Кіріспе

Солтүстік Американың солтүстік Атлант жағалауында кездесетін циклонның түрі – Нор-эстер (сонымен қатар солтүстік-шығыс дауылы; төменде қараңыз) – Солтүстік Атлант мұхитының батысындағы кең ауқымды экстратропикалық циклон. Атау солтүстік-шығыстан соққан желдің бағытынан шыққан. Бұл термин көбінесе Жаңа Англия және Атлантикалық Канадада қыс айларында қолданылады. Әдетте, мұндай дауылдар Солтүстік Каролина мен Массачусетс аралығындағы жағалауға 161 км (100 миль) жуық қашықтықта пайда болатын төмен қысым аймағы ретінде басталады. Жауын-шашын үлгісі басқа экстратропикалық дауылдарға ұқсас. Нор-эстерлер көбінесе қатты жаңбыр немесе қармен бірге жүреді және ауыр жағалау су тасқынына, жағалау эрозиясына, дауылдық желге немесе қар көшкініне себеп болуы мүмкін. Олар қараша мен наурыз айлары аралығында ең жиі және ең күшті дамуға бейім, себебі Канаданың орталық бөлігінен келген суық полярлық ауа массасының Жоғарғы Шығыс жағалауының жылы мұхит суларымен қабаттасуынан температура айырмашылығы төмен қысым тудырады. Зардап шегетін аймақтар – АҚШ-тың солтүстік Атлант жағалауы және Канаданың Атлантикалық провинциялары – әдетте әр қыста бірнеше рет Нор-эстердің әсеріне ұшырайды.

Құрылу

Солтүстік-шығыс дауылдары Атлантика мұхитының тропикалық аймағынан келетін Гольфстрим ағысының және Канададан төмен түсетін суық ауа массаларының күрт контрастының нәтижесінде пайда болады. Оңтүстікке қарай жылдам ағып келетін өте суық және құрғақ ауа, әдетте қыстың ортасында жылы болатын Гольфстрим ағысымен кездеседі, бұл көбінесе төмен қысым аймақтарының қалыптасуына және күшеюіне себеп болады. Атмосфераның жоғарғы қабатындағы реактивті ағымның күшті желдері Атлантикадан көтерілетін ауаны, Атлантика ауасының төменгі деңгейлерінде ауыстырылудан гөрі жылдам алып тастап, жаңалайды; осы және Кориолис күші күшті дауылдың пайда болуына көмектеседі. Дауыл, әдетте Солтүстік Каролинадан Лонг-Айлендке дейін, содан кейін Кейп-Код жағалауына қарай шығыс жағалауымен солтүстік-шығысқа қарай жылжиды. Төмен қысым жүйесінің айналысындағы желдер ылғалды ауаны құрлыққа жеткізеді. Жылы, ылғалды ауа Канададан оңтүстікке қарай келетін суық ауамен кездеседі. Төмен қысым қоршаған қысымның айырмашылығын арттырады, бұл әртүрлі ауа массаларының жылдам соқтығысуына әкеледі. Ауа массаларының температурасының айырмашылығы қаншалықты үлкен болса, дауылдың тұрақсыздығы, турбуленттілігі және оның күші де соншалықты артады. Шығыс жағалауымен жүретін солтүстік-шығыс дауылдары көбінесе Жаңа Шотландия маңындағы жоғары қысым аймағының бар екенін көрсетеді. Кейде солтүстік-шығыс дауылдары ішке қарай жылжып, жаңбырды жағалау қалаларына (Нью-Йорк, Филадельфия, Балтимор және т.б.) әкеледі, ал Жаңа Англияда қар жауады (Бостонның солтүстігінде). Кейде солтүстік-шығыс дауылдары суық ауаны Вирджиния мен Солтүстік Каролинаға дейін жеткізіп, бұл аймақтарда қысқа мерзімге ылғалды қар жаудырады. Мұндай дауылдар тез күшейіп, солтүстікке қарай шығыс жағалауының жер бедеріне сәйкес жылжиды, кейде өмір бойында күшеюін жалғастырады. Солтүстік-шығыс дауылдары әдетте Канада жағалауында ең жоғары қарқынға жетеді. Содан кейін дауыл Арктика аймақтарына жетеді және әлсіз дауылдың қарқындылығына тең болуы мүмкін. Одан кейін ол Солтүстік Атлантикада бұралып, бірнеше аптаға созылуы мүмкін. Миллер классификациясы дауылдарды екі түрге бөледі: А және В типтері. А типіндегі дауылдар Мексика шығанағында немесе Джорджия мен Оңтүстік Каролина жағалауында пайда болады және негізінен ішкі оңтүстік, Атлантика орталығы, Жаңа Англия және Атлантикалық Канаданың кейбір бөліктерінде қатты қар жауады. В типіндегі дауылдар Огайо аңғарындағы төмен қысымды бастапқы жүйеден пайда болады, содан кейін Солтүстік Каролина немесе Вирджиниядан өтетін Гольфстрим үстінде орталық реформаланудан өтеді. Бұл дауылдар Ұлы жазықтардан және Огайо өзені аңғарынан Атлантика орталығы мен Жаңа Англияға қысқы жауын-шашын әкеледі.

Сипаттамалары

Нор-истерлер әдетте жоғары қабаттағы ауа бұзылысымен байланысты айналмалы аймақтан немесе фронтал беттің иілуінен пайда болады, бұл жер бетіндегі төмен қысым аймағының қалыптасуына себеп болады. Мұндай дауылдар көбінесе бірнеше нашар дауылдардың қосылуынан, "бастапқы дауылдан" және полярлық жел ағысының тропикалық жел ағысымен араласуынан туындайды. Температура әдетте солтүстік-шығыстан соққан салқын желдің салдарынан айтарлықтай төмендейді. Бір дауыл барысында жауын-шашын мөлшері құйындар жаңбырдан бастап жұқа тұманға дейін өзгеруі мүмкін. Нор-истерде жауын-шашынның барлық түрлері кездеседі. Дауыл күшіне жететін жоғары жел жылдамдықтары да нор-истерге тән. Өте сирек жағдайларда, мысалы 1978 жылғы нор-истер, 2006 жылғы Солтүстік Америка қыраушы дауылы, 2013 жылғы ақпан айының басындағы Солтүстік Америка қыраушы дауылы және 2018 жылғы қаңтардағы Солтүстік Америка қыраушы дауылында, дауылдың ортасы дөңгелек пішінге еніп, ортасынан кішкентай "құрғақ ойысқа" ие болуы мүмкін, оны көзге қатысты қателікке ұшыратуға болады, бірақ ол нағыз көз емес.

Тропикалық циклоннан айырмашылығы

Көп жағдайда адамдар солтүстік-шығыс дауылдарын тропикалық циклон деп жаңылысады және екі ауа райы жүйесін ажырата алмайды. Нор-истерлер тропикалық циклоннан суық ядролы төмен қысымды жүйелер екендігімен ерекшеленеді, яғни олар Канада ауасының температурасы мен жылы Атлантика суларының күрт өзгеруінен пайда болады. Тропикалық циклон – жылу ядролы төмен қысымды жүйе, ол тек жылы температурада ғана дамиды. Дегенмен, сирек жағдайларда, мысалы 1991 жылғы «Көтеріліс» даулында болғандай, теңіз бетінің температурасы жеткілікті түрде жылы болса, қарқынды солтүстік-шығыс даулының жылы аймағында шағын тропикалық циклон пайда болуы мүмкін. Солтүстік-шығыс дауылдары кейде тропикалық немесе субтропикалық циклонға айналуы да мүмкін, мысалы 2021 жылғы «Уанда» тропикалық даулы.

Басқа экстратропикалық дауылдардан айырмашылығы

Солтүстік-шығыс дауылдары – күшті экстратропикалық циклон, көбінесе жарылғыш циклогенезге ұшырайды. Бұл құбылыс әлемнің көптеген аймақтарында кездеседі, бірақ солтүстік-шығыс дауылдарының ерекшелігі – солтүстік-шығыс желдері мен айналмалы бұлттардың ылғалдылығының комбинациясы. Қыс айларында Тынық мұхитының солтүстік-шығысында (жапонияның солтүстігі және одан солтүстікке қарай) NNW бағытынан соғатын желдермен бірге ұқсас жағдайлар кездесуі мүмкін. Еуропада мұндай ауа райы жүйелерінің осы деңгейдегі күші болуы қиын; бұлттардың ылғалдылығы көбінесе су тасқыны немесе қатты қарға себеп болатын деңгейге жетпейді, алайда солтүстік-шығыс желдері күшті болуы мүмкін.

География

Шығыс АҚШ, Солтүстік Каролинадан Мэнге дейін, және Шығыс Канадада «норэстер» деп аталатын дауылдар болуы мүмкін, бірақ көбінесе олар Атлантикалық Канада және Жаңа Англия аймақтарына әсер етеді. «Норэстер» дауылдарының салдары кейде Оңтүстік Каролинаның жағалауына дейін үлкен толқындар, күшті желдер және жаңбыр әкеледі. Бұл дауылдар осы аймақтарда жағажайлардың айтарлықтай эрозиясына, сондай-ақ көлемі аз жатқан жерлерде су тасқынына себеп болады. Кейп-Кодтағы Вудс-Холл мұхитты зерттеу институтының биологтары «норэстер» дауылдарының Атлантика жағалауындағы қызыл жабайы судың пайда болуына ықпал ететін экологиялық фактор екенін анықтады.

Белгілі солтүстік-шығыстар тізімі

Солтүстік-шығыстар тізімі және оқиғалар туралы қысқаша сипаттама. Оқиға күні Тақырыбы 1888 жылғы Ұлы буран 11–14 наурыз, 1888 АҚШ тарихындағы ең қатты бурандардың бірі. Нью-Йорк қаласында көптеген адамдар қаза тауып, қардың қалыңдығы 400 адамның өміне қиындық тудырды. 1950 жылғы қарашадағы Ұлы Аппалачи даулы 24–30 қараша, 1950 АҚШ-тың шығысындағы ірі қалалардың көп бөлігінде рекордтық температура мен дауылдық желдермен бірге 200 мыңнан астам қар жауды. Бұл дауылдан 353 адам қаза тапты. 1962 жылғы күл төгілген дауыл 5–9 наурыз, 1962 Атлантиканың ортасынан Жаңа Англияға дейін қатты су тасқыны мен қарлы жағдайлар тудырып, 40 адамның өмірін қиды. 1971 жылғы наурыздағы Шығыс Канададағы буран Канаданың шығыс аймақтарында қар жауып, кем дегенде 30 адам қаза тапты. 1976 жылғы 1–5 ақпандағы "Шаянкөз күні" даулы Жаңа Англия мен Канаданың шығысында қарлы жағдай тудырып, қардың ең көп мөлшерін түсірді. 1978 жылғы Солтүстік-шығыс АҚШ-тағы қарлы дауыл 5–7 ақпан, 1978 Жаңа Англия аймағында қар жауып, барлығы 100 адам қаза тапты, көбінесе Бостон қаласының ішкі айналымында және Род-Айленд штатында көліктерінде қалып қойған адамдар. 1991 жылғы "Тәуірлі дауыл" (Нор'эстер/дауылдың біріктірілген түрі) 28 қазан – 2 қараша, 1991 Тропикалық және экстратропикалық жүйелердің ерекше өзара әрекеттескен, жағалау аймақтарына (әсіресе Массачусетс штатына) қатты зақым келтіріп, 13 адамның өмірін қиған ерекше дауыл. 1992 жылғы желтоқсандағы Нор'эстер 10–12 желтоқсан, 1992 АҚШ-тың солтүстік-шығысындағы жағалауды қатты су басуына себеп болған күшті дауыл. 1993 жылғы ғасыр даулы 12–15 наурыз, 1993 Мексика шығанағында пайда болған супер дауыл Флоридаға үлкен дауыл әкелді. Содан кейін ол АҚШ-тың шығыс бөлігінің барлығына, сондай-ақ Канаданың шығыс бөлігіне және Кубаға әсер етті және аймақтық қар жауу индексі бойынша 5-ші санаттағы қысқы дауыл ретінде саналды. Ол 6,65 миллиард доллар (2008 жылғы АҚШ доллары) шығын келтіріп, 310 адамның өмірін қиды. 1994 жылғы Рождество Нор'эстері 22–26 желтоқсан, 1994 АҚШ-тың шығыс жағалауына әсер еткен және тропикалық циклонның белгілерін көрсеткен күшті дауыл. 1996 жылғы Солтүстік Америкадағы қарлы дауыл 6–10 қаңтар, 1996 Солтүстік Америкадағы қарлы дауыл 2003 жылғы 14–22 ақпан Бостон мен Нью-Йорк қалаларын қоса алғанда, бірнеше ірі қалаларда 2 футтан астам қар жауды, Солтүстік-шығыс және Орталық Атлантиканың үлкен аумақтарына зақым келтіріп, барлығы 27 адамның өмірін қиды. 2004 жылғы Ақ Хуан 17–23 ақпан, 2004 Атлантикалық Канадаға әсер еткен, Галифакста, Новая Шотландияда көліктерді қиратып, кейбір аймақтарда қар жауған қарлы дауыл. 2005 жылғы Солтүстік Америкадағы қарлы дауыл 20–23 қаңтар, 2005 Жаңа Англияның оңтүстігіне қарлы дауыл әкелді және Массачусетс аймақтарында қар жауды. 2006 жылғы Солтүстік Америкадағы қарлы дауыл 11–13 ақпан, 2006 Нью-Джерси жағалауында дауылға ұқсас көзді пайда еткен күшті дауыл. Кей жерлерде қар жауып, 3 адам қаза тапты. 2007 жылғы сәуір айындағы Нор'эстер 13–17 сәуір, 2007 Жаңа Англияның солтүстік бөлігінде және Канадада қатты қар жауған және басқа жерлерде қатты жаңбыр жауған ерекше кеш дауыл. Бұл дауылдан барлығы 18 адам қаза тапты. 2009 жылғы қарашадағы Нор'эстер 11–17 қараша, 2009 Ида дауылдың қалдықтарынан пайда болды, Орта Атлантика аймағында орташа дауыл, қатты жел және қатты жаңбырлар болды. Ол 300 миллион АҚШ долларын (2009) шығынға ұшыратты және алты адамның өмірін қиды. 2009 жылғы желтоқсандағы Солтүстік Америкадағы қарлы дауыл 16–20 желтоқсан, 2009 Нью-Йорк, Филадельфия, Провиденс және Бостон қалаларын қоса алғанда, ірі мегаполистерді зақымданған ірі қарлы дауыл. Кейбір жерлерде қардың қалыңдығы 1 метрге дейін жетті. 2010 жылғы наурыздағы Нор'эстер 12–16 наурыз, 2010 Солтүстік-шығыста жай қозғалатын Нор'эстер болды. Желдің күшімен ағаштар мен электр желілері сынды, нәтижесінде 1 миллионнан астам үйлер мен кәсіпорындар электр қуатысыз қалды. Дауылдан кейін Нью-Англияда жаңбыр жауып, қалалар мен төменгі жерлерді су басуы мүмкін болды. Сонымен қатар, дауылдың салдарынан жағалауда су тасқыны орын алып, жағажайлар ерозияға ұшырады. 2010 жылғы желтоқсандағы Солтүстік Америкадағы қарлы дауыл 5 желтоқсан, 2010 – 15 қаңтар, 2011 АҚШ-тың шығыс бөлігінде қарға дейін құлаған қатты және ұзаққа созылған қарлы дауыл. 2011 жылғы 8–13 қаңтардағы Солтүстік Америкадағы қарлы дауыл және 25–27 қаңтардағы Солтүстік Америкадағы қарлы дауыл 8–13 қаңтар және 25–27 қаңтар, 2011 қаңтарда АҚШ-тың шығыс жағалауында екі Нор'эстер екі апта ішінде соқтығысып, Жаңа Англия мен Орталық Атлантиканы қатты қиратты. Бірінші дауыл кезінде Массачусетс штатының Савой қаласында рекордтық көрсеткіш тіркелді. Екі адам қаза тапты. 2011 жылғы Хэллоуин Нор'эстері 28 қазан – 1 қараша, 2011 Солтүстік-шығыс АҚШ-тың көптеген аймақтарында, әсіресе Жаңа Англияда қазан айы үшін рекордтық қар жауған сирек, тарихи Нор'эстер. Бұл дауыл Перу, Массачусетс штатында қардың ең көп мөлшерін – 39 адамның өмірін қиды. Дауылдан кейін Жаңа Англия үшін қысқы маусым тыныш болды, орташадан төмен қар жауып, маусымның қалған бөлігінде маңызды дауылдар болған жоқ. 2012 жылғы қарашадағы Нор'эстер 7–10 қараша, 2012 Санди даулынан бір апта бұрын зардап шеккен аймақтарға соққан орташа күшті Нор'эстер. Бұл дауыл Сандидің салдарынан әлсіреген ағаштарды құлатып, Сандиден кейін қуаты қалпына келтірілген тұрғындарды қайтадан қуатсыз қалдырды. Дауылдан ең көп қардың мөлшері Коннектикут штатының Клинтонвилл қаласында тіркелді. 2012 жылғы желтоқсан айының соңындағы Солтүстік Америкадағы дауылдық кешен 17–31 желтоқсан, 2012 Мексика шығанағындағы штаттарда торнадо тудырған және Солтүстік Техас сияқты аймақтарда ақ Рождество болған ірі Нор'эстер. Төмен қысым Солтүстік Каролина жағалауында екінші дауылдық жүйеге ұшырады және Солтүстік Жаңа Англия мен Нью-Йорк штатында қатты қар жаудырды, сондай-ақ Огайо алқабында қарлы жағдай тудырды, Вирджиния мен Батыс Вирджиния тауларында мұз жауды. 2013 жылғы ақпан айының басындағы Солтүстік Америкадағы қарлы дауыл 7–18 ақпан, 2013 Жаңа Англияда қатты қар жаудырып, дауылдық желдің күшіне ұшыраған өте күшті және тарихи Нор'эстер. Көптеген аймақтарда 2 футтан астам қар жауды, әсіресе Коннектикут, Род-Айленд және Массачусетс штатының шығыс бөлігінде. Ең көп мөлшері Коннектикут штатының Хэмден және Мэн штатының Горхэм қалаларында тіркелді. 700 мыңнан астам адам қуатсыз қалды және аймақтағы көлік толық дерлік тоқтатылды. 9 ақпан күні, дауыл Солтүстік-шығыс АҚШ-тан алыстаған кезде, орталықта анық көз байқалды. Көз есімшесі келесі күні көрінбеді және дауыл тез теңізге шықты. Нор'эстер кейіннен Ұлыбританияға әсер етіп, 20 ақпан күні толыққанды тарап кетті. Бұл дауыл 18 адамның өмірін қиды. 2013 жылғы наурыздағы Нор'эстер 1–21 наурыз, 2013 Ньюфаундлендтегі жоғары қысымның тосқауылынан шығыс жағалауында тоқтап, Солтүстік-шығыс АҚШ-қа қар мен қатты желді қайтадан әкелген үлкен және күшті Нор'эстер. Көптеген шенеуніктер мен тұрғындар жергілікті метеостанциялар небары бірнеше сантиметр қар жауады деп болжағандықтан, дауылдың күшіне дайын болмады. Жергілікті болжамдарға қарамастан, көптеген аймақтарда 1 футтан астам қар жауды, ең көп мөлшері Массачусетс штатының Милтон қаласында тіркелді. Аймақтағы бірнеше мектептер, әсіресе Бостон, Массачусетс қаласындағы мектептер дауылдың ең қатты кезінде сабақтарды жалғастырды, оның қырқыны туралы білмеді.