Кіріспе

Ирландия жазушысы (1953 жылы туған) ирландиялық драматург, профессор Фрэнк МакГиннесс (1953 жылы туған) – ирландиялық жазушы. «Фабрика қыздары», «Соммаға қарай марш жасайтын Ольстер ұлдарын бақылау», «Менің үстімнен қараушы біреу» және «Долли Уэсттің ас үйі» сияқты өзінің пьесаларынан бөлек, ол «әдеби классиканы өңдеудегі үлкен тәжірибесімен танымал, Расин, Софокл, Ибсен, Гарсия Лорка және Стриндберг пьесаларын жоғары бағаланған аудармалар арқылы жеткізген».

Өмірбаян

МакГиннес Ирландияның Донегал графтығындағы Инишовен түбегінде орналасқан Бункрана қаласында дүниеге келді. Ол жергілікті білім алды және Дублин университетінде таза ағылшын тілі мен ортағасырлық зерттеулерді аспирантура деңгейінде оқыды. Ол алғаш рет «Фабрика қыздары» пьесасымен көзге түсті, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыс туралы «Ольстер ұлдары Соммаға қарай марш жасайды» пьесасымен танылды, ол Дублиннің Абби театрында және халықаралық аренада қойылды. Пьеса Хэмпстед театрында қойылғанда, МакГиннесстің ирландтық католик тегі туралы әңгімелер пайда болды. Ол көптеген сыйлықтарға ие болды, соның ішінде МакГиннес үшін «Ең үміткер драматург» номинациясы бойынша Лондонның «Evening Standard» сыйлығы және Кристофер Эварт Биггстің естелік сыйлығы. Ол Генрих Ибсен, Антон Чехов және Еврипид сияқты классикалық драматургияның жаңа нұсқаларын жазды, басқалардың сөздік аудармаларын бейімдеді. Сонымен қатар, ол әріптесі Брайан Фрильдің сахналық пьесасы негізінде «Луганасада билеу» фильмінің сценарийін жазды. МакГиннесстің алғашқы поэзия жинағы «Booterstown» 1994 жылы жарық көрді. Оның бірнеше өлеңдерін Мариан Фейтфулл орындады, олардың ішінде «Electra», «After the Ceasefire» және «The Wedding» бар. МакГиннес бұрын Ольстер университетінде тіл білімі мен драма, Дублин университетінде ортағасырлық зерттеулер және Мейнут қаласындағы Ұлттық Ирландия университетінде ағылшын тілінен дәріс берді. Содан кейін ол Дублин университетінде оқытушы болып жұмыс істеді, ал кейін сол жердегі ағылшын тілі, драма және кино мектебінде шығармашылық жазу профессоры болып тағайындалды.

Бастапқы пьесалары

Фрэнк МакГиннес түсіндірді: "Менің алғашқы жазғандарым ән сөздері болды. Мен Пол Маккартни мен Джони Митчелл сияқты болғым келді". Дегенмен, ол "маңызды бір нәрсе" жазуды қалап, пьеса мен роман арасында "монета лақтырып", пьеса жазуды шешті. Бір сыншы пьесаның "сәрсенбіден жексенбіге дейінгі уақыт аралығын" атап өтті, бұл католик символизміне сілтеме жасайды, және тақырыбына қарамастан, бұл шын мәнінде "құрбандық ойыны" екенін көрсетеді. "Мен 'Фабрика қыздарын' жазғанда, - деді МакГиннес, - көрермендерге мен өте мәдениетті ортадан келгенімді сезіндіргім келді, [өйткені] мен тілдің өте қауіпті, тілдің өте көп мағыналы болған ортада өстім". МакГиннестің екінші пьесасы, "Ольстер ұлдары Сомға қарай марштайды", 1985 жылы сахналанды. Бірінші дүниежүзілік соғыстағы протестант әскерлері туралы бұл пьесаның негізгі мақсаты саяси емес, бірақ драматургтің айтуынша, бастапқыда "керемет оқиға" оны шабыттандырды. Одан кейін жазылған "Тәуелсіздік" пьесасы суретші Караваджоға арналған. Ол пьеса атауын оның "Исаак құрбандығы" деген суретінен алған, бұл сурет Құдайдың ұлын өлтіруді сұрап, әкенің имандылығын сынауы туралы библейлік оқиғаны бейнелейді. Суретте құрбандыққа шалуға дайындалып тұрған қой адамның қатыгездігіне қорқып, өздерінің тазалығынан айырылып тұр. МакГиннес "осы таза қойдан" шабыттанды, ол оқиға соңында баланың орнына құрбандыққа шалынады. "Оқиғада тек Караваджо ғана қойды есінде сақтайды", - деді МакГиннес. Көптеген сыншылар МакГиннес пьесаларына Ибсеннің үлкен әсер еткенін айтады, бұл пікірді драматург өзі де растап, "әрине, Шекспирдің де әсері бар" деп түсіндірді. Ол "гомосексуалды неке, махаббат және серіктестік туралы керемет пьеса жазуды" қалағанын айтты. Драматургтің отырып алатын бөлмесінде Нора МакГиннес салған МакЛиаммордың суреті ілулі тұр, ол "Фабрика қыздарынан түскен гонорармен сатып алынған", сондықтан актер МакГиннес өмірінде үнемі көрінеді. "Алтын қақпалар" пьесасы МакЛиаммордың өмірінің соңғы күндерін көрсетеді, өйткені МакГиннес "театр өнерінің екі пионері туралы" қараңғырақ, жат және болжауға қиын нәрсе жазуды қалаған. 2007 жылы көрсетілген "Ілінген бақтар" пьесасы Альцгеймер ауруы және оның науқастар мен олардың жақындарына тигізетін зиянды әсері туралы. МакГиннес былай деді: "Мен көрермендер күлсін деп үміттенемін. Сонымен қатар, олар қорқысын. Мен оларға күткеннен артық нәрсе беруге тырысамын". Бір рецензент бұл пьесаның "бізді ұстап, қозғалтып, алаңдатып" жазатынын айтты.

Бейімделу

МакГиннес өзінің түпнұсқа пьесаларымен қатар, пьесаларды бейімдеуімен де кеңінен танымал. Ол Софокл, Жан Расин, Генрик Ибсен, Мольер, Валье Инклан, Федерико Гарсиа Лорканың классикалық туындыларын, сондай-ақ Стриндберг пен Пиранделлоның шағын шығармаларын, Джеймс Джойстің әңгімесін және Стокер мен Дю Мориердің романдарын бейімдеген. Оның, әсіресе, классикалық грек драмасының бастапқы күшін ашып көрсету шеберлігі сыншылар тарапынан жоғары бағаланды. Ол кейде бейімдеулерінде кейіпкерлерді жақсырақ ашу немесе пьесаның негізгі ойын күшейту үшін назар аударарлық өзгерістер жасайды. Мысалы, "Ребекка" пьесасындағы шеттетілген басты кейіпкерді бұрынғысынан жақсы жағдайда болған ағылшын-ирландтық әйелге айналдырған, немесе "Ребекка" пьесасында "Мен миссис Денверстің Макспен бетпе-бет кездесіп, 'Сен оны жақсы көрдің, бірақ ол сені сүймеді' дейтін жаңа сахна ойлап таптым" деген тұсын қосымша жазған. Ал "Барбариялық комедиялар" пьесасында, аморальдық гротескті әлемді бейнелейтін шығармада, ол зорлық-зомбылық көрінісін қосты. Мұндай өзгерістердің кейбіреулері пікір тудырды. Бірақ, көбінесе МакГиннестің бейімдеулері түпнұсқаға "жан беруге" ұқсас жаңа өңдеулер ретінде мақталады.

Поэзия

Фрэнк МакГиннес өзінің жазушылық жолын ақын ретінде бастады. Университет студенті кезінде ол былай деп түсіндірді: "Мен "Irish Press" газетіне бірнеше өлең жібердім, ал керемет [бас редактор] Дэвид Маркус маған [']Мен оларды жариялаймын['] және 'Сен жазушысың' деп жауап берді. Ол ненің бастамасы екенін білмеді, бірақ шынында содан басталды. 20-21 жастағы адам үшін естігенге керемет нәрсе. Мен содан әрі жұмысты жалғастырдым". "Booterstown" (1994) сол аттас қалаға қатысты жазылған; "The Stone Jug" (2003) – алпыс сонеттен тұратын жинақ; "Dulse" (2008) латын тілінен аударғанда "тәмді" деген мағына береді, сонымен қатар Ирландияда жеуге қолданылатын теңіз балдырының аты. Жалпы алғанда, МакГиннес поэзиялық стилі тыңдаушының немесе оқырманның санасында жаңғырық табатын, нақты, берік, ұйқассыз жолдарды қолданумен ерекшеленеді. Өлеңдер көбінесе сезімдерді ұйымдастыруға тырысады, кейде терең психологиялық очерктерді көрсетеді. Олар қарым-қатынастар, оқиғалар және күнделікті өмірдің маңыздылығы туралы ойлармен толған. Өлеңдер – көбінесе жеке тәжірибеден шабыттанған, бірақ кейде оның пьесалары үшін жаңа кейіпкерлерді жасауға немесе оларды толықтыруға арналған суреттер. Бір сыншы МакГиннес поэзиясының "драматикалық монологқа және күшті лиризмге ден қоюымен" сипатталатынын айтты. Дублин университетінің Мемориалдық бағындағы дөңгелек пішіндес тасқа Франк МакГиннес осы орынға арнап жазған қысқа өлең ойылып жазылған: "Бұл үнсіздік дөңгелек / Еске алу да / солай дейді".

Көркем әдебиет

Фрэнк МакГиннестің алғашқы романы "Ариматея" 2013 жылы жарық көрді. Ол "[құтқарылу туралы әңгіме]" деп сипатталған. Кітап 1950 жылы Донегалдағы бір ауылда өтеді, онда "шетелден келген және ерекше қызық сөйлейтін" итальян суретшісінің келгенінің әсері көрсетіледі. Әңгіме әртүрлі кейіпкерлердің көзқарастарынан баяндалады және 1900 жылдары Бункрана католик шіркеуі үшін Крест жолының суреттерін салуға шақырылған тарихи итальян суретшісінен шабыттанды. МакГиннес бұл кітапты "Айылған бақтар" пьесасы үшін зерттеу жұмысы ретінде жазды, бірақ оның роман ретінде жарияланатынын күтпеген. Пьесаның сюжеті Альцгеймер ауруына шалдыққан және санасын бірте-бірте жоғалтатын романдар жазушы туралы, ал кейіпкерді жақсырақ түсіну үшін МакГиннес сол адам жаза алатын романды жазуға тырысты, нәтижесінде "Ариматея" дүниеге келді. Тағы бір сыншы "Ариматея" кітабының "ерекше ирландиялық кітап екенін, онда Джойстің және Маиртин О Кадханның стильдері өзара шайқасады" деді. Көптеген сарапшылар бұл хорлық романның, монологтар сериясы түрінде жазылғандығының, Фрэнк МакГиннестің театр тәжірибесін, әсіресе жеке дауыстарды беру қабілетін тиімді пайдаланғанын атап өтті. Оның ақындық өнері де "Ариматея" романындағы ұсыныс пен үнсіздік идеяларына қатысты болуы мүмкін. Бір рецензент романның "соңғы әсерінің" "оқырманды әлі естілмеген дауыстар мен ешқашан бөліспейтін жеке қайғылар туралы ойлауға жетелеуі" екенін айтты. Фрэнк МакГиннестің екінші романы "Ағаш кесуші және оның отбасы", 2017 жылдың қыркүйегінде жарық көрді, ол Джеймс Джойстің Цюрихтегі соңғы күндеріне арналған. Роман төрт бөлімнен тұрады, онда Джеймс, оның серіктесі Нора, қызы Люсия және Джойстің "Шеттегілер" пьесасының кейіпкерлерінің аттарымен аталатын ұлы Джорджоның монологтары келтірілген. Кітаптың тұсаукесерінде Джойс зерттеушісі, профессор Энн Фогарти, кітапты ашқанда Джойс зерттеушілері назардан тыс қалған Джорджо Джойстың дауысын естігеніне таң қалғанын айтты. Фогарти МакГиннестің романы Джойс отбасын тарихшылар мен өмірбаян жазушылардан "құтқарып" шығарғанын, ал кітапты "ақылды және өткір" деп сипаттады. Фрэнк МакГиннес жас кезінде Джони Митчелдің "Суретшінің портреті" романының алғашқы бір жарым бетін оқығанын естіп, Джойсқа ғашық болғанын айтты. МакГиннес сондай-ақ Джойс туралы роман жобасын қолға алғанда, "басын арыстан толы зоопаркқа салып жатқанын" білгенін, бірақ бұл оны тоқтатпағанын жеткізді. "Ағаш кесуші және оның отбасы" романы тарихи фактілерді әдейі өзгертуімен де ерекшеленеді. Джойс отбасы туралы айтатын кітапта Джойстің досы, ирланд драматургы Сэмюэл Беккеттің бейнесі де бар.

Қысқа көркем әдебиет

МакГиннес бірнеше әңгіме жариялаған. 2014 жылы ирланд жазушыларының жаңа әңгімелер жинағында "Paprika" әңгімесі жарық көрді. "Паприка" – бұл кісі өлтіру туралы әңгіме, оның ортасында наразы, психикалық тұрақсыз ақ тенор тұр, ол қазір операда Отелло рөлін ойнап, қара боянып шығады. Әңгіме басты кейіпкердің "мақтанғанынан кейін күйреген" және "үлкендік пен үмітсіздік арасында ауытқушы" "қалың дауысымен" баяндалады. Ағынмен жазылған, бірақ өзіне-өзі сыналған монолог ретінде құрылған шығармада түрлі ассоциация деңгейлері бар, оның ішінде Шекспирдің "Отелло" пьесасының сюжетіне жасалған өзгеріс немесе жаңаша қарау, жекеліктің көрсетілуін зерттеу, теңсіздіктің "логикасын" талдау және "[балалық шақтың сынықтарын]" пайдаланып, "әңгімені ерекше және ойландыратын тәсілмен тесіп өту". 2018 жылы МакГиннес өзінің алғашқы қысқа әңгімелер жинағын – он екі әңгімеден тұратын "Paprika" атты кітабын жариялады. Оны Дублиндегі The O'Brien Press баспасының Brandon бөлімі шығарды. Әңгімелер "көтеріліс пен ашуға толы, өмірге қанағатсыз, ақыл-есі дұрыс емес адамдардың жайлы өмірден алыс, жаман жаққа қарай бет бұруын бейнелейтін, таң қалдыратын жинақ" деп сипатталды.

Опера

Фрэнк МакГиннестің алғашқы опералық либреттосы 2014 жылы Лондонның Англия Ұлттық операсында қойылған «Thebans» болды. Опера Софоклдің пьесаларының трилогиясы негізінде жазылған. Ол либретто жазуға композитор Джулиан Андерсон шақырды. Осы ауқымды туындыны 100 минуттық бір оқиғаға бейімдеу үлкен қиындық тудырды. Композитормен болған алғашқы әңгімелерін еске алып, МакГиннес былай деді: «Менің бірінші айтқаным: «Бұл әлдеқайда қысқа болуы керек». Біз екі беттік мәтінді қарадық. «Мен оны алты жолға дейін қысқарта аламын», – дедім оған, және содан кейін солай істедім». «Тебалық трилогия» – «Эдип Рекс», «Эдип Колоннан» және «Антигона» – кейде хронологиялық ретпен үш пьесадан тұратын қойылым ретінде орындалады. Өз нұсқасында МакГиннес оқиғаның дәстүрлі ретін өзгертуге шешім қабылдады. Ол былай түсіндірді: «Мен әрқашан [«Антигона»] пьесасын кештің соңына қою оны едәуір кемсітеді деп ойладым. Бұл трилогияның соңғы бөлігі болғанымен, ол соңғы нүкте секілді емес; тіпті, басқа автор жазғандай сезіледі». МакГиннес либреттоны жазудағы басты мақсаты – түпнұсқа мәтінді заманауи көрерменге түсінікті ету болды. «Мен оны қолжетімді етуге тырысамын, – деді МакГиннес, – және әншілерге ән салу үшін мүмкіндігінше әдемі мәтін жазуға ұмтыламын. Менің ойымша, бізді қызықтырып жүрген осы оқиғалар – әдемі де, қатыгез, ал сұлулық пен қатыгездік өзара байланысты». Бір сыншы атап көрсеткендей, «МакГиннес Софоклдің пьесаларын өте қысқа, қарапайым жолдарға дейін қысқартқан, оларды концерт залында оңай естіуге болады», және «Андерсонның музыкасы осы жолдардың айналасындағы эмоционалды кеңістікті толтырады», демек, «тамырының ежелгілігіне қарамастан, «Thebans» операның болашағына нұсқау бере алады». Тағы бір сыншы Франк МакГиннес «драманың өте әдемі, сәндік тұтастығын жасаған» деді, сондай-ақ операның баршасы «жазудың металл тәрізді ықпалдылығын, бірақ жаңа гармониялық байлықпен нығайтылғандығын» көрсетеді.

Кино және теледидар

МакГиннес бірнеше фильм сценарийлерін жазған. "Луганасада билеу" (реж. Пэт О’Коннор, 2005) – Брайан Фрильдің сол аттас пьесасының бейімделуі. Бір сыншы атап өткендей, бұл фильмнің "пьесаға ең маңызды өзгерісі" – бірінші актінің соңындағы шешуші би көрінесінің оқиға соңына жылжуы, бұл "фильмнің негізгі қағидасын ашады: ол естеліктерді рәсімге айналдырады". МакГиннес сонымен қатар Кейт О’Брайеннің тыйым салынған "Мэри Лавелл" романының киноға бейімделген "Пәппелер туралы әңгіме" сценарийінің авторы, бірақ сценарий соңғы өндірісте айтарлықтай өңделді. Балалық шағын еске ала келе, МакГиннес өскен кезінде кітаптар болмағанын, газеттерден басқа, "телевизор болды, ол үлкен өзгертуші, сол кезде керемет ойын-сауық көзі" деді. Оның телефильмдерінің қатарында Дэнни Бойлдің режиссерлік еткен "Скаут" (BBC, 1987) – Солтүстік Ирландиядағы "Манчестер Юнайтед" футбол командасының талант іздеушісі туралы, және Джули Николсонның сол аттас кітабынан бейімделген "Дженниге арналған ән" (BBC, 2015) – 2005 жылы Лондондағы исламист террористік шабуылдарының салдары туралы фильмдер бар. МакГиннес эвтаназия тақырыбын қамтыған "Швейцарияда қысқа тұру" (BBC, 2009) телефильмінің сценарийін де жазды. Сонымен қатар, ол теледидар үшін бірнеше деректі фильмдердің сценарийлерін жазды, оның ішінде 1791 жылы Дублинде Гендельдің "Мессия" ораториясының премьерасын еске алуға арналған "Мессия XXI" (RTÉ, 2000) және ирланд жазушысын құрметтеу үшін түсірілген "Оскар Уайлдқа туған күнің құтты болсын" (RTÉ, 2004) фильмдері бар.