Кіріспе

2021 жылы Миссури, Арканзас және Теннеси штаттарын қампқан жұлын. 1925 жылы АҚШ-тың Миссури, Иллинойс және Индиана штаттарында торнадолар тізбегі болды. Бұл тізбекке Три-штат жұлыны кірді, ол Иллинойс штатындағы ең ауыр апат, АҚШ тарихындағы ең қасіретті жұлын және әлем тарихында тіркелген екінші ең қасіретті жұлын болып табылады. Жұлын Миссуридің оңтүстік-шығысынан Иллинойс штатының оңтүстігі арқылы Индиана штатының оңтүстік-батысына дейін 219 миль (352 км) қашықтықты қалдырды, бұл ең ұзын тіркелген жол саналады. Қазіргі метеорологиялық зерттеулер көрсеткендей, тарихи мәліметтерде көрсетілген өте ұзын жол мен ұзақ өмір сүру мерзімі бір жалғасқан жұлынға емес, бірнеше тәуелсіз жұлындардан құралған жұлын отбасына жатқызылуы мүмкін. NOAA ресми түрде бағаламаса да, Три-штат жұлыны көптеген сарапшылар (Том Гразулис және Тед Фуджита сияқты) Фуджита шкаласы бойынша ең жоғары зиян деңгейін көрсететін F5 жұлыны деп мойындайды.

Өмірбаян

2013 жылы жарияланған Три-штат торнадосының алты жылдық шолу зерттеуінде жаңа жер бетіндегі және жоғарғы ауа деректері алынды және метеорологиялық қайта талдау пайдаланылды, бұл оқиғаның синоптикалық және тіпті мезомасштабтық аясын білуді айтарлықтай арттырды. 1925 жылдың қысқы аяғы мен ерте көктемінің басы АҚШ-тың орталық бөлігінде әдеттегіден жылы әрі құрғақ болды. АҚШ-тың батысында тұрақты түрде өрлеу және АҚШ-тың орталық бөлігінде ойыс үлгісі болды. Торнадоның пайда болуына негіз болған экстратропикалық циклон 17 наурызда таңғы сағат 7:00-де Монтананың солтүстік-батысында орналасқан. Бұл арада жер бетіндегі төменгі қысымның таралған аймағы Денвердің жанында орналасқан, Колорадо штаты, су астында орналасқан. Жасырын фронттар Гудзон шығанағынан оңтүстік-батысқа қарай солтүстік жазықтық штаттарына және Ли ыдысына дейін созылды. Синоптикалық циклон оңтүстікке қарай оңтүстік-шығысқа қарай, тау штаттары арқылы Колорадоның шығысына қарай қозғалды. Техастан Каролинаға дейін созылып жатқан тұманды аймақтармен бірге суық, жаңбырлы ауадан жылы, ылғалды ауаны бөліп тұратын, Мексика шығанағының жағалауында орналасқан жылы фронт. Батыстық Техас пен Солтүстік Нью-Мексикода ерте маусымдағы континенталды тропикалық (cT) ауа массасы жақсы араластырылған. Бір мезгілде, қысқа толқынның орта және жоғарғы деңгейі АҚШ-тың солтүстік-батыс жағалауына жақындаған және үнемі қырқа арқылы тез қозғалған, содан кейін Ұлы бассейн мен орталық Роки таулары арқылы оңтүстік-шығысқа қарай қазып, Колорадоның үстіндегі жазықтарда пайда болған. Бұл "Колорадоның төменгі" циклогенезін бастады. 18 наурызда таңғы сағат 7:00-де жер бетіндегі төменгі қысым аймағы шамамен , солтүстік-шығыс Оклахомаға қарай жылжыды, ал жылы майдан солтүстікке қарай айналымға ұшып, сол жерден шығысқа қарай созылып кетті. Техастың шығысында оңтүстік-батысқа қарай құрғақ сызық түсіп, төменгі ағыстың оңтүстігіне қарай құрғақ сызық пайда болды. Қысқа толқын, әбден теріс бағытта, солтүстік-батыстан жақындап келе жатты және көрінетін ағысы тек Арканзастың солтүстік-шығысы мен Теннессидің солтүстік-батысында жылы фронттың оңтүстігіне қарай жылжыды. Солтүстік орталық АҚШ-тың салқын секторында бірнеше төменгі қысым деңгейі болды. Жер бетінің температурасы құрғақ сызық пен жылы майданға жақын жылы секторда , ал шөл нүктесі , оңтүстікке қарай жоғары мәндермен және уақыт өте келе төмен қысымды тереңдеу Мексика шығанағынан ауа тартуды жалғастыра бергенде арта түсті. Бұл тұрақсыз ауа мен төменгі бұлт негіздерін немесе төменгі LCL биіктіктерін тудырды, бұл торнадогенезге қолайлы. Оңтүстік-шығыс Канзастан Кентукки мен Индианаға дейін төменгі және жылы майданның солтүстігінде ерте таңертеңгі жаңбыр мен найзағайлар ауаны салқындатып, тұрақтандырды, солтүстікке қарай майданның алға жылжуын баяулады және солтүстіктен оңтүстікке температураның күрт айырмашылығына әкелді. Мұндай бароклиникалық аймақтар торнадолық дауылдармен де байланысты. Жер бетіндегі құрғақ сызықтың алдында, олар Миссисипи өзенінің шығысында сирек кездеседі, жоғарыдағы ауаның "құрғақ соққысы" тұрақсыздықты одан әрі арттырды. Сонымен қатар, шектеу инверсиясы ыстық сектордағы дауылдарды басады, бұл үш штаттық супержасушаны жақын маңдағы конвекциямен бұзбайды. 12:00 CST (18:00 UTC) тереңдей түскен жер бетіндегі төменгі температура оңтүстік-орта Миссуридің үстінде болды, қысқа толқын осі шығысқа қарай қозғалып, шығыс Оклахомаға бағдарланды, ал құрғақ сызық төменгі температурадан оңтүстікке қарай шығысқа қарай жылдам алға жылжуда, өйткені төменгі температурадан шығысқа қарай орналасқан жылы майдан баяу солтүстікке қарай жылжи бастады. Күннің бұлттары түске қарай үш штаттық торнадоның жолын толықтай жойып жіберді. Басымдықтың айқын төменгі деңгейі төменгі деңгейдің солтүстік-шығысына қарай созылып, оның болашақ жолын белгіледі, өйткені төменгі деңгейдің оңтүстік-шығысында құрғақ сызықтың алдындағы префронтальді төменгі деңгей қалыптасты. Құрғақ сызықтағы көтеріліс төменгі деңгейден сәл оңтүстікке қарай қалыптасқан болуы мүмкін, ал оңтүстікке оңтүстік-шығыс желдер созылып, уақыт өте келе жылы секторда күшейе түсті. Үш штаттық супержасуша қатты қолайлы аймақта, үштік нүктеден, яғни суық, жылы және құрғақ фронттардың кездескен жерінен, өте жақын орналасқан. Супержасуша жер бетіндегі төменгі деңгейге өте жақын басталып, төменгі деңгейден жылдам шығысқа, солтүстік-шығысқа қарай қозғалды, төменгі деңгейден жылдамрақ, сондықтан дауыл баяу төменгі деңгейдің жолынан шығысқа қарай бұрылды. Супержасуша ұзақ уақыт бойы осы "жайлы орынға" жақын қалды, сонымен қатар бірнеше сағат бойы жоғары бароклиникалық жылы фронтқа жақын саяхаттады (вероятно, шекараның салқын жағынан ғана). 14:00 CST (20:00 UTC) төменгі деңгей Миссуридің оңтүстік-орталық бөлігінде орналасқан, қысқа толқын осі шығысқа қарай қозғалып, шығыс Оклахомаға бағдарланды, ал құрғақ сызық төменгі температурадан оңтүстікке қарай шығысқа қарай жылдам алға жылжуда, жылы майдан төменгі температурадан шығысқа қарай орналасқан, баяу солтүстікке қарай жылжи бастады. Таңғы бұлттар түске қарай үш штаттық торнадоның болашақ жолында толықтай тазарды. Басымдықтың айқын төменгі деңгейі төменгі деңгейдің солтүстік-шығысына қарай созылып, оның болашақ жолын белгіледі, ал төменгі деңгейдің оңтүстік-шығысында құрғақ сызықтың алдындағы префронтальді төменгі деңгей қалыптасты. Құрғақ сызықтағы көтеріліс төменгі деңгейден сәл оңтүстікке қарай қалыптасқан болуы мүмкін, ал оңтүстікке оңтүстік-шығыс желдер созылып, уақыт өте келе жылы секторда күшейе түсті. Три-штаттық супержасуша үштік нүктеге жақын, суық, жылы және құрғақ фронттардың кездескен жеріне жақын, өте қолайлы аймақта қалыптасты. Супержасуша жер бетіндегі төменгі деңгейге өте жақын басталып, шығысқа, солтүстік-шығысқа қарай жылдам қозғалды. 2 сағатта (20:00 UTC) төменгі деңгей Миссуридің оңтүстік-орталық бөлігінде орналасқан, қысқа толқын осі шығысқа қарай қозғалып, шығыс Оклахомаға бағдарланды, ал құрғақ сызық төменгі температурадан оңтүстікке қарай шығысқа қарай жылдам алға жылжуда, жылы майдан төменгі температурадан шығысқа қарай орналасқан, баяу солтүстікке қарай жылжи бастады. Басқа дауылдар ыстық секторда, Три-штаттық супержасушадан алыс, 15:00 CST (21:00 UTC) шамасында бастау алды. 16:00 CST (22:00 UTC) шамасында төменгі деңгейдің орталық қысымы төмендеп, Оңтүстік Иллинойс штатында шамамен , төменгі деңгейдің орталық қысымы төмендеп, Оңтүстік Иллинойс штатында шамамен , супержасуша Индиана штатына қарай жылжыды. Бұл қысым көптеген дауылды жағдайлармен салыстырғанда ерекше төмен емес, бірақ қысым градиенті күшті болды, бұл күшті градиенттік желдерге және ыстық сектордағы маңызды адвекцияға әкелді. Жер бетінен жоғарыда өте күшті төменгі деңгейлі джет болды, желдер биіктікпен бірге бұрылып, төменгі деңгейде қисықтық пен ұзақ годографтарға әкелді. Күшті жел серпілісі осылайша болды, жылы фронттың маңында айқын бағыттық серпіліс болды, 700 гПа биіктігіндегі желдер батыстан оңтүстік-батысқа қарай шамамен , ал 500 гПа биіктігіндегі желдер шамамен Теориялық годографтар Три-штаттық супержасушаның жолындағы орталық ортаның айналуының (SREH) 340 м2 с−2 шамасындағы шамаларын көрсетті. Күшті дауылдар ыстық секторда шашырап, құрғақ сызыққа жақын қатты дауылдардың желісі пайда болды. Три-штаттық супержасуша дискретті және оқшауланған болып көрінді, Иллинойс штатының Каиро қаласының солтүстігіндегі қатты дауыл одан оңтүстікке қарай орналасқан. 18:00 CST (00:00 UTC) шамасында қысқа толқын осі шығыс Миссуриде болды және солтүстік-шығысқа қарай көтерілді. 19:00 CST (01:00 UTC) шамасында төменгі деңгей Индианаполис, Индиана штатының жанында орналасқан, төменгі деңгейдің шығысы мен оңтүстігінде көптеген дауылдар болды және Оңтүстік АҚШ-қа қарай қозғалған дауылды желдің желісі пайда болды. Суық ауа адвекциясы күшті суық фронттың артында циклонға қосылды, ал қар мен жаңбыр Шығыс Айовадан Орталық Мичиганға дейін жауды. 19 наурызда таңғы сағат 7:00-де төменгі деңгей тереңдеп, Канадаға қарай жылдам солтүстік-шығысқа қарай көтерілді.

Торнадоға жатпайтын әсерлер

Қалың дауылдар Оклахома, Мичиган, Пенсильвания, Батыс Виргиния және Онтарионың кейбір аймақтарын қамтыған кең аумақта тіркелді. Көптеген құрғақ ақ тас және тікелей жел туралы хабарламалар түсті, құрғақ ақ тастың диаметрі (салыстыру үшін, софтболдың диаметрі) дейін жетті. Түстен кейін жеке-жеке күшті дауылдар ретінде басталган бұл құбылыс, ақырында күшті дауылдық фронтқа бірікті. Барлық есептерге сәйкес, бұл кең ауқымды таралым болды, қатты дауылдар Огайоға дейін шығысқа, Луизианаға дейін оңтүстік-батысқа және Джорджияға дейін оңтүстік-шығысқа тарады.

Кейінгі оқиғалар мен қалпына келтіру

Тез арада Сент-Луис пен Эвансвиллдегі ауруханалар жарақат алған және өліп бара жатқан адамдармен толып кетті, себебі дауыл 2000-нан астам адамды жарақаттады, олардың 105-і кейіннен жарақаттарынан қайтыс болды. Миссуриде ең ауыр жарақат алғандар көмек пойыздарымен солтүстікке, Сент-Луиске тасымалданды, ал қалғандары Перривилл мен Кейп-Жирардодағы ауруханаларға жіберілді. Горхамда, қала халқының жартысы жарақат алған жерде, Миссури Тынық мұхиты темір жолы жарақат алғандардың көп бөлігін солтүстікке, Шығыс Сент-Луиске, ал қалғандарын оңтүстікке, Каирге жеткізді. Мюрфисборо қалалық ауруханасында бірнеше жүз адам жарақат алған, бірақ ол зардап шеккендерге көмек көрсетуге жеткіліксіз болды, сондықтан жолдар тазарғаннан кейін жүздеген адамдар басқа қалаларға пойызбен жіберілді. Ең ауыр жарақат алғандар Сент-Луистегі Барнс ауруханасына пойызбен тасымалданды. Мюрфисбородан келген жарақат алған, өліп бара жатқан және мұқтаж адамдардың көпшілігі үшін Карбондейл қаласы, оңтүстік-шығысқа қарай шамамен жеті шақырым жерде, қауіпсіз баспана болды. Де-Сотода, керісінше, хаос орын алды, себебі зардап шеккендер үш бағытта таралып кетті: алты шақырым оңтүстікке Карбондейлге, бес шақырым шығысқа Хёрстке, немесе көптеген адамдар үшін он төрт шақырым солтүстікке Ду Куоинге. Парриш қаласындағы торнадо құрбандарына көмек үш шақырым оңтүстік-шығысқа қарай орналасқан Томпсонвиллден келді, онда Иллинойс орталық темір жолының жұмысшыларының тобы, Айовадан келген батыр дәрігердің басшылығымен, бір тікелей қираған ауылға пойыз кіргізді. Пойыз өлі, жарақат алған және өліп бара жатқан адамдармен сыйымдылығынан асып кетті, содан кейін солтүстік-батысқа қарай Бентон қаласындағы ауруханаға бағытталды. Дауыл 1926 жылдың 3 қаңтарында Gervais Burgess, Батыс Франкфорттан 46 жастағы көмір шахташысы торнадодан алған жарақаттарынан қайтыс болғанда, соңғы құрбанын алды. Өлгендер мен жарақат алғандардан басқа, мыңдаған адамдар баспанасыз және азық-түліксіз қалды. Кейбір жерлерде өрттер шығып, кейбіреулері кең ауқымды өртке айналып, залалды күшейтті. Нәтижесінде, барлығы 695 адамның қаза болғаны расталды – Миссуриде 12, Индианада 95 және Иллинойс штатында 588. Торнадоның жолында үш штат, 14 округ және 19-дан астам қауымдастық болды, олардың төртеуі толығымен жойылды (олардың бірнешеуі және басқа да ауылдық аймақтар ешқашан қалпына келмеді). Торнадо үш жарым сағатқа созылды. Три-Штат торнадосы шамамен 15 000 үйді қиратты. 1925 жылғы бағалау бойынша жалпы залал 16,5 миллион долларды құрады; халық санының/байлықтың және инфляцияның өсуіне қарай түзетулер енгізгеннен кейін, шығын шамамен 1,4 миллиард долларды құрайды (1997 жылғы АҚШ доллары), тек екі өте қиратушы торнадо ғана осы көрсеткіштен асып түседі, олардың екеуі де 1896 және 1927 жылдары Сент-Луис қаласында болған және кейіннен F4 дәрежесіне ие болды. Үш штаттың тоғыз мектебі қиратылды, нәтижесінде 69 оқушы қаза тапты. АҚШ тарихындағы басқа торнадо оқиғаларымен салыстырғанда, мектептер көбірек қирады және оқушылар көбірек қаза тапты (сондай-ақ, Иллинойс штатының Де-Сото қаласындағы 33 оқушының қаза болуы бойынша жалғыз мектептік рекорд тіркелді). Көптеген ауылдық мектептерде де өлім-жітім орын алды. Мектептен үйге қайтып бара жатқандар мен мектепте қайтыс болғандарды есепке алғанда, 72 оқушы қаза тапты. Торнадо құрбандарының шамамен үштен бірі балалар еді. Иллинойс штатының оңтүстік-шығысындағы Гамильтон және Уайт округтерінде 65 адамның қаза болуы бұрын-соңды болмаған жағдай. Торнадо Иллинойс штатының оңтүстік-шығысында және Индиана штатының оңтүстік-батысында кем дегенде 20 шаруаның өмірін қиды, бұл АҚШ тарихындағы ең қауіпті төрт торнадоның біріккен санынан асып түседі.

Метеорологиялық маңызы

Фотосуреттері немесе бейнежазбалары сақталмаған Үш штаттық дауыл туралы куәгерлердің айтуынша, ол "белгісіз пішіндес жылжымалы тұман" немесе "жерде қайнап тұрған бұлттар" сияқты көрінген. Бұл жағдайды ауа райына қатысты білімі бар фермерлер (сондай-ақ жалпы халық) дауылға тап болғанға дейін сезбеген, алданып қалған. Конденсациялық құбыр кейде көп мөлшердегі шаң мен қиқымдарға оранып, оны көруді қиындатқан. Басты суперклетка Батыс Франкфуртқа жеткен кезде жоғары жауын-шашынды (HP) түрге өскен болуы мүмкін, сондықтан дауыл жақындағанда оны анықтау қиын болды, себебі ол көбінесе қатты жаңбыр мен градусқа оранып жатқан. Метеорологтардың қазіргі есебі бойынша, дауылдың жел жылдамдығы кейбір жерлерде өте жоғары болған (бір мильге дейін ені бар болған Миссуридегідей), сонымен қатар оның ата-анасы болған дауылдың төменгі бұлт қабатына байланысты ерекше көрініс берген. Дауылдың бойымен үздіксіз қатты жел соғып тұрды, соның салдарынан зақымдалған аймақтың ені орташа 0,75 миль (1 км) болатын, кейде кеңейіп, өзгеретін. 3,5 сағат ішінде 219 миль (352 км) жолдан өткені туралы алғашқы хабарлар бір жалғасқан дауылды, немесе дауылдар отбасына жататын бірнеше тәуелсіз дауылды білдіре ме деген күмән туды. Оқиғаның кезіндегі метеорологиялық деректердің жетіспеуі және содан бері осы ұзындық пен ұзақтықтағы дауыл туралы ешқандай мәлімет болмауы, бір дауылдың осыған жауапты деген тұжырымға күмән келтірді. Бүгінгі күнге дейін нақты тұжырымға қол жеткізілмеді және оқиғаның толық түсінігі әлі де толыққанды берілмеді. Қазіргі метеорологиялық теория бойынша, мұндай ұзаққа созылатын бір дауылдың болуы өте екіұшты. Бұрынғы ұзақ жолды (VLT) дауылдардың көптеген жағдайлары кейіннен дауылдар отбасының өнімдері болып анықталды (әсіресе 1917 жылғы мамыр айындағы Чарльстон-Мэттон, Иллинойс дауылдар отбасы және 1947 жылғы сәуір айындағы Вудвард, Оклахома дауылдар отбасы). Соңғы жылдары кейбір VLT дауылдары мен суперклеткалар орын алды, 1980 жылдан 2012 жылға дейін 12 дауылдың жолы 100 мильден (161 км) асты, ал 1950 жылдан бері 60 дауыл тіркелді. Дегенмен, Үш штаттық дауылдың жолының ең жоғары бағасы әлі де VLT дауылдарының ең жақын расталған жолынан әлдеқайда ұзын. 200 км-ден асатын жолы расталған төрт дауылдың ішінде дауылдар отбасы емес. Олардың екеуі 2011 жылғы Супер ошақта болды, біреуі EF5, екіншісі EF4, тағы біреуі 2010 жылғы сәуірдегі ошақта болды, EF4 санатында бағаланды, ал төртіншісі 2021 жылғы желтоқсанда болды, сонымен қатар EF4 санатында бағаланды. Алайда, метеорологиялық талдаулар жақындағы тарихта осыған ұқсас мезомасштабтық жағдайлардың тіркелмегенін көрсетіп, Үш штаттық дауылға әкелген ауа райы жағдайлары бірегей болған. Жолдың ерекше ұзындығы мен ұзақтығын түсіндіретін бір фактор жоқ, бірақ дауылдың орташа жылдамдығымен шамамен жылдам қозғалысы, жүрілген қашықтықты арттырған болуы мүмкін. 2001 жылы дауыл сарапшысы Том Гразулис жолдың алғашқы 60 милінің (97 км) екі немесе одан да көп дауылдың нәтижесі болуы мүмкін екенін және жалпы жолдың ұзындығының 157 милінің (253 км) үздіксіз болғанын жазды. 2013 жылы жарияланған толық зерттеулер нақты шешім таппады, бірақ бұрын белгілі болған дауылдың басынан батысқа қарай 15 мильге (24 км) және соңынан шығысқа қарай 1 мильге (2 км) қосымша дауылдар мен зақымдарды анықтады, бұл жолдың жалпы ұзындығын 16 мильге (26 км) ұзартты, соның салдарынан 235 мильге (378 км) жеткізді. Ғалымдар жолдың кейбір бөлігі, басталуы мен аяқталуы, жеке дауылдардың салдарынан туындаған болуы мүмкін деген қорытындыға келді. Олар сондай-ақ 20 мильдік (32 км) жолды (шамамен 20 минут ішінде пайда болған) сол суперклеткадан туындаған үлкен дауылдан тапты, бұл жоғарыда аталған жолдың соңынан шығыс-солтүстік-шығысқа қарай 65 миль (105 км) қашықтықта орналасқан. Бұл Үш штаттық дауылдар отбасының белгілі ұзындығын шамамен 320 мильге (515 км) 5,5 сағатқа жеткізеді. 2013 жылғы зерттеудің қорытындысында Миссуридің орталық Мэдисон округінен Индиана штатының Пайк округіне дейінгі 174 мильдік (280 км) сегмент бір жалғасқан дауылдың нәтижесі болуы мүмкін, ал Миссуридің орталық Боллинджер округінен Индиана штатының Пайк округіне дейінгі 151 мильдік (243 км) сегмент бір жалғасқан дауылдың нәтижесі болуы мүмкін. Бірінші көрсеткіш әлі де ең ұзын дауыл жолының рекордын сақтайды, бірақ екіншісі 2021 жылдың 10 желтоқсанында болған 165 мильдік (266 км) Mayfield дауылдан кейін екінші орында тұрады. Алайда, бұл жол сегментінің үздіксіз болуына ең ықтимал себеп - жеткілікті тығыз байқаулар болды, ал 219 мильдік (352 км) бөлік (Рейнольдс округінің батысынан Индиана штатының Пайк округіне дейін) куәгерлер мен зақымдар туралы хабарлардың жетіспеуіне байланысты болды, бұл негізінен адам қоныстануының сиректігіне байланысты болды, бірақ тіпті осы да жалғасқан болуы мүмкін, себебі хабарлардың орналасуы бір дауылды, емес дауылдар отбасын көрсететін тұрақты бағытты көрсетті.