрамында болды, ал кейбір батыс бөліктері Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Саар бассейні аумағының бір бөлігіне айналды. 1946 жылдың қыркүйегінде аймақ Рейнланд-Пфальц федералды жерінің құрамына кірді, сонымен қатар Пруссияның бұрынғы сол жағалау аумақтары (Рейн провинциясының оңтүстік бөлігі, 1937 жылға дейін Ольденбургтің эксклавы болған Биркенфельд княздығы және Нассау провинциясының батыс бөліктері) мен Рейн Гессені де қамтыды. Саар бассейнінің бұрынғы аумағы қайта құрылып, кеңейтілді, нәтижесінде 1956 жылы Германияға Саар мемлекеті ретінде қайтып келген француз Саар протектораты құрылды.