Кіріспе

Архитектуралық стиль

Испан отаршылдығының қайта жаңғыру стилі (lang es) – 20 ғасырдың басында Американы испан отарлау кезінде пайда болған испан отаршылдығы архитектурасына негізделген архитектуралық стильдік қозғалыс. АҚШ-та 1915 жылы Сан-Диегода өткен Панама-Калифорния көрмесі, архитектор Бертрам Гудхьюдің жұмысын көрнекті түрде көрсеткенімен, стильді ұлттық деңгейде танымал етуге ықпал етті. Басты назар Калифорния мен Флоридада болған испан отаршылдығының қайта жаңғыру қозғалысы 1915 және 1931 жылдар аралығында ең жоғары танымалдылыққа ие болды. Мексикада архитектурадағы испан отаршылдығының қайта жаңғыруы, Мексика революциясынан кейін үкімет қолдаған өнердегі ұлтшылдық қозғалысымен байланысты болды. Мексика стиліне негізінен Жаңа Испанияның орталық аймақтарындағы барокко архитектурасы әсер еткен, ал АҚШ стиліне Жаңа Испанияның солтүстік миссиялары ықпал еткен. Кейіннен АҚШ-тың интерпретациясы Мексикада танымал болды және жергілікті жұртшылық оны «колониалды калифорниялық» деп атады. Оңтүстік Калифорния мен Флоридадағы коттеджтік үйлердің дизайны негізінен осы ерте қозғалыстан туындады. Ерекше терракоталық черепица және штукатурлы қабырғалар 1970 жылдардан бері осы аймақтардағы жаңа құрылыстардың стандартты дизайны болып табылады.

Жерорта теңізі қайта жаңғыру

АҚШ-тағы испан отаршылдық қайта жандану стилінің бастауларын Жерорта теңізі қайта жандану архитектуралық стилінен табуға болады. Флорида штатының Сент-Огастин қаласы (бұрынғы испан колониясы) үшін үш солтүстік-шығыс архитектор – Нью-Йорктік Джон Каррер мен Томас Гастингс (Carrère and Hastings) және бостондық Франклин В. Смит 1880 жылдары Жерорта теңізі және испан қайта жандану стилінде әсем әрі егжей-тегжейлі қонақ үйлер жобалады. Понс-де-Леон қонақ үйі (Carrère and Hastings, 1882), Алказар қонақ үйі (Carrère and Hastings, 1887) және Каса-Моника қонақ үйі (кейін Кордова қонақ үйі) (Franklin W. Smith, 1888) пайда болғаннан бастап, «Күн нұры» аталған штатқа мыңдаған қысқы туристер испандық әсердегі архитектураның тартымдылығы мен романтикасын сезіне бастады. Бұл үш қонақ үйге Сент-Огастиндегі испан билігінен қалған ғасырлар бойғы ғимараттар ғана емес, сонымен қатар 1873 жылы салынған және бүгінге дейін сақталған The Old City House, испан отаршылдық қайта жандану архитектурасының көрнекті мысалы да әсер етті.

Миссияның қайта жаңғыруы

Испан отаршылдық жаңғыру стилінің мүмкіндіктері 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында өткен халықаралық көрмелерге келген сәулетшілердің назарына жеткізілді. Мысалы, 1893 жылы Чикагода өткен Дүниежүзілік Колумбия көрмесіндегі ақ штукатурмен қапталған Калифорнияның Миссиялық жаңғыру стиліндегі павильоны және 1900 жылы Буффалода өткен Панамерикандық көрменің Электр мұнарасымен бірге Миссиялық қонақ үй испан отаршылдық жаңғыруының әлеуетін көрсетті. Олар сонымен қатар, Бель-Этар классицизмінің ықпалымен салынған портиктер, фронтондар және колоннадаларды да біріктірді.

Флорида

1910 жылдардың басында Флоридадағы сәулетшілер испандық отаршылдық стилін қайта жаңғыртумен айналыса бастады. 1914 жылы салынған Фредерик Х. Тримблдің Веро Бичтегі Фермерлер банкі – бұл стильдің толыққанды дамыған ерте мысалы. Флорида штатындағы Сент-Клауд қаласы тұрғын үйлер мен коммерциялық құрылыстар үшін осы стильді қолданды және колониялық Мексиканы еске түсіретін әдемі әрі нәзік жабынмен қапталған ғимараттардың көрнекті коллекциясына ие. Олардың көпшілігін Ида Анна Райан мен Изабел Робертс жобалаған. Испандық отаршылдық стилін қайта жаңғыртудың кеңінен танымал болуының тағы бір маңызды мысалын Оңтүстік Флоридадағы Корал Гейблс қаласының сәулетінде көруге болады – бұл қала 1920 жылдары жоспарланып салынған және осы стильді ерекше айқын көрсетеді.

Калифорния

Испан отаршылдығының қайта жаңғыру стиліндегі жобалау мен құрылыстың негізгі орны Калифорния болды, әсіресе жағалау қалаларында. 1915 жылы Сан-Диего Панама-Калифорния көрмесінде архитекторлар Бертрам Гудхью және Карлтон Уинслоу аға бұл стильді штат және елде танымал етті. Бұл стиль Калифорниялық төртбұрышта ең жақсы көрініс тапқан, ол көрменің басты кіреберісі ретінде салынған. 1920-ші жылдардың басында архитектор Лилиан Жаннет Райс Сан-Диего округіндегі Ранчо-Санта-Фе қаласын дамытуда осы стильді қолданды. Санта-Барбара қаласы 1925 жылғы Санта-Барбара жер сілкінісінен кейін туған кең ауқымды қираудан соң, қалаға біртұтас испандық мінез беру үшін осы стильді қабылдады. Уильям Музер III жобалаған округтік сот үйі және Эдвардс пен Планкетт жобалаған Арлингтон театры – осы стильдің көрнекті мысалдары. Джордж Вашингтон Смит Санта-Барбарада көптеген үйлерді, соның ішінде Каса-дель-Херреро және Джеклинг үйін, сондай-ақ Лоберо театрын және Санта-Барбара жаңалықтары баспасын жобалады. Жылжымайтын мүлік дамытушысы Оле Хансон 1928 жылы Калифорния штатының Сан-Клементе қаласын құру және дамыту кезінде испан отаршылдығының қайта жаңғыру стилін жақтады. Джон Бейкуэлл, кіші, және Артур Браун, кіші, салған Пасадена қалалық үйі, Сонома қалалық үйі және Гарри Г. Корнер мен Уильям Дж. Гейдж салған Беверли-Хиллс қалалық үйі – Калифорниядағы басқа да маңызды азаматтық нысандар. 1922 және 1931 жылдар аралығында архитектор Роберт Х. Сперджон Риверсайдта 32 испан отаршылдығының қайта жаңғыру стиліндегі үйлер салдырды, олардың көптегені сақталған.

Мексика

Мексикадағы испандық отаршылдық қайта жаңғыру стилінің бастауы Америка Құрама Штаттарында дамыған стильден өзгеше. Мексика революциясынан кейін ұлттық мәдениетті, соның ішінде сәулет өнерін де баса көрсететін ұлтшылдық толқын пайда болды. Неоколониалды стиль еуропалық эклектизмге (Порфириато кезінде басым болған) жауап ретінде туындады. Архитектор Федерико Э. Марискальдың (es) 1915 жылғы "La patria y la arquitectura nacional" кітабы ұлттық жекеліктің негізгі бөлігі ретінде вице-корольдік сәулетін қолдауға зор ықпал етті. Президент Венустиано Карранцаның (1917-1920 жылдары қызмет еткен) үкімет кезінде отаршылдық стильде үй салғандарға салық жеңілдіктері берілді. 1920 жылдардың басында Платереск элементтерімен – мысалы, гротесктер, шыңдар және қисық сызықты аркалармен – салынған үйлердің саны арта түсті. Тезонтель, кантера және талавера плиткалары сияқты дәстүрлі материалдар неоколониалды ғимараттарға енгізілді. Мексика қаласының Колония Наполес, Кондеса, Поланко және Ломас де Шапультепек аудандарында осы стильдегі көптеген үйлерді әлі де көруге болады. Пасаже Поланко сауда орталығы – коммерциялық сәулетте осы стильдің қолданылуының бір мысалы.

Австралия

Эмил Содерстен және профессор Лесли Уилкинсон сияқты ықпалды австралиялық сәулетшілер 20 ғасырдың басында Италия мен Испаниядан стильдерді әкелді. Олар Жерорта теңізі стильдерінің Австралия климаты мен өмір салтына өте қолайлы болатынына көз жеткізді. 1920-1930 жылдары Сиднейдің Манли және Бонди сияқты аудандарында Жерорта теңізі стилі кең таралды. Оның бір түрі, «Испан миссиясы» немесе «Голливуд испан стилі» деп белгілі болған нұсқасы, австралиялықтар Голливуд жұлдыздарының сол стильдегі сәнді үйлерін кинода көріп, журналдарда оқығаннан кейін танымал болды. Испан миссиясы үйлері ең бай аудандарда пайда бола бастады, олардың ең танымал мысалы – Элизабет шығанағындағы «Бумеранг» үйі. Сиднейдегі «Плаза» театры осы стильдегі танымал кинотеатр болып табылады.

Қытай

1930 жылдары Шанхайда, әсіресе бұрынғы француз концессиясында, испандық жаңғыру стилінде көптеген үйлер салынды. Шанхай испан тілінде сөйлейтін елдермен мәдени байланысқа түспесе де, бұл ғимараттар сол кезде қалаға зор әсер еткен Голливуд фильмдерінен шабыттанған болуы мүмкін. "The Chinese Architect" және "The Builder" сияқты жергілікті архитектура журналдары, жергілікті құрылысшылардың көшіріп, іске асыруы үшін осы стильдің толыққанды мысалдары мен суреттерін жиі жариялап тұрды.

Испандық Шығыс Үндістан

Испания тажы үшін жаулап алынып, билік етілгеннен кейін, және көбінесе Жаңа Испания (Мексика) патшалығының құзыретіндегі аумақ ретінде басқарылғаннан кейін, Филиппин және Мариан аралдары архитектурасында ибериялық және Латын Америкасының ықпалына түсті. АҚШ Филиппинды басып алған кезде Калифорниядан шабыттанған Миссия стилі мен испандық отаршылдық қайта жаңғыру архитектурасы да келді. Америка сәулетшілері бұл стильді Филиппинде дамытып, ғимараттарды американдық жабдықтармен жаңартып, модернизациялады. Испандық отаршылдық қайта жаңғыру архитектурасының және Калифорния миссия стилінің ең көрнекті мысалы – Уильям Э. Парсонс жобалаған және 1909 жылы салынған әйгілі Манила қонақ үйі. Gota de Leche, Paco Market сияқты және мыңдаған басқа мысалдар да елдің барлық аймақтарында кездеседі, әсіресе елдегі шіркеулер мен кафедральдарда.

Белгілі сәулетшілер

Бұл стильдің ең белгілі сәулетшілерінің бірі Джордж Вашингтон Смит болды, ол 1920 жылдары Калифорния штатының Санта-Барбара қаласында қызмет етті. Оның жеке үйлері El Hogar (1916, басқаша атауы Casa Dracaena) және Casa del Greco (1920) оған Монтесито мен Санта-Барбараның әлеуметтік топтарынан тапсырыстар әкелді. Оның салған атақты үйлерінің бір мысалы – Монтеситодағы Стидманның Каса-дель-Херреро иелігі, қазір ол тіркелген Ұлттық тарихи ескерткіш және қайта жаңартылған тарихи үй-көрікті жерлер мұражайы. Басқа мысалдар – Джеклинг үйі және Лоберо театры, бәрі де Калифорнияда орналасқан.