Кіріспе

Ниагара қозғалысы (NM) – 1905 жылы белсенділер тобы құрған афроамерикандық азаматтық құқықтар ұйымы. Олардың көпшілігі Америка Құрама Штаттарында афроамерикандық заңгерлердің алдыңғы қатарында болды және оған В.Е.Б. Дю Буа мен Уильям Монро Троттер жетекшілік етті. Ниагара қозғалысы нәсілдік сегрегация мен сайлау құқығынан айыруға қарсы құрылды. Ұйым мүшелері Букер Т. Вашингтонның дауыс беру құқығынсыз ұсынып отырған, бейбітшілік пен келісімге басу саясатын "ерсіздік" деп есептеді. Ұйым өздері күшпен өзгеріс жасағысы келген "қуатты ағын" құрметіне осылай аталып, Ниагара шарлауын өзінің символы ретінде қабылдады. Ұйым Нью-Йорк штатындағы Ниагара шарлауында жиналған жоқ, бірақ алғашқы конференциясын жақын орналасқан Буффало қаласында өткізуді жоспарлады (соңғы сәтте, бұзылыстарды болдырмау үшін, Ниагара өзені арқылы Канаданың Онтарио провинциясындағы Форт-Эри қаласына көшті). Ниагара қозғалысы NAACP ұйымының тікелей алдын бауырлары болды.

Өмірбаян

Америка Азамат соғысынан кейін болған қайта құру дәуірінде африкалық американдықтар бұрын-соңды болмаған деңгейде азаматтық бостандық пен қоғамдық қатысуға ие болды. Оңтүстікте, алғаш рет бұрынғы құлдар дауыс беруге, мемлекеттік лауазымдарға тағайындалуға және өз еңбектері үшін келісімдер жасауға мүмкіндік алды. 1870 жылдары Қайта құру аяқталғаннан кейін олардың бостандықтары шектеле бастады. 1890 жылдан 1908 жылға дейін Оңтүстік штаттарының барлығы қара нәсілділердің көпшілігін сайлау құқығынан айырып, олардың саяси және азаматтық құқықтарын күрт шектеген жаңа конституцияларды немесе заңдарды бекітті. Демократтар штаттық заң шығарушы органдарды қайта бақылауға алғаннан кейін, қоғамдық орындарда нәсілдік сегрегацияны енгізетін заңдарды қабылдады. Бұл саясат 1896 жылы АҚШ Жоғарғы Сотының Плессиге қарсы Фергюсон ісі бойынша шешімінен кейін, «бөлек, бірақ тең» деп жарияланған мекемелердің конституциялық екендігі туралы үкім шығарғаннан кейін бекітілді. Африкалық американдықтарға арналған бөлек мекемелер көбінесе нашар жағдайда болды немесе мүлдем болмады. 1890 жылдардағы ең белгілі афроамерикандық өкілі – Алабама штатының Тускиги институтының жетекшісі Букер Т. Вашингтон болды. 1895 жылы Джорджия штатының Атланта қаласында сөйлеген сөзінде Вашингтон «Атланта келісімі» деп белгілі болған мәселені талқылады. Ол Оңтүстіктегі африкалық американдықтар экономикалық мүмкіндіктер мен заң алдындағы теңдік сияқты негізгі құқықтары қамтамасыз етілгенше саяси құқықтар (мысалы, дауыс беру құқығын пайдалану) үшін күреспеуі керек деп есептеді. Олар білім беруге және жұмыс істеуге, нәсілдерін көтеруге баса назар аударуы керек деп сенді. Вашингтон Ұлттық афроамерикандық кеңесіне, алғашқы жалпыұлттық афроамерикандық азаматтық құқықтар ұйымына саяси үстемдік етті. 20 ғасырдың басында афроамерикандық қауымдастықтың басқа белсенділері Вашингтонның ұсынғаннан гөрі өз халқы үшін жоғары мақсаттар қоюды және расистік үкімет саясатына қарсы тұруды талап ете бастады. Олар Вашингтонды «икемдеуші» деп санады. Оппозицияға солтүстіктен келген В.Е.Б. Дю Бойс, ол кезде Атланта университетінің профессоры, және 1901 жылы радикалды белсенділік үшін платформа ретінде «Бостон Гардиан» газетін құрған Бостондық белсенді Уильям Монро Троттер кірді. 1902 және 1903 жылдары белсенділер тобы Ұлттық афроамерикандық кеңестің съездерінде кеңірек талқылауға қатысуға тырысты, бірақ Вашингтонның жақтастары басымдық танытқандықтан (сонымен қатар «Букериттер» деп те аталды) олар шеттетілді. 1903 жылдың шілдесінде Троттер белсенділіктің ортасы болған Бостонда Вашингтонмен қақтығысты ұйымдастырды, нәтижесінде ұсақ төбелес болды және Троттер мен басқалары тұтқындалды; бұл оқиға ұлттық жаңалықтарға енді. 1904 жылдың қаңтарында Вашингтон ақ нәсілді меценат Эндрю Карнегидің қаржылық көмегімен афроамерикандықтар мен азаматтық құқықтар өкілдерін біріктіру мақсатында Нью-Йоркте кездесу ұйымдастырды. Троттер шақырылмады, бірақ Дю Бойс және тағы бірнеше белсенділер шақырылды. Дю Бойс белсенділердің ісіне көңіл бөліп, Вашингтонның ниеттеріне күмәнмен қарады; ол шақырылған белсенділердің саны Букериттерге қарағанда аз екенін атап өтті. Кездесу Вашингтон мен Дю Бойстың қатысуын қамтитын комитет құруға негіз салды, бірақ ол тез арада тарап кетті. Дю Бойс 1905 жылдың шілдесінде қызметінен кетті. Осы кезде Дю Бойс пен Троттер Вашингтонға қарсы белсенді топты жақсы ұйымдастыру қажеттігін түсінді.

Алғашқы кездесудің орны

Бірінші Ниагара конференциясы бастапқыда Нью-Йорктің Буффало қаласында өтеді деп жоспарланған еді, бірақ саяси беделі зор Букер Т. Вашингтонның жақтастары бұзуға тырысатынынан қауіптенгендіктен, соңғы сәтте Канаданың Онтарио штатындағы Форт-Эридегі Эри Бич қонақ үйіне көшті. Дю Бойс бұл кездесуді "құпия" деп сипаттады. Бір Букерит, Клиффорд Пламмер, Буффалоға барып, болып жатқандарды тексеріп, айналасына қарап, "құанышпен" конференция өтпегенін хабарлады. Мұны жасыру үшін, олар Буффалода орналасудан бас тартқан делінді. Бірақ мұны қолдайтын ешқандай дәлел жоқ.

Принциптер туралы декларация

Алғашқы кездесуге қатысушылар «Принциптер декларациясын» жаттап шықты, бұл жұмыс негізінен Дю Буа мен Троттердің еңбегі болды. Топтың философиясы Букер Т. Вашингтонның келісімшіл көзқарасымен қарама-қайшы болды, ол жауынгерлікке қарағанда сабырлылықты ұсынды. Декларация топтың философиясы мен талаптарын анықтады: саяси, әлеуметтік және экономикалық тұрғысынан. Онда «негр американдықтарының» жетістіктері сипатталды, «әсіресе интеллектінің артуы, мүлікті сатып алу, қылмыстың төмендеуі, отбасылық өмірдің жақсаруы, әдебиет пен өнердегі прогресс және үлкен діни, экономикалық және білім беру мекемелерін басқарудағы құрылымдық және басшылық қабілеттің көрсетілуі». Олар судьялардың нәсіліне қарамастан таңдалуын, ал сотталған қылмыскерлерге – ақ немесе қара – жасаған қылмыстары үшін тең жаза берілуін талап етті. Өз сөзінде В.Е.Б. Дю Буа: «Біз ақ нәсілден гөрі заңсыз емеспіз; біз жиі тұтқындаладымыз, сотталадымыз және қараусыз қалдырыламыз. Біз қылмыскерлерге де, заңсыздық жасағандарға да әділдік жасаймыз». Ол сотталғандарды жалға беру жүйесін жоюды талап етті. Бұл жүйе Азамат соғысынан кейін, оңтүстік штаттары түрмелерді салу алдында құрылды. Оңтүстік штаттары қара нәсілділерге қарсы заңдар қабылдап, оларды төлей алмайтын айыппұлдары мен алымдарын төлеу үшін жалға берді. Бұл жүйе жергілікті билік органдарына және мемлекетке тұтқындарды жалға беру арқылы табыс әкере берді. Бақылау аз болды, көптеген тұтқындар зорлық-зомбылыққа ұшырады және өлімге дейін жұмыс істеді. «Аталарымыздың» сеніміне қайта оралуға шақырып, декларацияда әрбір адамның тең және еркін болуы керек екені айтылды. Декларация сондай-ақ қара нәсілділерге еңбек одақтары тарапынан жасалған қарым-қатынасты сынады, олар көбінесе қысымға ұшырады және жұмыс берушілері толық қорғамайды, сондай-ақ тұрақты жұмысқа да орналастырылмайды. Бұл шешім бұрыннан жарияланған, яғни мұндай әділетсіздікке қарсы наразылық, кемсітушілік тоқтамайынша жалғаса беретінін растады. Екіншіден, Дю Буа мен Троттер адамның «физикалық ерекшеліктеріне» негізделген кемсітудің ақылсыздығын атап өтті, ол туған жері немесе терісінің түсі болсын. Адамның білімсіздігі, әдепсіздігі, кедейлігі немесе аурулары ақталу себебі болуы мүмкін, бірақ жеке адамдардың бақылауында емес. Декларацияның соңында Джим Кроу заңдары, қара нәсілділердің теңіз флотына және әскери академияларға қабылдамауы, қара нәсілділердің құқықтарын қорғайтын 13, 14 және 15-ші түзетулерді орындамауы және қара нәсілді бауырларына деген жаттықсыздаушылықты көрсеткен шіркеулердің «христиандық емес» мінез-құлқы айыпталды. Декларацияда «теңдікті қолдайтындарға» және осы мәселені алға жылдыруға көмектескендерге алғыс айтылды.

Қарсылық

Букер Т. Вашингтон және оның жақтастары осы қарсылас қозғалыстың өсуін тоқтатуға тырысты. Вашингтон, Томас Фортуна және Чарльз Андерсон қозғалыстың құрылғанын білгеннен кейін кездесіп, оның жаңалықтарын қара баспасөзде жарияламайтындыққа келісті. Олар Арчибальд Гримке мен Келли Миллер сияқты қолдаушыларды тартты, олар Троттермен достық қарым-қатынаста болған, бірақ Дю Бойс оларды конгреске шақырмаған (Гримке Fortune's New York Age газетіне жұмысқа орналасты). "The Age" газетінің редакторы бұл қозғалыстың Вашингтонның салған үйін бұзуға бағытталған әрекет екенін жазды. Вашингтонның Бостондық жақтасы Троттердің Guardian газетінің баспагерін қызметтерін кері алуға көндірді, бірақ Троттер баспа ісін жалғастыруға үміттенді. Белгілі ақ белсенділер, оның ішінде Фрэнсис Джексон Гаррисон және Освальд Гаррисон Виллард (Троттердің құрмет тұтқан тұлғасы, аболиционист Уильям Ллойд Гаррисонның отбасы) әкелерінің туғанына 100 жыл толуына арналған Троттер ұйымдастырған мерекелік шараларға қатысудан бас тартты. Олар Букериттер ұйымдастырған тойды таңдады. Вашингтонның тоқтату әрекеттеріне қарамастан, 1905 жылдың соңында Дю Бойс бірнеше қара басылымдар қозғалыстың қызметі туралы хабарлағанын және Букериттер баспасөзінің шабуылдары салдарынан одан әрі жарияланғанын мәлімдеді. Вашингтон сондай-ақ оның ыңғайласу саясатына қарсы болған көп ұлттық азаматтық құқықтар тобы – Конституциялық лигаға шабуыл жасады. Ниагара қозғалысы осы ұйыммен ортақ мақсатта бірікті.

Қозғалыстың соңы

1907 жылғы жиыннан кейін Уильям Монро Троттердің кетіп қалуы ұйымға ауыр соққы болды, сондай-ақ 1908 жылғы сайлауда қай партияны қолдау керек дегендегі пікір келіспеушіліктері де әсер етті. Дю Бойс өзінің ішінде тартысып тұрса да, Демократиялық партияның үміткері Уильям Дженнингс Брайанды қолдады, бірақ көптеген афроамерикандықтар республикашылдардан ажыраса алмады, нәтижесінде Уильям Говард Тафт сайлауда жеңіске жетіп, афроамерикандықтардың маңызды қолдауын алды. 1908 жылы Огайо штатының Оберлин қаласында өткен жылдық жиын өте шағын болды және ұйымның жергілікті және ұлттық деңгейдегі біртұтастығының жоқтығын және бейжайлықты көрсетті. Дю Бойс 1904 жылы танысқан әлеуметтік жұмыскер және социалист Мэри Уайт Овингтонды ұйым алдында сөз сөйлеуге шақырды. Ол осы құрметке ие болған жалғыз ақ әйел еді. 1908 жылға қарай Вашингтон мен оның жақтастары баспасөз құралдарымен (ақ және қара баспасөз) сәтті байланыс орнатып, Оберлин жиыны туралы жазбалар дерлік жарияланбады. Қозғалыстың «де-факто өлі» деп есептей отырып, Вашингтон ұйымның некрологын «Нью-Йорк Эйдж» газетіне жариялауға дайындады. Бұл ұйымның соңғы жиыны болды.

Мұра

1908 жылы Спрингфилдте болған ірі нәсілдік тәртіпсіздіктердің салдарынан бірқатар белгілі ақ нәсілдік құқық қорғаушылар нәсілдік қатынастар мәселесі бойынша маңызды конференция өткізуге шақырды. 1909 жылдың басында Нью-Йорк қаласында өткен конференцияда 1910 жылы ресми түрде құрылған Афроамерикалықтардың теңдігі үшін ұлттық қауымдастығының (NAACP) негізі қаланды. 1911 жылы Дю Бойс (NAACP баспалар директоры болып тағайындалды) Ниагара қозғалысының қалған мүшелеріне NAACP-тың қызметін қолдауды ұсынды. Ниагара қозғалысы, әсіресе Оңтүстіктегі афроамерикалықтардың көп бөлігі үшін аса танымал болған жоқ. Букер Т. Вашингтон 1905 және 1906 жылдары қозғалыстың ең белсенді кезеңінде елдің көптеген қалаларында үлкен және қолдау көрсеткен жұртшылыққа сөз сөйледі. 1906 жылы Атлантадағы нәсілдік тәртіпсіздіктер Вашингтонның беделіне нұқсан келтірді, бұл Ниагаралықтарға оған қарсы шабуылдауға мүмкіндік берді. Дегенмен, Вашингтон мен Ниагаралықтар стратегияда (Джим Кроу заңдарына қарсылық және тең қорғау мен азаматтық құқықтарды қолдау) келіссе де, тактикада келіспегендіктен, Вашингтон 1915 жылы қайтыс болғаннан кейін топтар арасында келісімге келу процесі басталды. NAACP 20 ғасырда афроамерикалықтардың құқықтары үшін күресетін жетекші ұйымға айналды.

Негізгі дереккөздер

Дю Бой, В. Э. Б. "Ниагара қозғалысы сөйлеген сөзі". (1905). Онлайн.