Германияның тарихи Пфальц аймағы

Кіріспе

Германияның тарихи аймағы

Пфальц (Pfalz; Палатин неміс тілінде: Palz), немесе Рейн Пфальцы (Rheinpfalz) – Германияның тарихи аймағы. Пфальц Германияның Рейнланд-Пфальц (Rheinland Pfalz) федералды жерінің оңтүстік жағының көп бөлігін алып жатыр, аумағы шамамен 1,4 миллион тұрғыны бар. Оның тұрғындары пфальцтықтар (Pfälzer) деп аталады.

География

Пальц провинциясы батысында Саармен шектеседі, тарихи тұрғыдан ол Саарпальц округін қамтиды. Солтүстік-батысында Хунсрюк таулары Рейнланд аймағымен шекараны құрайды. Гессен мен Баден аймақтарымен шығыс шекарасы Жоғарғы Рейн өзені бойымен өтеді, ал сол жағалауы Майнц пен Вормс қалаларымен қатар Альцей төңірегіндегі Селц алабы Рейн Гессен аймағына жатады. Оңтүстікке қарай Германия мен Франция шекарасы Пальцты Эльзастан бөліп тұрады. Аймақтың үштен бір бөлігі Пальц орманымен (Pfälzerwald) жабылған, оның ішінде саяхатшылар арасында танымал Пальц орманы табиғи паркі орналасқан. Бұл Германиядағы ең үлкен бір-біріне жалғасқан орманды аймақ болып табылады және Франко-Германиялық Пальц Орман – Солтүстік Вогез биосфералық қорығының бір бөлігі. Пальцтың батыс және солтүстік бөлігі тығыз орманды және таулы. Оның ең биік тауы – биіктігі 687 метр болатын Доннерсберг, ол Кирхеймболанден қаласына жақын Солтүстік Палатин таулы аймағында орналасқан. Пальц аймағының ірі қалаларының көпшілігі (Лудвигсхафен, Шпейер, Ландау, Франкентал, Нойштадт) Рейн өзеніне дейін созылған Рейн жазығының төменгі шығыс бөлігінде жатыр. Осы жерден Германияның шарап жолы (Deutsche Weinstraße) Пальц шарап өсіру аймағынан өтеді. Бұл Германиядағы ең ірі шарап өндіруші аймақтардың бірі және соңғы екі онжылдықта көптеген талантты жас шарапшылардың жоғары сапалы ақ және қызыл шараптарымен танымал болды. Басты өзендерге Жоғарғы Рейннің салалары – Лаутер, Квейх және Шпейербах, сондай-ақ батыстағы Шварцбах және Глан жатады. Тарихи тұрғыдан алғанда, Палатин және басқа да бірнеше аумақтар Пальц құрамына кірген, бірақ бүгінде басқа неміс аймақтарына қарасты.

Климат

Оңтүстік-батыс Германияның көп бөлігі сияқты, Пфальц аймағының климаты 300 метрден төмен жерлерде ылғалды субтропиктік, ал жоғарырақ жерлерде мұхиттық болып келеді. Жылдық орташа температура алқаптарда шамамен 11-14 градус Цельсий, ал таулы жерлерде 8-10 градусқа дейін өзгереді. Батыс және оңтүстік-батыс бағытынан соққан ылғалды ауа Mittelgebirge тауларында жауын-шашынға себеп болады, бірақ Рейн аңғарына қарай төмен түскенде жылынады, нәтижесінде аңғарлардағы климатты қоршаған Палатин орманға қарағанда едәуір құрғақ етеді.

Француздық билік

1794 жылы Рейннің сол жағалауы, оның ішінде Пфальц аймағы, француз революциялық әскерлерімен басылып алынды. Кампо-Формио шартының (1797) нәтижесінде Бірінші француз республикасы бұл аймақты аннексиялады. 1798 жылы француздар департаменттер құру арқылы жаңа әкімшілік жүйені енгізді. Пфальц аймағының көп бөлігі Монт-Тоннер департаментіне айналды, бұл бүгінгі күнгі аймақтық ерекшелігінің негізін қалады. Бүгінгі аймақтың шағын бөліктері көршілес Сарр және Бас-Рин департаменттеріне қосылды. Француздар департаментті кантондарға, қалалық басшылықтарға және муниципалитеттерге бөлді, сондай-ақ олардың заң жүйесін (Наполеон кодексі) және метрикалық жүйені енгізді.

Пальцидің француздық оккупациясы

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін француз әскерлері Версаль келісімінің шарттарына сәйкес Пфальц аймағын басып алды. 1920 жылы Санкт-Ингберт және Гомбургтің (Сарпфальц) батыс округтері Бавария Пфальцінен бөлініп, жаңадан құрылған Саарландтың құрамына кірді, ол бейбітшілік шартына сәйкес Ұлттар Лигасы тарапынан басқарылды. Сол жылы тағы жеті қала округтерден тәуелсіздігі жарияланды: Шпейер, Людвигсхафен, Франкенталь, Невштадт-ан-дер-Вайнштрассе, Кайзерслаутерн, Пирмасенс және Цвайбрюккен. Олар бүгінгі күнге дейін дербес. 1919 және 1923 жылдар аралығында, французтардың қолдауымен, Пфальцты Бавариядан және Германиядан бөліп алуға әрекеттер жасалды. 1919 жылдың 1 маусымында «Еркін Палатин қауымдастығының» (1918) негізін қалаушы Эберхард Хаас «Палатин Республикасын» жариялады, бірақ Шпейердегі үкімет ғимаратын басып алуға қол жеткізбеді. 1923 жылдың 23 қарашасында Франц Йозеф Хайнц, Кайзерслаутерн, Невштадт және Ландау қалаларын бақылауға алғаннан кейін және Палатин үкіметі капитуляциялағаннан соң, Шпейерде «Рейн Республикасының бірлестігіндегі Автономиялық Палатин үкіметі» деп жариялады. Келесі күндері оның тобының қолына тағы бірнеше қала түсті. Бавария үкіметі бұл әрекетке қатысты қарсылық білдірді және Эдгар Юлиус Юнг басқаруымен жасақ құрды. 1924 жылдың 9 қаңтарында Хайнц Шпейердегі Виттельсбахер Хоф мейрамханасында тамақ ішіп отырғанда өлтірілді. Сепаратистік қозғалыстың басқа да жетекші мүшелері 12 ақпанда Пирмасенсте болған атыс кезінде қаза тапты. Ол кезде 1924 жылдың қаңтарында Бавария мен Одақтас Рейнланд Жоғары Комиссиясы (Одақтас оккупациялық күштерінің жоғарғы кеңесі) арасындағы келісім-шарт қолданыстағы жағдайды мойындады және Пфальц Баварияның бір бөлігі болып қалатынын кепілдік берді, осылайша сепаратистік әрекеттерге нүкте қойылды. Нацистік билік кезінде, 1933 жылдан 1945 жылға дейін Пфальц ресми түрде Баварияның құрамында болды, бірақ толығымен қайта ұйымдастырылды – ол Саарландпен біріктіріліп, штабы Саарбрюккенде орналасқан Гау Вестмарк құрылды.

After World War I, French troops occupied the Palatinate under the terms of the Treaty of Versailles. In 1920, the western Bezirksämter of Sankt Ingbert and Homburg (Saarpfalz) were separated from the Bavarian Palatinate, and became part of the newly established Saarland, which, according to the peace treaty, was governed by the League of Nations. That same year, seven more towns were declared independent of the Bezirksämter: Speyer, Ludwigshafen, Frankenthal, Neustadt an der Weinstraße, Kaiserslautern, Pirmasens, and Zweibrücken. They remain separate to this day. Between 1919 and 1923, during the occupation, there were French backed attempts at separating the Palatinate from Bavaria and the Empire. On 1 June 1919, Eberhard Haaß, founder of the "Free Palatine Association" (1918), proclaimed the "Palatine Republic", but failed to occupy the government building in Speyer. On 23 November 1923, Franz Josef Heinz proclaimed the "Government of the Autonomous Palatinate in the Association of the Rhenish Republic" at Speyer, after gaining control of the towns of Kaiserslautern, Neustadt, and Landau, and after the capitulation of the Palatine government. In the following days, several more towns fell into his group's hands. The Bavarian government reacted sharply. It organised a squad under the command of Edgar Julius Jung. On 9 January 1924, Heinz was assassinated while dining at the Wittelsbacher Hof in Speyer. Other leading members of the separatist movement were killed on 12 February, in a shooting in Pirmasens. By then, a treaty between Bavaria and the Inter Allied Rhineland High Commission (the supreme council of the Allied occupation forces) of January 1924 recognised the status quo and guaranteed that the Palatinate would remain a part of Bavaria, thereby putting an end to separatist attempts. Under Nazi rule, from 1933 to 1945, the Palatinate officially remained part of Bavaria, but was otherwise totally reorganised—it was merged with the Saarland into the Gau Westmark, with headquarters in Saarbrücken.

Рейнланд-Пфальц

Бавариямен одақ екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Германияны одақтас державалар басып алған кезде неміс мемлекеттері қайта ұйымдастырылғаннан кейін ақыры таратылды. Баварияның өзі АҚШ оккупациялық аймағының бір бөлігі болса, Пфальц француз әскерлерімен басылып алынды. Француздар өз оккупациялық аймағын жаңа штаттар құру арқылы қайта ұйымдастырды, сондықтан 1947 жылы Пфальц Рейнгессамен (Райнгессен) – Рейн өзенінің батысындағы Гессен Халық штатының бұрынғы бөліктерімен, сондай-ақ Пруссия Рейн провинциясының оңтүстік бөлігімен біріктіріліп, Рейнланд-Пфальц федералды штаты құрылды. Пфальц – бұл Пфальц әкімшілік округі (Regierungsbezirk) болды. Бұл қайта ұйымдастыру Саарландқа бұрынғы округтердің аумағының аз бөлігінің өтуімен бірге жүрді, әсіресе Санкт-Вендель аймағында. 1969 жылғы әкімшілік реформаның бөлігі ретінде солтүстікте шағын шекара өзгерістері жасалды. Шпейер епархиясы және Пфальцтың евангелистік шіркеуі бүгінгі күнге дейін ескі бавариялық округтің тарихи шекараларына негізделген. Пфальц бастапқыда Рейнланд-Пфальцтың бес округінің бірі болды, бірақ 1968 жылы округ көршілес Рейнгессен округімен біріктіріліп, Рейнгессен-Пфальц округі құрылды. 2000 жылдың 1 қаңтарында Рейнланд-Пфальцтың барлық әкімшілік округтері таратылды.

Пенсильвания голландық тілі

Пенсильвания голландтарының көпшілігі Пфальцтан келген иммигранттардың ұрпақтары. АҚШ-та амиштер, меннониттер және фэнси голландтар қолдайтын пенсильваниялық голланд тілі негізінен 1717-1732 жылдары көптеген меннониттік босқындар Пенсильванияға әкелген палатин тілінен туындаған. Пенсильваниядағы жалғыз неміс газеті Hiwwe wie Driwwe 1996 жылы Майнц қаласына жақын орналасқан Обер-Ольм ауылында құрылды (Куцтаун университетімен бірлескен жоба ретінде екі жылда бір рет жарияланады). Сол ауылда неміс-пенсильваниялық қауымдастығының кеңсесі де орналасқан. XIX ғасыр бойында тағы да көптеген палатин иммигранттары келді, олардың көп бөлігі Солтүстік Америкаға қоныс аударды, сондықтан АҚШ-та "палатин" аталымы неміс-американдықтарын белгілеу үшін уақытша қолданылды. Генри Джон Хайнцтің, Пенсильвания штатының Питтсбург қаласында H. J. Heinz компаниясын құрған әкесі Иоганн Генрих Хайнц (1811–1891) 1840 жылы Калльштадттан (Пфальц) Америка Құрама Штаттарына көшіп келді.

Ас мәзірі

Пальцидегі ең танымал тағам – саумаген, сөзбе-сөз "тоңқының асқазаны", бұл тағам қалың, хрустящий қуырылған қабықтан (тоңқының асқазаны) тұрады, ішіне шошқа еті, картоп және дәмдеуіштер қоспасы салынады. Аймақтың басқа дәстүрлі ет тағамдары – братвурст, Палатиндық бауыр шұжығы, grieweworscht деп аталатын қанды шұжық ("грив" – бұл майлы шошқа етінің (бекон) кубиктері, сондықтан шартты түрде "бекон қосылған шұжық"), lewwerknedel (Leberknödel) (немесе lewwerknepp, бауыр кнедликтері) және fleeschknepp (Fleischknödel: ет кнедликтері). Қымыз барлық маусымда, әсіресе қыста, картоп пюресі мен қоңыр соуспен бірге беріледі. Сондай-ақ, дәмді нәндіктер (dampfnudels) желінеді, оларды тәтті соустармен немесе гарнирлермен (мысалы, шарап, ваниль соусы немесе құрма, шұжық, алмұрт сияқты консервіленген жемістермен) немесе ащы гарнирлермен (мысалы, картоп сорпасы, көкөніс сорпасы, гуляш немесе бұрышпен пісірілген шошқа етімен) бірге беруге болады.