Кіріспе
"The City on the Edge of Forever" ("Мәңгілік шекарадағы қала") – американдық ғылыми-фантастикалық телесериал "Жұлдыз жолының" бірінші маусымының жиырма сегізінші және соңғы эпизоды. Оны Харлан Эллисон жазды, сценарийді жетілдіруге және редакциялауға Стивен В. Карабацос, Д.С. Фонтана және Джин Л. Кун үлес қосты. Джин Родденберри соңғы редакциясын жасады. Эпизодты Джозеф Певни түсірді және алғаш рет 1967 жылдың 6 сәуірінде NBC телеарнасында көрсетілді, содан кейін 1967 жылдың 31 тамызында қайта көрсетілді. Эпизодта доктор Леонард МакКой (ДеФорест Келли) қауіпті дәрінің дозасын артық мөлшерде қабылдап алады. Ол санасы толық болмаған күйде бір құпия планетаға көшіп кетеді, ал оны капитан Кирк (Уильям Шатнер) және Спок (Леонард Нимой) басқаратын құтқару тобы қуып жетеді. Олар көп ұзамай мәңгілік сақшыға, саналы уақыт порталына кездеседі. МакКой уақытқа кері саяхат жасап, тарихты соншалықты өзгертеді ki Планеталар Федерациясы мүлдем жоғалады. Кирк пен Спок оны Ұлы депрессия кезеңіндегі Нью-Йорк қаласына іздеп барады, осы зиянды түзетуге тырысады. Өткенде Кирк Эдит Килерге (Джоан Коллинз) ғашық болады, ол кедейлерге тамақ дайындап беретін мейрамханада жұмыс істейді және өзінің 23-ші ғасырына ұқсас болашақты армандайды. Спок соңында МакКойдың Килерді жол апатынан құтқарып, тарих бағытын өзгерткенін анықтайды. Керк жеке қайғысына қарамастан, оқиғаның орын алуына рұқсат береді, осылайша тарихты қалпына келтіреді. Эпизод сыншылар тарапынан жоғары бағаланды және "Жұлдыз жолы" франшизасының ең жақсы эпизоды деп жиі айтылады. Кейбір сыншылар трагедиялық соңы сияқты элементтерді ерекше атап өтті. Ол бірнеше марапатқа ие болды, соның ішінде Америка Жазушылар Гильдиясының Телевизиондағы үздік эпизодтық драма сыйлығы (Эллисон, 1967) және Хьюго сыйлығы (Эллисон және Певни, 1968).
"The City on the Edge of Forever" is the twenty eighth and penultimate episode of the first season of the American science fiction television series Star Trek. It was written by Harlan Ellison; contributors to and/or editors of the script included Steven W. Carabatsos, D. C. Fontana and Gene L. Coon. Gene Roddenberry made the final re write. The episode was directed by Joseph Pevney and first aired on NBC on April 6, 1967, with a repeat broadcast on August 31, 1967. In the episode, Doctor Leonard McCoy (DeForest Kelley) accidentally overdoses himself with a dangerous drug. He transports himself down to a mysterious planet while not in his right mind and is pursued by a rescue party led by Captain Kirk (William Shatner) and Spock (Leonard Nimoy), who soon come across the Guardian of Forever, a sentient time portal. McCoy travels back in time while impaired and changes history to such an extent that the Federation of Planets no longer exists. Kirk and Spock follow him to Depression era New York City to attempt to fix the damage. While in the past, Kirk falls in love with Edith Keeler (Joan Collins), a soup kitchen operator who dreams of a future much like his own 23rd Century. Spock eventually discovers that McCoy had changed the course of history by saving Keeler from dying in a traffic accident. Much to his personal grief, Kirk allows the accident to take place, restoring history. The episode received widespread critical acclaim and has been frequently stated to be the best episode of the entire Star Trek franchise. Elements such as the tragic ending were highlighted by several reviewers. It won several awards, including the Writers Guild of America Award for Best Episodic Drama on Television (Ellison, 1967) and the Hugo Award for Best Dramatic Presentation (Ellison and Pevney, 1968).
Сюжет
"Энтерпрайз" мистикалық планетаның орбитасында айналып, уақыттың бұрмалануына себеп болғанда, бас дәрігер Леонард Маккой өліміне жақын лейтенант Сулуды емдеп жатқан кезде, "Энтерпрайз" тағы бір уақыт толқынынан дірілдеп, Маккой қателікпен өзіне қауіпті кордразиннің үлкен дозасын жіберіп алады. Есінен шығып, ашуланып, Маккой көпірден қашып, планетаға телепортталады. Капитан Джеймс Т. Кирк, бірінші офицер Спок, бас инженер Скотт және байланыс офицері лейтенант Ухурадан тұратын іздеу тобы оны қуа жетеді. Планета бетінде олар ежелгі жарқыраған сақинаға тап болады, ол "Мәңгілік Қорғаушы" деп аталатын саналы нысан болып шығады – оларды кез келген уақыт пен орынға жібере алатын портал. Қорғаушы оларды Жердің өткеніне жіберуді ұсынады және Спок зерттеу үшін трикодеріне жазған тарихи кезеңдердің бірнеше суреттерін көрсетеді. Басқалары алаңдағанда, әлі де есінен шыққан доктор Маккой жасырынған жерінен шығып, порталға секіріп өтеді. Ұшу тобы дереу "Энтерпрайз"пен байланысын үзеді, ал Қорғаушы Маккойдың өткенді соншалықты өзгерткенін түсіндіреді, "Энтерпрайз" және олар білген шындық енді жоқ. Қорғаушы бұл зиянды түзетуге болатынын айтады, сондықтан Кирк Маккой өткен кезде көрсетілген тарихи кезеңді қайта көрсетуді сұрайды. Ол Спокпен бірге Маккой келгенге дейін уақытта секіріп өтуге тырысады және 1930 жылғы Ұлы депрессия кезінде Нью-Йорк қаласына жетеді. Олар полициядан жасырыну үшін өрт сөндіру баспалдағынан киім ұрлап, 21-ші көшедегі Миссияның жертөлесіне тығылады. Олар сол жерде сопалық асхананың басшысы Эдит Килермен танысады. Ол кіргізушілерде бірдеңе дұрыс емес екенін сезеді, бірақ оларға жертөлені тазалау үшін ақы төлеп, тұруға орын табады. Кейін Спок Маккой тарихты қалай өзгерткенін анықтауға тырысады. 1930 жылғы қолда бар технологияны пайдалану қиын, Спок оны "тас пышақтар мен аю терілеріне" теңейді. Спок инженерлік мәселемен айналысқанда, Кирк миссияда кездейсоқ жұмыстар жасап, шығындарын өтейді, сонда ол Килерге ғашық болады. Кирк пен Спокқа беймәлім, Маккой қатты алаңдаған күйде келіп, миссияға құлап түседі, онда Килер оны емдейді. Спок жұмысын аяқтап, Килердің жол апатында өлуі керек екенін, бірақ Маккойдың келуінен құтылғанын, нәтижесінде ол Екінші дүниежүзілік соғыстың алдында бейбітшілік қозғалысын құрған өзгеше уақыт сызығын жасағанын біледі. Ол АҚШ-ты соғысқа кіруді кешіктіруге жеткілікті күшке ие болды, бұл нацистік Германияға бірінші атом бомбасын жасауға және одақтастардың орнына соғыста жеңіске жету үшін және әлемді жаулауға мүмкіндік берді. Кирк бұл аяннан қатты шошып, Килерге деген сезімін мойындайды, ал Спок миллиондаған өлімді болдырмау және болашақты қалпына келтіру үшін оның өлуі керек деп жауап береді. Келесі күні кешке Киркпен бірге Кларк Гейбл фильмін көруге бара жатып, Килер Маккойдың есімін айтады. Қатты таңғалған Кирк Килерге сол жерде тұруын, ал ол миссияға хабарлау үшін көшенің ар жағына өтуін бұйырады. Маккой миссиядан бір уақытта шығады, ал үшеуі тротуарда қайта қосылады. Мұны байқаған Килер оларға қосылу үшін көшеден өте бастайды және келе жатқан жүк көлігін байқамайды. Кирк инстинктивті түрде оны құтқаруға бұрылады, бірақ Споктың дауысы оны тоқтатады, ал Кирк мажбүр болып Маккойды ұстайды, сондықтан ол да оны құтқара алмайды. Килер соққыға ұшырап, қаза табады. Таң қалған Маккой Кирктен не істегенін білетін-білмейтінін сұрайды, бірақ Спок жауап береді: "Ол біледі, доктор. Ол біледі". Кирк, Спок және Маккой Қорғаушы арқылы оралып, Ұшу тобына қосылады, онда олар "Энтерпрайз" қалпына келтірілгенін көреді. Жүздері мұңды Кирк не болғаны туралы сұрақтарға жауап бермейді, "Бұл жерден шығып кетейік" дейді, ал Ұшу тобы "Энтерпрайзға" телепортталады.
Жазу
Бұл эпизодты жазу Харлан Эллисонның алғашқы ұсынысынан бастап Джин Родденберридің соңғы өңдеуіне дейін он айдан астам уақыт алды. Шоудың сюжет редакторлары Стивен В. Карабацос пен Д.С. Фонтана телесценарийді қайта жазды, ал өзгерістер продюсер Джин Л. Кунға да жатқызылды. Осы тәжірибе Эллисон мен Родденберридің өмірінің соңына дейін араздасуына себеп болды, әсіресе Родденберридің Эллисонның Скотти кейіпкері сценарийдің бір нұсқасында есірткі сатқан деген күмәнді айыптауы (бұл кейіннен "Есімдердің барлығы" атты эпизодтағы сюжетке ұқсас, онда Скотти жау әскерін мас етуге тырысады, ал МакКой қарсыластың жоспарларын бұзу үшін үнемі екіншісіне дәрілік стимулятор салады). Эпизодтың бюджеті 50 000 доллардан асып, өндіріс кестесінен шығып кетті. Сахналық дизайнда қателіктер болды, "руналар" деген нұсқау "ескі орындар" деп қате түсінілді. Мэтт Джеффрис ауырғандықтан, Роланд Брукс декорацияны және Мәңгілік Қорғаушыны жобалады, Джеффрис оралғанда бұл оны таңқалдырды.
Бастапқы биіктігі мен контурлары
Харлан Эллисон «Жұлдызды жолға» Джин Родденберри алғашқы жазушылардың бірі ретінде шақырған болатын. Родденберри шоу үшін сценарийлер жазуға ең жақсы ғылыми-фантастика жазушыларын тартуды көздеді және Эллисонды бірден таныды. Ол кезде Эллисон 1965 жылғы «Жазушылар гильдиясы» сыйлығына «Сынық қолы бар демон» атты «Outer Limits» эпизодының сценарийімен ұсынылған еді; ол жеңіске жетті. Алдын ала жазылған сюжет берудің орнына, Эллисонға өзіндік идеясын дамытуға және оны 10 беттік жоба түрінде ұсынуға рұқсат берілді. Эллисон евангелист Эйми Семпл Макферсонның өмірбаянын оқығаннан кейін, Кирк уақытқа кері саяхаттап, жақсы ниетті, бірақ болашақты сақтау үшін өлуі тиіс әйелге ғашық болуының қызықты идея болар деп ойлады. Эллисон мұның Киркке терең әсер ететініне сенді. 1966 жылдың наурыз айында Эллисон осы идеяны Родденберриге ұсынды, ол оны қабылдады. Бір аптадан соң ол алғашқы сценарийді тапсырды. Продюсер Роберт Х. Джастман кейіннен оны керемет деп еске алды. Оны жазғанда Эллисон кейінірек жұмыс істеген жазушылар сияқты көптеген шектеулерге тап болған жоқ; ол серияның негізгі қағидалары жасалғанға дейін жұмысқа алынған. Бірінші нұсқада лейтенант Ричард Беквит енгізілді, ол заңсыз есірткі саудасына қатысы бар екендігін әшкерелеумен қорқытқанда, бір кемешіні өлтіргені үшін өлім жазасына кесілді. Эллисон бұл элементті қосты, өйткені ол ғарыш кемесінде басқа әскери бөлімдер сияқты, кем дегенде бірнеше заңсыз адамдар болады деп күткен. Беквитті Киркпен бірге жақын жердегі планетаға алып кетеді, ал Спок оны ату отряды арқылы өлімге жібереді. Планета атмосферасының ерекшелігіне байланысты олар қоршаған ортаға төзімді костюмдер киюге мәжбүр болды. Олар келген кезде ежелгі өркениеттің және қаланың қираған қалдықтарын табады – бұл Эллисонның «мәңгіліктің шетіндегі қаласы» еді. Бұл жерде 3 метрлік бірнеше адам – мәңгіліктің сақшылары тұрады, олар ежелгі уақыт машинасының күзетшілері. Кирк машинада АҚШ тарихын көруді сұрайды, ал ол 1930 жылдардың Ұлы депрессиясына жеткенде Беквит проекцияға кіріп, жоғалып кетеді. Сақшылар Киркке тарих өзгергенін хабарлайды, ал «Энтерпрайзға» оралғаннан кейін кемеде енді бүлікшілер бар екенін біледі. Олар телепорт бөлмесіне қайта оралып, планетаға қайтады, онда Сақшылар Кирк пен Спокқа Беквитті өткенге қууға рұқсат береді. Сақшылар Беквит Эдит Кёстлердің өлімін болдырмағанын айтады, және соңғы нұсқадағыдай, Кирк оған ғашық болады; алайда, бұл нұсқада ол оның соңында өлуі керек екенін біліп, осы сезімге баруға келіседі. Эмоциялық тұрғыдан ол Беквиттің Кёстлерді құтқаруға тырысуына кедергі жасай алмайды – Спок оны тоқтатуға мәжбүр болады. Родденберри кемені қауіпке тікелей салуды сұрағандықтан, Эллисон жауап ретінде бүлікшілер элементін қосты. Беквит тұтқындалады, бірақ қайтадан проекцияға қашып, жарылып жатқан Нова жұлдызының шексіз циклына түседі – ол айқайлайды және мәңгілікке дейін азапталып өледі. Родденберри алғашқы жобадағы Кирктің кейбір әрекеттерімен келіспеді және ол Эллисоннан сценарийді ақысыз қайта жазуды сұрады. Қайта жазуға тағы бес апта кетті, содан кейін Родденберри қосымша түсініктемелер берді, ал Эллисон оларға жауап беруге тағы екі апта уақыт алды. Бұл эпизодты маусымның бірінші жартысында түсіру жоспарланған, өйткені нұсқада Yeoman Janice Rand (Грейс Ли Уитни) болған. 13 мамырда түскен нұсқаны алғаннан кейін Родденберри мен Desilu және NBC басшыларының бәрі де тынышталды – Эллисонның жобасын қайта қарастыруға кеткен уақытқа қарағанда сценарийлер дайындалып, жазылып, бекітіліп үлгергендіктен, уақыттың көптігіне алаңдаған. Бұл нұсқада шығындарды азайту үшін қоршаған ортаға төзімді костюмдер алынып тасталды, ал Сақшылар Киркке берген ақпарат қайта жазылып, оны көбірек жалпылама және Жерге қатысты емес етіп жасады. Сондай-ақ Эдит Кёстлердің тегі Килер болып өзгертілді. Алайда, сюжеттің көп бөлігі өзгеріссіз қалды.
Теледидарлық ойынның дамуы
Жюстман емдеуді түсіруге тырысудың ықтимал құны туралы дереу алаңдаушылық білдірді. Оның ерекше алаңдаушылығы уақыт порталы эффектісі, мамонт қатысатын көрініс және сыртқы және түнгі түсірілімдердің саны болды. Осыған қарамастан, Родденберри Эллисоннан оны түсірілім сценарийіне айналдыруын және режиссердің көмекшісінің бөлмесінде оған үстел қоюын сұрады. Эллисон өзінің өтініші бойынша кішігірім кеңсеге ие болды, бірақ ол оны қатты ұнатпай, уақытының көп бөлігін түсіру алаңында өткізді. Ол кеңседе қатты рок-н-ролл музыкасын ойнататын, содан кейін оны түсіру алаңына қалдыратын. Бірде Джон Д. Ф. Блэк оны "Маддтың әйелдері" фильмінің түсірілімінде ұстап, кеңсеге алып барды. Музыка жалғасты, Блэк Элисонға оны бәсеңдетуді айтты, бірақ жазушы терезеден шығып кетіпті. Кейде ол түнгі уақытта жұмыс істеп, Жюстманның кеңсесінде диванда ұйықтайтын. Кешігулер жиналғанда, "Мәңгілік шекарадағы қала" эпизодына бөлінген уақыт басқа эпизодтарға қайта бөлінді. Бұл кезеңнің ұзақтығы кейінірек әртүрлі болғанына қарамастан, Эллисон алғашқы теледидар жобасын үш аптада аяқтап, оны 7 маусымда Жюстманға тапсырды. Блэк кейінірек Элисонның әрқашан "40 нәрсемен айналысқанын" айтты, яғни бір уақытта бірнеше тапсырманы орындағанын. Оған жауап ретінде Эллисон бірнеше тапсырманы бір уақытта орындау - сценарий жазушылардың 1960 жылдары қалай күн көріскені екенін айтты. Жюстманның сценарийді алғандағы қуанышы көп ұзамай бітті. Ол фильмнің шығындары көп екенін және кейіпкерлердің сценарий бойынша әрекет етпейтінін тез түсінген. Бір кезде Кирк пен Спок арасындағы осындай әңгімеде Вулкандық кейіпкер адамдарды варварлықпен айыптады, ал Кирк Споктың алғыстығы жоқ екенін айтты, өйткені адамдар Вулкандықтардан да дамыған. Жюстман бұл жақсы сценарий деп ойлады, бірақ оны бірінші маусымға дейін қайта жазуға және түсіруге болмайды. Эллисоннан оны тағы да қайта қарауды сұрады, проблемалар NBC-ден келген өтініштерге байланысты болды және бір аптадан кейін қосымша нұсқаны ұсынды. Ол оны олардың сұрақтарына сәйкес қайта қарамағаны үшін өндіріс тобы шыдамдылығын жоғалта бастады және ол бюджет қиындықтары туралы Жюстманмен айтыса бастады. 15 тамызда Эллисон екінші рет қаралған жобаны Жюстманға тапсырды, ал ол мұқабасында "түпкі жоба" деп аталды. Жюстман дереу продюсер Джин Л. Кунға хат жазып, бес айдан кейін Эллисон эпизодтың бюджет талаптарын түсірілуі мүмкін нәрсеге дейін азайта алмағанын айтты. Родденберри мен Жюстман екеуі де Эллисонмен сөйлесіп, одан әрі өзгерістерді іздеді, бірақ оны сендіре алмады. Уильям Шатнер Элисонның үйіне жазушыны татуластыруға тырысу үшін жіберілді. Ол өзіне айқайлап, үйден қуып жібергенін айтты, бірақ Эллисон Шатнер сценарийді диванда отырып оқып шыққанын және Родденберриге ұнағанын айту үшін кеткенін айтты. Эллисон Шатнердің сценарийді қайта қарастыруға жеке қызығушылығы бар екенін айтты, өйткені Леонард Нимойдың Эллисонның нұсқасына қарағанда көбірек сөздері бар еді және диванда саптарды санап отырып уақыт өткізді. Бұл арада Стив Карабацос Блэкті шоудағы сюжет редакторы ретінде алмастырды және Кун оған сценарийді түзетуді тапсырды. Карабоцос жаңа кейіпкерлерді Маккойдың апаты мен адреналиннің шамадан тыс дозасы арқылы ауыстырды және мәңгілік сақшыларын алып тастап, оларды уақытпен саяхаттау порталымен алмастырды. Кейіннен Эллисон оны сценарийге "желі арасымен" қарады деп айыптады. Родденберриге жаңа нұсқасы ұнамай, ол Эллисонды қайтадан келіп, оны қайтадан жазуға көндірді. 19 желтоқсанда Эллисон 1 желтоқсанда қайта қаралған телеплейді ұсынды. Жюстман Родденберридің соңғы нұсқасын қайта жазып, оны қолдануға болатын нұсқаға айналдыру мүмкіндігін ұсынды. Ол "жақсы әңгіме" болғанымен және Эллисон "өте талантты жазушы" болғанымен, оны басқа біреу қайта жазуы немесе мүлдем жоюы керек деп ойлады. Осы кеңесті қолға алып, Родденберри Рождество мен Жаңа жыл аралығында сценарийді қайта жазып, 1967 жылдың 9 қаңтарында жаңа нұсқасын тапсырды. Оның өзгерістеріне Ентерпрайздың зұлым нұсқасын жою және кейбір комедиялық элементтерді қосу кірді. Жюстман Родденберридің өзгерістеріне риза болды және Кунға фильмге түсіруге жақын екенін, бірақ ол әлі де бір эпизодтың бюджетінен асып түсетінін айтты. Дороти Фонтана жаңа оқиға редакторы болып жұмысқа қабылданды, ол Карабоцос орнын ауыстырды. Ол бұрын Родденберридің хатшысы болған және сценарийдің бұрынғы нұсқаларын оқығаннан кейін оның проблемаларын жақсы білген. Ол өзінің жаңа қызметіндегі бірінші жұмыс күніне келгенде, Родденберри оған өзінің қайта жазылған нұсқасын берді және оны қайта жазуға тырысуды сұрады. Кейіннен ол сол күнді "араның ұясына кіру" деп сипаттады, ал сценарийді "тірі граната" деп атады. Оның нұсқасындағы өзгерістердің бірі кордразин дәрісін енгізу болды. Эллисон бұл өзгеріске қатысты сын айтты, өйткені оның соңғы нұсқасында Маккойдағы симптомдарды тудыру үшін шетелдік жаратылыстың уы табылу керек болған. Ол "Джин [Родденберри] өте талантты хирургтің өлімелі дәрімен өзін улауына қалай келіседі!" деді. Жюстман Фонтананың нұсқасын мақтап, оның түсірілуі ең мүмкін екенін айтты. Бірақ ол енді "Эллисон бастапқыда жазған сценарийдегі сұлулық пен құпияны" жоғалтқанын айтты. Ол өзінің жағдайына өкініш білдірді, өйткені ол Эллисонның бұрынғы нұсқаларын көрмеген болса, Фонтананың нұсқасына "қатты қуанған" болар еді. Сценарийге әлі де қанағаттанбаған Родденберри оны тағы бір рет қайта жазуға кірісті, нәтижесін 1 ақпанда жазылған түпкілікті жоба деп атады. Эллисон кейінірек осы нұсқадағы диалогтың кейбір бөліктерін "Родденберри ұнатқан ақымақ утопиялық сөйлемдер" деп атады және Родденберридің "индустрияның ең нашар жазушысынан да жазу қабілеті жоқ" деді. Шатнер кейінірек оның қайта жазылғанын Джин Л. Кун жасап, Родденберри бақылап қана тұрғанын сенді. Эллисон агенті арқылы сценарийде тек Кордвейнер Берд деп көрсетілгісін сұрады. Жауап ретінде Родденберри оны Жазушылар гильдиясынан қара тізімге енгізумен қорқытты, және жазушы ақырында өзінің атымен көрсетілуге көндірілді. Жұмыстың барлық басқа жазушылары сценарийге авторлық құқық алуды қаламады, өйткені олар Родденберридің Star Trek-ті Эллисон сияқты жазушылармен байланыстыру маңызды екенімен келісті.
Режиссерлік және актерлік құрам
Жозеф Певни осы эпизодтың режиссері болып тағайындалды. Оның бұрын толық метражды фильмдерді түсіру тәжірибесі болған, және ол кейіннен "The City on the Edge of Forever" эпизоды "Жұлдызды жол" сериясындағы сол деңгейдегі жұмыс пен қиындыққа ең жақын екенін айтты, оны фильм сияқты қарастырғанын мәлімдеді. Бірақ ол Эллисонның сценарий нұсқасын сынап, оның "театрлық сезімі болмағанын" және Родденберридің оны қайта жазғаны сәттілік болғанын айтты. Ол Эллисонның 1930-шы жылдардағы тұрмыстың егжей-тегжейлі деңгейіне және эпизодтың жалпы идеясына жоғары баға берді. Актерлер таң қалды, себебі актриса Джоан Коллинз сериалда ойнауға қызығушылық танытты. Оның агенті одан шоуда түскісі келетінін сұрағаннан кейін, бұл шоу туралы ешқашан естімеген Коллинз балаларымен ақылдасты. Ұлы қызы шоуға құмарлық танытқан соң, Коллинз студияның ұсынысын қабылдауға шешім қабылдады. Кастинг директоры Джо Д'Агоста оны "әйгілі актриса" деп сипаттады, бірақ сол кезде сериалда ойнағысы келетін көптеген актерлер мен актрисалардың өтініштерін алғанын айтты. Певни: "Джоан Коллинз өте жақсы ойнады. Ол шоуда жұмыс істеуден ләззат алды, ал Билл мен Леонард оған өте жақсы қарым-қатынас жасады. Оны таңдау дұрыс болды." Кейін Коллинз Килерді нацистік көзқарастарды қолдайтын адам ретінде дұрыс емес еске алды, бұл қате актрисаның өмірбаянында қайталанды. Эллисон бұл мінездің қасақана жасалған емес екенін мәлімдеді. Джон Хармон "The City on the Edge of Forever" эпизодында саяхатшы рөлінде пайда болды және "A Piece of the Action" эпизодында маңыздырақ рөлге оралды. Кейбір дереккөздер Guardian дауысын Джеймс Духанға жатқызғанымен, шындығында оны Бартелл ЛаРу орындады. Кейін актер "Bread and Circuses" эпизодында экранда пайда болды және "The Gamesters of Triskelion", "Patterns of Force" және "The Savage Curtain" фильмдерінде дауыстау жұмыстарын атқарды. Сондай-ақ, бұл эпизодта Дэвид Л. Росс лейтенант Галлоуэй және Джон Уинстон лейтенант Кайл рөлінде "Жұлдызды жолға" оралды.
Фильм түсіру және постпродакшн
Түсірілім 1967 жылдың 3 ақпанында басталды, ал түсіруге алты күн жұмсалады деп күтілді. 14 ақпанда түсірілім жоспардан бір жарым күн қалып қойып аяқталды. Жалпы шығын 245 316 долларды құрады, бұл эпизодтың 191 000 долларлық бюджетімен салыстырылады. Бірінші маусымдағы эпизодтардың әдеттегі бюджеті 185 000 доллар болды. Родденберри кейіннен эпизодқа шамамен 257 000 доллар жұмсалғанын мәлімдеді және жоғары сапалы актерлер мен декорацияларға талап етпегенде тағы 20 000 доллар үнемдеуге болатын еді деді. Ол сондай-ақ, Эллисонның түпнұсқа нұсқасы қазірдің өзінде жұмсалған қаражаттан өзге тағы 200 000 долларға түскенін айтты. Түсірілім Desilu Forty Acres орнында басталды, Певни эпизодты алты күнде аяқтау үшін барлық сыртқы түсірілімдерді бір күнде аяқтауға тырысты. Бұл орын бұрын "Мири" және "Архонттардың оралуы" эпизодтарына қолданылған. Ешбір продюсер одан мұны күтпеді, бірақ серия 74 507 долларлық минуспен және тағы екі эпизод түсірілуі керек болғандықтан, Desilu бюджетті сақтауға тырысып жатқанын NBC-ге көрсетуі керек болды. Күндізгі уақытта көп жұмыс атқарылды, "Энди Гриффит Шоу" сияқты басқа сериалдар үшін де пайдаланылған декорацияларда, Флойдтың шаштараздары кейбір кадрларда көрінді. Түсірілім түнге дейін жалғасты, Певни уақыты таусылып бара жатқандықтан, қашан тоқтату керектігін білмеді. Rango және Gomer Pyle сериалдарының келесі бірнеше күнге түсірілім орындары бос болмағандықтан, олар жоғалған көріністерді түсіруге уақыт таба ала ма екеніне сенімсіздікпен қарады. Демалыс күндерінен кейін түсірілім Desilu Gower Street декорацияларында жалғасты, онда әдетте "My Three Sons" сериалы түсірілетін. Бұл орын Килердің МакКойды емдеген миссияның ішкі көрінісін бейнелеу үшін пайдаланылды. ДеФорест Келли МакКойдың Килерге де ғашық болуы керек деп ойлады, сондықтан Певни осы элементті қосып сахналарды түсірді, бірақ оны соңғы монтажда қалдырмады. Келесі екі күн сол декорацияларда өтті, ал 5-ші күні іс-қимыл "Энтерпрайз" көпірінің декорациясына көшті. Бұл күнгі түсірілімде телепорт бөлмесіндегі және "Энтерпрайз" дәліздеріндегі көріністерді түсіру жоспарланған, бірақ өндіріс бір күнге қалып қойғандықтан, олар келесі күнге ауыстырылды. 6-шы күннің ортасында түсірілім көршігі декорацияға, сыртқы қираған орындар мен мәңгілік сақшы үшін көшті, ол келесі екі жарым күн бойы пайдаланылды. Тарихи кадрлардың монтажы, Бруклин көпірінің кадрлары сияқты, Paramount кинотеатрының қорынан алынды. Харлан Эллисон ежелгі қираған орындардың оның сценарийіндегі қаланың "руналармен жабылған" деген сипаттамасын біреудің қате түсінуінің нәтижесі екенін ұзақ уақыт бойы айтып келді. Оның емделуінің немесе сценарийінің (немесе кез келген қайта жазуының) ешбір нұсқасында "руналар" сөзі кездеспейтіні туралы хабарланғаннан кейін, Эллисон IDW комикс кітабының адаптациясы Edge Words-тегі хаттар бағанында, өзінің есте сақтауында қателік болғанын және ол Мэтт Джеффриске жиынтықтың "Ежелгі, өте көне, барлық жерде руналар" болуын айтқандығын мойындады. Ол "руналар" сөзін шатастырып айтқан болар, ал Джеффрис оны дұрыс естімеген болуы мүмкін деп болжайды.
Музыка
"Мәңгілік шегіндегі қала" эпизодының бұрынғы бөлімдерінен қайта пайдаланған бірнеше музыкалық шығармалар бар, оның ішінде "Қоңыр", "Ешкім бұрын бармаған жер" және "Жылаңаш уақыт" эпизодтарынан алынған музыкалық қосымшалар үшін Александр Курейдж авторлық құқық алды. "Shore Leave", "Charlie X" және "The Enemy Within" фильмдерінен де музыкалық материалдар қолданылды. Фред Штайнер бірінші маусымның соңғы жұмысы ретінде жартылай музыкалық қосымша жазды. Оның "Жұлдызды жол" сериясындағы жұмысы көбінесе романтикалық сәттерді көрсету үшін скрипкалар мен виолончельдерді пайдалануға бағытталған, ал ол серияның ешбір жұмысында виолаларды қолданған жоқ. Бұл эпизодта алғаш рет 1931 жылғы "Goodnight Sweetheart" әні пайда болды, оның авторы Рей Нобл, ал сөзін Джимми Кэмпбелл мен Рег Коннелли жазған. Эпизодта қолданылған нұсқада әннің сөзін белгісіз студиялық музыкант орындады. Ән эпизодта пайда болуына лицензия алынған, ал бастапқыда Штайнер өзінің музыкалық қосымшасының негізі ретінде "Goodnight, Sweetheart" әнінің мотивтерін пайдалануға тырысты. Ол бұл әуеннің мелодиясын біртіндеп енгізіп, нәзік болуын қалады, бірақ Джастман Штайнердің ниетін түсініп, әнді эпизодтың басында пайда етуге қарсы болды. Штайнердің "The City on the Edge of Forever" үшін қабылданбаған тағы бір жұмысы – саксафон мен селестаны қолдана отырып, эпизодқа 1930-шы жылдардың атмосферасын беруді көздеген балама негізгі музыкалық тақырып. "The City on the Edge of Forever" үшін жазылған музыка стерео форматында жазылды, бұл серия үшін ерекше жағдай еді. Бұл факті La La Land Records компаниясы "The Original Series" саундтрегінің 15 дискілік жинағын дайындаған кезде анықталды, олар вокалдардың бөлек тректе жазылған болуы мүмкін деген болжам жасады. "The City on the Edge of Forever" эпизоды 1980-ші жылдары VHS және Laserdisc сияқты үй медиасы үшін шығарылған кезде "Goodnight, Sweetheart" әнін пайдалануға рұқсат мерзімі аяқталды және оны басқа студия алды. Әннің пайдаланылған жерлеріне жаңа музыкалық қосымша жазылды, бірақ жаңа шығармалар оркестрлік аранжировкасының өзгешелігіне байланысты Штайнердің бұрынғы жұмыстарымен үйлеспеді. Штайнерге саундтрек талаптарының өзгеруі туралы хабарланбады, ал жаңа музыкалық қосымшаны Дж. Питер Робинсон жазды. Бастапқы ниет DVD шығарылымында "Goodnight, Sweetheart" әнін қалпына келтірмеу және қорапшасында "Бұл DVD үшін кейбір музыка өзгертілген" деген ескертумен шығару болды. Алайда, "Goodnight, Sweetheart" әні қателікпен енгізіліп, Paramount компаниясы авторлық құқық төлеуге мәжбүр болды. Авторлық құқық төленгеннен кейін, барлық келесі шығарылымдарда түпнұсқа "Goodnight, Sweetheart" әні және 1980-ші жылдардағы музыкалық қосымшалар алынып тасталды.
Эфир
"Мәңгілік шегіндегі қала" алғаш рет АҚШ-та 1967 жылдың 6 сәуірінде NBC телеарнасында көрсетілді. Nielsen рейтингісі бойынша 12 қалалық түнгі Trendex есебі бірінші жарты сағатта ABC телеарнасындағы "Баянды әйел" (Bewitched) бағдарламасының 15,04 миллион көрерменіне қарсы 11,64 миллион көрерменмен екінші орынды иеленді. Бұл эпизод CBS телеарнасындағы "Менің үш ұлым" бағдарламасынан жоғары бағаланды. Екінші жарты сағатта ол көрермендердің 28,4 пайызымен екінші орында қалды, ал ABC телеарнасындағы "Шатырдағы махаббат" (Love on a Rooftop) бағдарламасы 32,1 пайызды құрады. "Мәңгілік шегіндегі қала" эпизодының жоғары сапалы қайта өңделген нұсқасы, жаңа арнайы эффекттер, ғарыш кемесінің жаңа сыртқы түрі, сондай-ақ жақсартылған музыка мен дыбыспен 2006 жылдың 7 қазанында АҚШ-та эфирде алғаш рет көрсетілді. Бұл қайта өңделген бесінші эпизод болды. Бұл эпизод АҚШ-тағы 200-ден астам жергілікті телеарнаға "Жұлдызды жол" (Star Trek) бағдарламасын көрсету құқығымен қолжетімді болды және телеарнаға байланысты 7 немесе 8 қазанда көрсетілді.
Орындаушылар мен актерлер тобының жауабы
Бұл эпизодты "Жұлдызды жол" сериалдарында жұмыс істегендер жоғары бағалайды. Родденберри оны өзінің 10 сүйікті эпизодының бірі деп атады және "The Menagerie" мен екінші пилоттық "Where No Man Has Gone Before" эпизодымен бірге ең сүйіктісі деп санады. Өмірінің соңғы сұхбатында ол осы эпизодты ең сүйіктісі деп атады. Фонтананың айтуынша, бұл оның жазбада аты көрсетілмеген екі сүйікті эпизодының бірі, "Трибблдермен қиындықтар" эпизодымен бірге. Басты рөлдердегі актерлер де осы эпизодты өте жақсы көретінін айтты. Шатнер көбінесе осы эпизодты немесе "Қараңғыдағы шайтанды" ең жақсы эпизод деп таңдайды, "Қала" – түсірілімі әдемі, керемет айтылған махаббат оқиғасы болғандықтан, мен үшін "Жұлдызды жолдың" түпнұсқа сериясының ең сүйікті эпизоды" дейді. Нимой оны "Қараңғыдағы шайтан", "Амок уақыты", "Бабилге саяхат", "Жәннаттың бұл жағы" және "Жылаңаш уақыт" эпизодтарымен бірге өте жақсы көретінін айтты. 1995 жылы жарық көрген "Мен Спокпын" кітабында Нимой "Мәңгілік шеттегі қала" және "Амок уақыты" сияқты эпизодтар "1960 жылдардағы көрермендер үшін де, бүгінгі көрермендер үшін де әсерлі әрі мағыналы" екенін жазды. Келли бұл оның сүйікті эпизоды екенін айтып, "Менің ойымша, бұл телешоудағы ең драмалық аяқталулардың бірі болды" деп қосты. 2009 жылғы "Жұлдызды жол" және оның жалғауларында МакКой рөлін ойнаған Карл Урбан "Мәңгілік шеттегі қала" эпизодының өзінің сүйіктілерінің бірі екенін, сондай-ақ "Корбомит маневрі", "Амок уақыты" және "Арена" эпизодаларын да жақсы көретінін айтты.
Сыншылардың қолдауы
"Мәңгілік шегіндегі қала" барлық "Жұлдызды жол" сериясы мен фильмдерінің ең жақсы эпизоды ретінде жиі айтылады. Албукерки журналында эпизодтың алдын ала шолуында, ол "уақыт туннелі" тақырыбының "көзге түсетін өзгешелігі" деп, және "көбінесе түсінуге қиын, бірақ соған қарамастан, қиялы мол тартымды оқиға" деп сипатталды. 1986 жылы "Жұлдызды жол IV: Үйге саяхат" фильмі шыққаннан кейін, онда уақыт саяхаты сюжеттің маңызды бөлігі болды, "Вашингтон Пост" газетінің Луис Агилар "Мәңгілік шегіндегі қала" фильмінен әлдеқайда жақсы екенін айтты, оны "ұлы, көркем орындалған оқиға" деп атады. Франшизаның 30 жылдығына арналған мерекелік шараларда, ол ең жақсы "Жұлдызды жол" эпизоды деп танылды. "Мәңгілік шегіндегі қала" көптеген "Жұлдызды жол" эпизодтарының "ең жақсы" тізімдерінде жоғары орын алды.
2000-шы жылдардан бастап
2003 жылы жарық көрген «Ақырғы шекарадан тыс: «Жұлдызды жол» туралы бейресми шолу» кітабында Марк Джонс пен Ланс Паркин «Мәңгілік шетіндегі қала» эпизодын «Түпнұсқа «Жұлдызды жолдың» ең жарқын туындысы» және ««Жұлдызды жолдың» ең жақсы жақтарын көрсететін үлгі» деп сипаттады. Олар Кирктің Килердің өліміне келісуі «қорқынышты әрі жүрекке тиетін, кейіпкеріне жаңа қыр беретін» жайт екенін айтты. The A.V. Club-тан Зак Хэндлен 2009 жылы эпизодқа «А» бағасын беріп, оны «әділ бағаланған классика» деп атады. Бірақ ол МакКойдың қателікпен салған дозасы «сенімсіз» болса, ал эпизодтың бастауы «таңғажайып, бірақ алдағы ұлылықтың белгісіздігімен күңгірт» болды деді. Ол соңы «қатал» екенін айтты және Кирктің Килердің өліміне тап болған қиын жағдайына жоғары баға берді. Хэндлен бұл эпизодтың маусымның соңғы бөліміне «Операция: Аннигиляциядан» гөрі жақсырақ сай келеріне сенді. 2009 жылы Tor.com сайтында Тори Аткинсон мен Юджин Майерс талқылап, оған 6 баллдан 6 балл берді. Олар эпизодты қайта қарағанда, ол естеліктеріне сай келмейтінінен қынжылды, бірақ «бұл керемет эпизод, жиі еліктеліп, бірақ ғылыми фантастикада сирек басып өткен биікке көтеріледі» деді. Олар трагикалық және комедиялық сәттер эпизодты теңдестіргенін айтты, ал соңы Guardian-ның «барлығы бұрынғыдай» деген сөзіне қарамастан, Кирктегі өзгеріс болғандықтан, кенеттен бірақ орынды болды. Кит Декандидо 2015 жылы Tor.com сайтында жариялаған шолуында эпизодқа 10 баллдан 10 балл берді. Ол эпизодтың адамдар туралы екенін, бұл «Жұлдызды жолдың» ұлы эпизодтарының ортақ тақырыбы екенін айтты. Декандидо Споктың пікірін қолдады: Килердің мейірімділігі мақтауға лайық болғанымен, оның уақыты дұрыс емес еді, өйткені нацистік Германиямен соғыс жалғыз жол болды. IGN 2009 жылы оны «Ең жақсы 10 классикалық «Жұлдызды жол» эпизоды» тізімінде бірінші орынға қойды. «Бұл әдемі оқиға «Жұлдызды жол II: Ханның қаһары» фильмінде кейін зерттелген мақсатты анықтайды: көптің қажеттіліктері аздан немесе біреуден басым. Кирктің эпизодтың соңында телепортталу алдындағы реакциясы – Уильям Шатнердің «Жұлдызды жол» тарихындағы ең әсерлі сәттерінің бірі». Радио Таймс журналында Дэвид Браун 2016 жылы оны Netflix-те «Жұлдызды жол» жанкүйерлері емес көрермендерге көруге арналған екінші үздік эпизод деп атады, оны «трагикалық «Болашаққа қайту»» деп сипаттап, «драманың көп бөлігі 1930 жылдардағы депрессия кезінде орын алатындықтан, жаңадан келгенді шатастыратын ғылыми-фантастикалық элементтер көп емес» деді. Джереми Фустер Yahoo! TV сайтында оны 2017 жылғы телесериалдың басталуына дейін көруге болатын он эпизодтың тізіміне енгізді, оны «сериалдың ең жүрекке тиетін эпизодтарының бірі» деп атады. 2009 жылы Time журналына жазғанда Джон Клауд «Мәңгілік шетіндегі қала» эпизодын сол уақытқа дейінгі фильмдерді қоса алғанда, «Жұлдызды жолдың» ең үздік он сәтінің бірі деп бағалады. Клауд «Мәңгілік шетіндегі қала» эпизодын «уақыт саяхаты ғылыми фантастикасының стандартын белгілейтін, тығыз эпизод» деп атады. Эпизодтың нақты элементтері басқа рейтингтерге әкелді, мысалы Comic Book Resources (CBR) оны Кирк пен Эдит Килер арасындағы «Жұлдызды жол» франшизасының сол уақытқа дейінгі ең жақсы романтикалық қарым-қатынасы деп атады. CBR оны барлық «Жұлдызды жол» серияларының ең жақсы уақыт саяхаты эпизодтарының тізімінде бірінші орынға қойды, ал Nerdist ұқсас тізімде де сол орында қалды. Эпизод 2010 жылдар бойы танымал болды, британдық SciFiNow журналы оны 2010 жылы The Original Series-тің ең жақсы эпизоды деп атады. The A.V. Club оны 2012 жылы «көруге міндетті» топ-10 эпизодтың бірі деп атады, сондай-ақ Newsweek 2016 жылы да осылай бағалады. Vox 2016 жылы оны франшизаның 25 маңызды эпизодының бірі деп атады. 2017 жылы Business Insider «Мәңгілік шетіндегі қала» эпизодын түпнұсқа серияның екінші үздік эпизоды деп атады, ал PopMatters бір жылдан кейін де осы пікірді қолдады.
Марапаттар
Харлан Эллисонның телеспектакльдің түпкілікті нұсқасы теледидардағы үздік эпизодтық драма үшін Америка Жазушылар Гильдиясының жылдық сыйлығын жеңіп алды. Кейінірек Джастман түпкілікті, түсірілмеген нұсқаны ренішпен тапсырғанын айтты, ал Родденберри жеңіске жауап ретінде: «Шоудың құнының үш еселенген бюджетімен сценарий жазғандар көптеген сыйлықтар алады» деді. WGA ережелері бойынша, тек қана сценарийді қарауға ұсынатын авторларға ғана рұқсат беріледі, және олар өздері таңдаған жобаларын ұсына алады. Бұл «Жұлдыз жолының» тағы бір эпизодымен, өндіріс тобы ұсынған «Архонттардың оралуымен» бәсекелесті. Кун сол кезде: «Егер Харлан жеңіске жетсе, мен өлемін», – деді және «Бүгін Жазушылар Гильдиясының сыйлығы үшін екі сценарий ұсынылды, мен екеуін де жаздым» деді. Сол түні Родденберри мен бірнеше экипаж мүшелері Дезилу сатып алған үстелде отырды, ал Эллисон басқа үстелде болды. Ол жеңген кезде «Жұлдыз жолы» тобы тұрып, қол соғып құттықтады, себебі бұл серияның беделін арттырады деп сенді. Герберт Франклин Солоу кейінірек ол қуаныштың студия басшыларының сценарий жазу процесіне араласуы туралы Эллисон сөйлегенде қорқынышқа айналғанын еске алды, ол түпкілікті сценарийдің көшірмесін көтеріп: «Есіңізде болсын, сізге қайта жазуға рұқсат бермеңіз!» деп айғайлады. Эллисон подиумнан Desilu үстелінің бағытында шығып, Родденберри мен оның командасына сценарийдің көшірмесін көрсетті. Глен А. Ларсон түпкілікті сценарийді Кун қайта жазғанын және осы нұсқа Жазушылар Гильдиясына ұсынылғанын мәлімдегенде, Эллисон: «Глен Ларсонның есегінен пандалар ұшады!» деді. Ол сценарийдің авторы ретінде Гильдияға қай нұсқаны ұсынуды өзі шеше алатынын түсіндірді. Жазушы Дон Ингаллс тағы бір мәлімдеме жасады, ол Эллисонның бір түні барда мас күйінде оған сценарийді ұсынғанға дейін түзетіп, жақсартқанын мойындағанын айтты; бұл ақпарат Джастман мен Солоудың «Жұлдыз жолы: Шын оқиға» кітабында жарияланды. Эллисон Ингаллстың мәлімдемесін жоққа шығарды, ол ешқашан ішпегенін және мас болмағанын, сондықтан мұндай оқиға болмағанын айтты. Солоу бұл туралы білгеннен кейін болашақ қағаз басылымда бұл мәлімдемені жоққа шығаратын түсіндірме қосуға уәде берді, бірақ содан кейін Ингаллстың нұсқасымен келісуді шешті. «Мәңгілік шегіндегі қала» сол жылы Дүниежүзілік ғылыми-фантастика конвенциясында «Ең үздік драмалық қойылым» үшін 1968 жылғы Хьюго сыйлығын жеңіп алды. Бұл фильм Эллисонның түпкілікті нұсқасына емес, түсірілген нұсқасына негізделген. Бірақ сценарий Эллисонға тиесілі болғандықтан, ол тағы да сыйлықты жеңіп алды. «Жұлдыз жолы» телебағдарламасы тағы 25 жылдан кейін ғана осы сыйлықты жеңіп алды, ол «Жұлдыз жолы: Келесі буын» сериясының «Ішкі жарық» эпизоды үшін болды. Родденберри кейіннен Хьюго сыйлығының салтанатына қатысқанын және Эллисонның сахнаға асығысқанда өзінің алдынан өткенін айтты. Алайда ол онда болған жоқ. Эллисон кейіннен фильмдік нұсқасы үшін Хьюго сыйлығын жеңіп алғанда: «Мен сценарийдің соншалықты жақсы болғанын, тіпті оны қиратудың да зияны болмайды деп ойлауға жеткілікті мақтандымын», – деді және оны «Жұлдыз жолының» басқа эпизодтарымен салыстырғанда «жақсы шоу» деп атады. Родденберри Эллисонның эпизод үшін алған сыйлықтарына жауап ретінде, ол бұл эпизодтағы жұмысы үшін Небула сыйлығын жеңіп алғанын мәлімдеді. Алайда бұл шындық емес, драмалық қойылымдар санаты 1974 жылға дейін құрылмаған.
Үйге арналған медиа және басқа да бейімделулер
"Мәңгілік шегіндегі қала" алғаш рет Джеймс Блиштің "Жұлдызды жол 2" романындағы әңгімеге бейімделіп, қайта жазылды. Эллисонның түпнұсқа сценарийінің көшірмесін алғаннан кейін, ол телеарнадағы нұсқаның элементтерін Эллисонның түпнұсқа нұсқасының ерекшеліктерімен біріктіруге тырысты. Кітаптың британдық басылымының мұқабасында Мәңгілік Қамқоршы бейнеленген. Бұл 2016 жылы 44 басқа эпизодтың Блиш әңгімелерімен бірге "Жұлдызды жол: Классикалық эпизодтар" деген атпен қайта басылды. "Мәңгілік шегіндегі қала" алғаш рет 1982 жылы Startone Productions компаниясының компакт-кассетасында жарық көрді. 1985 жылы "Альтернативті фактор" эпизодымен бірге лазерлік дискісі шықты. Сериалдың барлық эпизодтары VHS және Betamax форматтарында жарық көрді. "Мәңгілік шегіндегі қала" 2000 жылы сериалдың жалпы шығарылымының бөлігі ретінде және 2004 жылы бірінші маусымның DVD жинағының бөлігі ретінде "Errand of Mercy" эпизодымен бірге DVD-де шығарылды. Эпизод 2009 жылы DVD және Blu-ray дискілерінде қайта жаңартылған бірінші маусымның шығарылымына енгізілді. Қайта жаңартылған нұсқаға Дейв Росси, Майк және Денис Окуда басшылығымен CBS Digital компаниясы жасаған жаңа және кеңейтілген арнайы эффектілер кірді. Өзгерістерге Мәңгілік Қамқоршы планетасындағы қираған орындардың кеңейтілген аймағы, сондай-ақ ғарыштан алынған планетаның жаңа суреттері кірді. Росси олардың түпнұсқа нұсқада қолданылған күлгін мата фонды жаңа дизайнға енгізуге тырысқанын, бірақ ғарыштан көрінетін "үлкен күлгін шөлдік кеңістіктер" теңіздер ретінде қате түсінілгенін түсіндірді. "Мәңгілік шегіндегі қала" сонымен қатар эпизодтардың жинағын қамтитын бірнеше DVD жинақтарында, оның ішінде Шатнер таңдаған "Жұлдызды жол: Жаңартқыштар жинағы: Капитанның күнделігі" кірді.
Эллисон-Родденберри қақтығысы
Сценарий дамытылып жатқан кезеңде Родденберри Эллисоннан шоуды құтқаруға көмектесуін сұрады. Жауап ретінде Эллисон Ричард Мэтисон, Теодор Стерджен және Франк Герберт сияқты басқа ғылыми-фантастика жазушыларымен бірге "Комитет" құруға келісті. Эллисон олардың атынан соңғы Дүниежүзілік ғылыми-фантастика конвенциясының қатысушыларына NBC-ге шоуды құтқару үшін хат жазуды ұсынды. Кейін Шатнер бірінші маусымда шоуды сақтап қалғаны үшін Эллисонды мақтады. Бірақ эпизодтың жұмысы аяқталғаннан кейін Родденберри мен Эллисон бірнеше жыл бойы қарым-қатынас жасамады. Эллисон өзін пайдаланғандай сезінгенін, ал Родденберри оның әділетсіздік жасап, эпизодты ашық түрде сынап жатқанын айтты. Эллисон өзінің түпнұсқа сценарийінің көшірмелерін конвенцияларда сатса, Родденберридің Lincoln Enterprises компаниясы фильмделген нұсқасын сатты. 1975 жылы Эллисон алғашқы сценарий жобасының нұсқасына авторлық құқық алды, оған жазбалар қосылып қайтарылған болатын, және бұл нұсқа Simon & Schuster баспасынан шыққан Six Science Fiction Plays жинағында жарияланды. Осы уақытқа дейін ол және Родденберри бір-біріне келісуге бағытталған қадамдар жасады, және оны 1970-ші жылдардың соңындағы "Жұлдызды жол" фильмі үшін сюжеттік идея ұсынуға шақырды. Бірақ бұл ұзаққа созылмады. Родденберри "Video Review" журналына берген сұхбатында Эллисонның Скоттидің есірткі сатуы туралы сценарийге жазғанын және оны алып тастауды сұрағанда, Эллисонның Родденберри "сатып кеткенін" айтқанын мәлімдеді. Бірақ сценарийдің ешбір нұсқасында Скотти есірткі сатқан немесе қолданған жоқ. Родденберри бұл мәлімдемені 1987 жылы шамамен сол кезде, соның ішінде Бен Харнсонға Cinefantastique журналына берген сұхбатында және конвенциялардағы лекциялар кезінде қайталады. Екі санынан кейін жазушы Алан Бреннерт "Video Review" журналының хаттар бетіне Скоттидің сценарийдің ешбір нұсқасында есірткі сатпағанын жазды. Жауап ретінде Родденберри Бреннертке 1987 жылдың 25 наурызында хат жазып, есірткі сатуды қателікпен Скоттиге жатқызғанын мойындады. Осыған қарамастан, басқа басылымдар Родденберридің бұл қате мәлімдемесін қайталады. Родденберри сонымен қатар Эдит Килер кейіпкерін өзі жасағанын және оны полиция қызметкері болған әкесінен шабыттанғанын мәлімдеді. 1994 жылдың желтоқсанында TV Guide журналына хабарласқанға дейін Эллисон эпизодқа қатысты мәселелерді басылымда талқыламады, Six Science Fiction Plays кітабына жазған кіріспесінен басқа. Ол журналға бұл туралы айтуға құлықсыз болды, оларды кетіру үшін журналдың сұхбат үшін төлеген ақшасынан бес есе көп сома сұрады. Оның таңғалуына журнал келісті. Сондықтан ол мақала жазды, ол бірден "Жұлдызды жол" жанкүйерлерінің наразылығын тудырды. 1996 жылы жарық көрген "Харлан Эллисонның мәңгілік шегіндегі қала" кітабында Эллисон эпизодта жұмыс істегені үшін "мардымсыз" ақша ғана алғанын мәлімдеді. Ол "әрбір қарапайым адам, студиялық жұмысшы, жартылай сауатты, соңнан қосқан және саудагерлер менің жасағандарымнан өлі денедегі құрттай семіріп кетті" деді. Оның айтуынша, кітапты осы себепті жазған. 2009 жылдың 13 наурызында Эллисон CBS Television Studios компаниясына қарсы сотқа жүгінді. 2009 жылдың 22 қазанында сот ісі Эллисонның нәтижеге қанағаттанғаны туралы мәлімдемемен аяқталды.
Мәңгілік қорғаушы
Мәңгілік Қамқоршы, бастапқы сериядағы эпизодта бейнеленген уақыт порталы, шамамен кеңістікте дөңгелек (немесе тор) пішіндес құрылым. Қамқоршының келесі экранда көрінуі – «Жұлдызды жол: Анимациялық серия» эпизодындағы «Елтоқсан» (1973) эпизодында болды, онда Қамқоршының дауысын Джеймс Духан (бас инженер Монтгомери Скоттты сомдаған) берді. «Келесі Ұрпақ» сериалында Қамқоршының оралуы Трент Кристофер Ганино мен Эрик А. Стиллвелл «Yesterday's Enterprise» эпизодын жазу кезінде ұсынған болатын. Бұл оқиғада Сарек басқаратын Вулкан ғалымдары тобы Қамқоршыны зерттейді және кездейсоқ өз планеталарының тарихына уақытпен кері оралып, Вулкан логикасының негізін қалаушы Сурактың өліміне себепкер болады. Олар оралғаннан кейін өз халқының ромулдықтармен одақтасып, Федерациямен соғысқа түскенін біледі. Осыған жауап ретінде Сарек өткенге оралып, уақыт желісін қалпына келтіру үшін Сурактың рөлін атқаруды шешеді. Продюсер Майкл Пиллер сюжеттің «Келесі Ұрпақ» актерлеріне бағытталғанын қалағандықтан, Сарек пен Қамқоршы оқиғадан алынып тасталды. Қамқоршы «Жұлдызды жол: Discovery» сериалының үшінші маусымындағы «Terra Firma» екі бөлімді 9-10 эпизодтарында қайта пайда болды. Бұл эпизодтарда Қамқоршы өзін басқа планетаға, Даннус V-ге, уақытша соғыстарда қару ретінде пайдаланудан қорғау үшін көшірді. Сондай-ақ, ол өзінің нағыз бейнесін жасыру үшін қолданатын Карл (Пол Гилфойл) атты адам тәрізді аватарды жасау қабілетіне ие, оны кездесетін адамдарға сенгенге дейін пайдаланады. Қамқоршы Филиппа Георгиуді сынақтан өткізіп, оны тірі қала алатын уақытқа қайтарады.
Каноникалық емес романдар мен әңгімелер
Мәңгілік Қамқоршы бірнеше «Жұлдызды жол» романдарының да сюжетінде пайда болды. Алғаш рет ол 1976 жылы жарық көрген «Жұлдызды жол: Жаңа саяхаттар» атты әңгімелер жинағында кездеседі, ол «Жұлдызды жол» көркем әдебиетінің тұңғыш антологиясы болды. Ширли С. Майевскидің «Ақылды іздеуші» атты әңгімесінде капитан Кирк 1950 жылдардағы Жерде психиатриялық ауруханада, Кордың қолынан ұрланып, клингондық ақылды іздеушіге түсіп, Мәңгілік Қамқоршы арқылы тасымалданған күйінде көрінеді. А. Криспиннің 1983 жылғы «Кешегі ұл» романында Кирк, Спок және МакКой «Барлық кешегі күндеріміз» эпизодынан Сарпеидонға өткен шаққа саяхаттау үшін Қамқоршының көмегіне жүгінеді. Олар Споктың романдық қарым-қатынасының нысаны болған Зарабеттің көп жыл бұрын қайтыс болғанын, бірақ оның Зара атты ұлын дүниеге әкелгенін біледі. Кейіннен Нимой мен Джордж Такеидің аудиожазбасы жарық көрді. Романның сәттілігінен кейін Криспиннен оның жалғасын жазуды сұрады, нәтижесінде 1988 жылы «Кешеге уақыт» романы жарық көрді, онда Қамқоршы істен шығып, «Энтерпрайз» экипажы оны жөндеу және байланыс орнату үшін Зараның көмегіне жүгінуге мәжбүр болады. Питер Дэвид 1992 жылы жарық көрген «Имзади» романының сюжетін Эллисонның «Мәңгілік шегіндегі қала» романының соңындағы идеяға негіздеуге шешім қабылдады, бірақ бұл жолы Деанна Троидің өмірін сақтап қалу үшін Уильям Райкер Қамқоршыны уақытқа кері саяхат ету үшін әдейі пайдаланды. Ол Эллисонға эпизодта бұл идеяны пайдалануға рұқсат берілмесе, оны роман арқылы көрсетуге болатынын ойлады. 1994 жылы Джудит және Гарфилд Ривз Стивенстің «Федерация» романында да Қамқоршы маңызды рөл атқарады, ол капитан Киркке үш тарихи оқиғаны баяндайды. Брет Хадгинстің «Қамқоршылар» атты әңгімесі 2004 жылы жарық көрген «Жұлдызды жол: Жаңа әлемдер» жинағының жетінші томында жарияланды, ол жыл сайын жанкүйерлердің әңгімелерінен құралатын туынды. Әңгімеде «Қараңғыдағы дұшпаннан» Хорталар Қамқоршының «Уақыт планетасын» жайлап алады және келесі 50 000 жыл бойы оның қорғаушыларына айналады. Дэвид Р. Джордж III 2006 жылы жарық көрген «Құбылыс» трилогиясында «Мәңгілік Қамқоршыны» және «Мәңгілік шегіндегі қала» оқиғасынан бастау алып, оқиғаны дамытуға шешім қабылдады. «Көлдің шығу тегі» трилогиясының МакКойға арналған бөлімінде кітаптың бір бөлігі МакКойдың өткенге түсіп, оны құтқаруға ешкім келмейтін шындыққа негізделген. «Мәңгілік шегіндегі қала» оқиғасы Дэвид А. Гудманның «Джеймс Т. Кирк өмірбаяны» атты шығармасында да баяндалады; автор эпизодтың әсері мен Килердің жоғалуы Киркке ұзақ уақыт бойы әсер ететінін және кейіпкердің ешқашан тұрақты қарым-қатынасқа түспеуіне себеп болуы мүмкін екенін айтты.
Каноникалық емес комикстер мен компьютерлік ойындар
Gold Key Comics Star Trek желісінде Мәңгілік Қамқоршы Джордж Кашдан мен Аль МакУиллиамның "Өткенге оралу мүмкін емес" деген әңгімесінде пайда болды және 1978 жылғы қазанда жарық көрген 56-шы нөмірде жарияланды. IDW Publishing компаниясы Эллисонның сценарийін 2014 жылы «Star Trek: Харлан Эллисонның түпнұсқа «Шаңырақтағы қала» телеспектаклі» деген атпен комикс түрінде шығарды. Бас креативтік директор және бас редактор Крис Райлл: «Харлан Эллисонның «Шаңырақтағы қала» үшін жазылған керемет түпнұсқа сценарийін ұсыну – IDW 2007 жылы «Жұлдызды жол» комикстерін шығара бастағаннан бері біздің мақсатымыз болды» деді. Эллисон IDW компаниясымен бірлесіп комикс үстінде жұмыс істеді, суретшісі – Ж.К. Вудвард, ал қосымша жазушылар – Скотт Типтон мен Дэвид Типтон. Эллисон осы формат туралы: «Графикалық романды оқу – қиялыңды ояту, бес сезіміңді жұмылдыру және автордың арманын көз алдыңа келтіру. Осы кітап маған соны сезімді сыйлады» деді. 2015 жылы қайта басылған жинақ жарық көрді (ISBN 978 1631402067). Star Trek Online көп ойыншылы онлайн-рольдік ойынында «City on the Edge of Never» миссиясында ойыншы кейіпкері Мәңгілік Қамқоршының көмегімен 2270 жылға уақыт саяхаты жасап, тарихты өзгертуге тырысқан клингондықтарды тоқтатуға тырысады. Эпизодта USS Kirk кемесі көрсетіледі, ал Мәңгілік Қамқоршы ғарышқа уақыт порталын ашып, ойыншыға өзінің кемесімен өткенге саяхаттауға мүмкіндік береді. Онда Нимой дауыстап ойнады және Kotaku жазушысы Майк Фейхи: «Бұл миссия мен үшін бүкіл ойынды жаңаша жасады. Оның бәрі керемет болды. Егер Star Trek Online сәтсіздікке ұшыраса, бұл миссия әрқашан есте қалады. Аталған миссия енді қолжетімді емес» деді.
"Бізді осы жерден алып кетейік" деген нацистер және басқа да әсерлер
Кирктің эпизодтағы соңғы сөзі – «Бұдан тез шығайық», командаға қиындық тудырды, себебі телеарна «тозақ» сөзі телеэпизодтарда қолданылуын қаламады. Шатнер де, Родденберри де осы сөзді сақтап қалу үшін күресті, Родденберри NBC телеарнасына оның орнына басқа сөздің қажет емес екенін мәлімдеді. Студия басшылары оны қалдыруға келісті, және бұл «тозақ» сөзінің теледидарда дөрекілік ретінде қолданылған алғашқы жағдайларының бірі болды. Эпизодта нацистер туралы алғаш рет айтылды. Олар екінші маусымдағы «Patterns of Force» эпизодында, сондай-ақ басқа «Жұлдыз жолы» франшизаларынан екі бөлімді эпизодтарда: «Жұлдыз жолы: Вояджер» сериясынан «Қырғын ойыны» және «Жұлдыз жолы: Энтерпрайз» сериясынан «Дауыл фронты» эпизодтарында да маңызды рөлде болды. 1970 жылдардың соңында «Жұлдыз жолы» фильмі дамытылып жатқанда, Родденберри ұсынған идеялардың бірі – экипаждың 1960 жылдарға оралып, Джон Ф. Кеннедиге жасалған қастандықтың алдын алу еді. Бұл идея «Мәңгілік шегіндегі қала» эпизодына негізделген, өйткені сол кезде бұл эпизод жанкүйерлер арасында өте танымал болды. Роберт Ф. Мосс «Нью-Йорк Таймс» газетінде бұл эпизодтың кейіннен «Жұлдыз жолы IV: Үйге саяхат» фильмінің сюжетіне әсер еткенін айтты. Нимой Харв Беннеттпен фильмнің ұсынылған сюжеттерін талқылау үшін кездескенде, Беннетттің «Мәңгілік шегіндегі қала» эпизодына деген құштарлығы оны фильмге уақыт саяхаты элементін қосуды ұсынуға итерді. Бұл олардың Эллисонмен ықтимал сюжетті талқылауына әкелді. «Мәңгілік шегіндегі қала» эпизодына сілтеме «Жұлдыз жолы: Deep Space Nine» эпизодының «Өткен уақыт» екі бөлімінде, 1930 жылдардағы сахнада Кид МакКук пен Майк Мейсонды бейнелейтін бокс плакаты арқылы енгізілді. «Мәңгілік шегіндегі қала» эпизодында да «Мэдисон Сквер Гардендегі» жекпе-жек жарнамаланған плакат болды, ал «Өткен уақыт» эпизодында бұл жекпе-жектің Сан-Францискода өтетін реванш екені көрсетілді.
Сауда карталары
2020 жылы Rittenhouse Archives Ltd. Star Trek The Original Series Archives and Inscriptions Trading Cards өнімін шығарды. Бұл өнімге «Мәңгілік шетіндегі қала» деген атаумен 44 картадан тұратын қосымша жиынтық кірді. Жиынтықта эпизодтан алынған көріністер алдыңғы жағында, ал қысқаша оқиға сипаттамалары артқы жағында келтірілген.